Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanji

| Kanji  |
| --- |
|  |
| Tipo | Logograpiko |
| Mga tataramon | Suanoy na Hapones, Hapones |
| Mga magurang na sistema | Iskriturang Buto nin Orakulo* Iskriturang Selyo
	+ Iskriturang Klerikal
		- Iskriturang Regular
			* Hanzi
				+ Kanji
 |
| Mga tugang na sistema | Hanja, Zhuyin, tradisyunal na intsik, pinasimpleng intsik, Nom, Iskriturang Khitan, Iskriturang Jurchen |
| Direksyon | Wala-padumang-tuo |
| ISO 15924 | `Hani, 500` |
| Alyas nin Unikodigo | Han |
|

An **Kanji**(漢字) an mga kinuang logograpikong Intsik na panurat na *hanzi* na piggagamit sa modernong sistema nin panurát kan mga Hapones kaiba an hiragana (ひらがな, 平仮名), katakana (カタカナ, 片仮名), Numerong Indo Arabiko, asin an paggamit kan alpabetikong latin (bistado man sa apod na "rōmaji"). An Hapones na termino kan *kanji* (漢字) para sa panurat kan mga Intsik, igwang boot na sabihon na "panurat kan mga Han" asin kaparehas lang sa pigsusurat na termino sa tataramon na Intsik na minatukoy sa *hanzi* (漢字).

## Toltolan
# Rinomanong Hepburn

An sistema nin romanisasyong **Hepburn** (Hapones: ヘボン式ローマ字 *Hebon-shiki Rōmaji*) saróng siste nin panurat na ipinangaran ki James Curtis Hepburn, na naggamit kaini tanganing maipalis an tanog kan tataramon na Hapones sa alpabetong Latin sa ikatolong edisyon ka saiyang diksyonaryong Hapones-Ingles, na naipublikar kan 1887. An sistema orihinal na iminungkahi kan **Iribahan para sa Romanisasyon kan Alpabetong Hapones** (*Society for the Romanization of the Japanese Alphabet*) (羅馬字会 *Rōmajikai*) kan 1885. Sunod na inirebisa an sistemang Hepburn asin pig-apod ining **Shūsei Hebon-shiki Rōmaji** (修正ヘボン式ローマ字). Bisto kadto an bersyong inirebisa bilan **Hyōjun-shiki Rōmaji** (標準式ローマ字) (pamantayang estilo).

Nanatili an orihinal asin inirebisang uri nin Hepburn bilan tungtungan kan pagpalis kan Hapones na igwang pinakahalawig na pagtanggap. Tibaad ini nakabatay sa ponolohiyang Ingles, karaniwang makakapagsayod ning mas tumpak sa orihinal an saróng parataram na Ingles na mayóng aram sa Hapones imbes sa taramon na ipinalis sa sistemang Kunrei-shiki Rōmaji (sistemang pig'atas kan Gabinete).
# Tataramon na Hapones

| Hapon |
| --- |
| 日本語 *Nihongo* |
| An "*Nihongo*" ("Hapones") sa Iskriturang Hapon |
| Pagsayod | /nihoɴɡo/: [ɲihoŋɡo], [ɲihoŋŋo] |
| Subo sa | Hapon |
| Subo | Hapon (Yamato) |
| Subo na mga parataram | 125 milyon (2010) |
| Pamilya nin Tataramon | Haponiko
* Insular
	+ **Hapon**
 |
| Mga amay na porma | Daan na Hapon
* Amay na Tahaw na Hapon
	+ Huring Tahaw na Hapon
		- Amay na Modernong Hapon
 |
| Sistema nin pagsurat | * (Salak-salak) Mga karakter na Intsik (kanji)
* + Kana (hiragana
	+ katakana)
* Braille kan Hapon
 |
|  Mga pormang pansinyal | Palba kan Hapon |
| Opisyal na kamugtakan |
| Opisyal na tataramon sa |  Hapon (*de facto*) |
| Binistado kan minoridad na tataramon sa |
 Palau
* **∟** Angaur
 |
| Mga kodigo nin tataramon |
| ISO 639-1 | `ja` |
| ISO 639-2 | `jpn` |
| ISO 639-3 | `jpn` |
| Glotologo | `nucl1643`  suway an Hachijo |
| Linguaspero | `45-CAA-a` |
|

An **Hapon** o **Hapones** (日本語, *Nihongo*; [ɲihoŋɡo]  ( dangugon) o [ɲihoŋŋo]) saróng tataramon na Subangan na Asya na pigtataram kan pigtatantyang 128 milyon na katawo, pangenot sa Hapon, kun saen ini an nasyunal na tataramon. Miyembro ini kan pamilya nin tataramon na Haponiko (o Hapones-Ryukyuano), asin may relasyon ini sa iba pang mga tataramon, arog kan Koreano, an pigdedebatehan.

Pigdara kan mga imigranteng Hapón ang saindang tataramon sa Brasil, Kalipornya (Estados Unidos) asin sa Haway. An an sinusugan na panusugan kan Hapon iyo an diyalekto kan syudad nin Tokyo. An sistemang pagsusurat nin Hapón hale sa sistemang Intsik.

## Mga Toltolan

## Mga panluwas na takod

* National Institute for Japanese Language and Linguistics
* Japanese Language Student's Handbook
* Tataramon na Hapones sa Curlie
# Hapon

* Sarong bagay na hale o may relasyon sa Hapon, sarong isla na nasyon sa Sirangan na Asya .
* Tataramon na Hapon, pigtataram orog na sa Hapon .
* Mga tawong Hapon, an etnikong grupo na nagpapamidbid sa Hapon sa paagi nin ginikanan o kultura
	+ Diaspora kan mga Hapon, mga emigranteng Hapon asin an saindang mga gikan sa bilog na kinaban
* Mga namamanwaan na Hapon, mga nasyonal kan Hapon sa irarom kan ley nin nasyonalidad kan Hapon
	+ Mga Hapon na namundag sa ibang nasyon, mga naturalisadong namamanwaan kan Hapon
* Sistema nin pagsusurat kan Hapon, binibilog nin kanji asin kana .
* Lutong Hapon, an pagkakan asin kultura nin pagkakan kan Hapon

## Hilingon man

* Listahan kan mga tawong Hapon
* Gabus na pahina na may titulong nagpupuon sa Hapon
* Japonica (disambiguation)
* Pag-aadal sa Hapon
# Furigana

An **Furigana** (振り仮名) saróng uri kan pagsurat sa nacion na Hapon na kun saen ini saróng pambulong sa pagbasa o reading aid, na igwang sararadit na kana, o silabikong mga karakter, na pigprita kasunod kan kanji (ideograpikong karakter) o iba pan karakter tanganing ipahiling an saiyang pagsayod. Ini saróng urí kan tekstong rubi. Bistado man an Furigana bilan **yomigana** (読み仮名) o **rubi** (ルビ) sa Hapones. Sa modernong Hapon, pirming piggagamit ini tanganing i'glosa an mga bihirang kanji, tanganing iklaripika an mga bihira, bakong estandarte o mga *ambiguous* kanji na babasahon, o sa mga pan'aki o pan'adal na mga materyales. Bagó an mga Repormang Iskritura na post-world war II, kuminarap ini lalo.

An Furigana minsan kadaklan nakasurat sa hiragana, sa katakana, mga letrang alpabeto o iba pan kanji n pwedeng gamiton sa mga espesyal na mga kaso. Sa patindog na teksto, an *tategaki*, piglalaag an furigana sa toóng linya kan teksto; sa pahigdá na teksto, an *yokogaki*, piglalaag ini sa ibabaw kan linya kan teksto, na ipinapahiling sa ibabâ.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 漢 | か ん |
| 字 | じ |

 |
o
 |

|  |  |
| --- | --- |
| かん | じ |
| 漢 | 字 |

 |

An mga halimbawá na pagbabaybay iyo an *kanji*, na kun saen binubuo ini nin duwáng mga karakter na kanji: 漢 (*kan*, pigsusurat sa Hiragana bilan かん), asin 字 (*ji*, pigsusurat sa hiragana bilan じ).

## Hilingon man

* Okurigana
* Tataramon na Hapones

## Mga Toltolan
# Iskriturang Tu-lang na Orakulo

| Iskriturang Tu-lang na Orakulo  |
| --- |
|  |
| Tipo | Logograpiko |
| Mga tataramon | Suanoy na Intsik |
| Panahon | Panahon nin Tanso kan Tsina |
| Mga aking sistema | Mga karakter na Intsik |
|

|  |
| --- |
|  |
| Iskriturang Tu-lang na Orakulo |
| Intsik | 甲骨文 |
| Literal na boot sabihon | "Shell-and-bone script" |
|

| Mga Transkripsyon |
| --- |
| Estandarteng Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Jiǎgǔ wén |
| Wade–Giles | Chia3-ku3 wen2 |
| IPA | [tɕjàkù wə̌n] |
| Wu |
| Romanisasyon | Chiaʔ-kueʔ ven |
| Hakka |
| Romanisasyon | Gap5-gut5 vun2 |
| Yue: Kantones |
| Romanisasyong Yale | Gaapgwāt màhn |
| Jyutping | Gaap3gwat1 man4 |
| Sur na Min |
| Hokkien POJ | Kah-kut bûn |

 |
|  |

Porma an **Iskriturang Tu-lang na Orakulo** (Intsik: 甲骨文) kan mga karakter na Intsik na piggagamit sa mga tu-lang nin Orakulo—mga tu-lang nin hayop o mga plastron nin pagong na piggagamit sa piromantikong dibinasyon—kan mga huring 2nd milenyum BCE, asin an pinakaamay na porma kan panurat na Intsik.
# Bopomofo

| Bopomofo 注音符號  |
| --- |
| 百科全書 (encyclopedia) sa Zhuyin Fuhao |
| Tipo | Semisilabaryo (mga letra para sa onsets dangan rimes; mga diyakritiko para sa mga tono) |
| nagmukna | Commission on the Unification of Pronunciation Pigpabisto kan Beiyang government sa ROC |
| Panahon | 1918 sagkod 1958 sa Kadagáang Tsina; 1945 sagkod ngunyan sa Taywan |
| Mga magurang na sistema | Iskriturang Tu-lang na Orakulo* Iskriturang Selyo
	+ Iskriturang Klerikal
		- Bopomofo 注音符號
 |
| Mga aking sistema | Mga simbolo nin ponetikong Taywano, Mga simbolo nin ponetikong Suzhou, Mga simbolo nin ponetikong Hmu |
| Mga tugang na sistema | Pinasimpleng intsik, Kanji, Hanja, Chữ Nôm, Iskriturang Khitano |
| Direksyon | Wala-padumang-tuo |
| ISO 15924 | `Bopo, 285` |
| Alyas nin Unikodigo | Bopomofo |
| Saklaw kan Unikodigo | * U+3100–U+312F Bopomofo
* U+31A0–U+31BF Pinalawig na Bopomofo
 |
|

|  |
| --- |
|  |
| Bopomofo |
| Tradisyonal na Intsik | 注音符號 |
| Pinasimpling Intsik | 注音符号 |
|

| Mga Transkripsyon |
| --- |
| Estandarteng Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Zhùyīn fúhào |
| Bopomofo | ㄓㄨˋ ㄧㄣ ㄈㄨˊ ㄏㄠˋ |
| Yue: Kantones |
| Romanisasyong Yale | jyu yām fùh houh |
| Jyutping | zyu3 jam1 fu4 hou6\*2 |
| Sur na Min |
| Hokkien POJ | Chù-im hû-hō |

 |
|  |

An Zhuyin Fuhao, na parating dinadaglat bilan zhuyin dangan kolokyal na pig'aapod bilan bopomofo, saróng sistemang ponetiko sa Tataramon na Intsik. An "bo", "po", "mo" dangan "fo", pighango magpoon sa kumbensiyunal na pagkakasunud-sunod kan makukuang mga pantig, na nagresulta sa pagpapahiwatig nin sari-saring mga sistemang ponetiko. Para sa mga nagtataram kan tataramon na Intsik na enot na pinagpapabistuhan kan sistemang Zhuyin, an boot sabihon kan "bopomofo" iyo an *zhuyin fuhao*.

## Mga Toltolan
# Chu Nom

| Chữ Nôm  |
| --- |
|  |
| Tipo | Logograpiko |
| Mga tataramon | Bietnames |
| Panahon | mga 13th hanggan sa amay na 20th mga siglo |
| Mga magurang na sistema | Mga karakter na Intsik* Chữ Nôm
 |
| Mga tugang na sistema | Kanji, Hanja, Sawndip, Dakulang iskriturang Khitan |
|

Plantilya:Contains Nom text

An **Chữ Nôm** (Plantilya:Vi-nom, Plantilya:IPA-vi, literal na "Sur na mga karakter"), kan amay pang panahon, inaapod man ining *quốc âm* o *chữ nam*, sarong logograpikang sistema nin panurát na pormal na piggagamit tanganing makasurat nin tataramon na Bietnames. Naggagamit ini nin estandarteng set kan klasikal na mga karakter na Intsik para irepresentar an bokabularyo nin Sino-Bietnames asin mga pirang katutubong mga tataramon na Bietnames, samantala an mga bágong mga karakter kun saen piggibó an model nin Intsik tanganing irepresentar an iba pang mga tataramon.

Miski an pormal na pagsusurat sa Bietnam na nagtapos sa klasikal na Intsik, hanggan sa ika20 na siglo (apwera sa duwang diit na panlaog), halawig na piggamit an chữ Nôm sa pagitan kan ika-15 asin ika-19th na siglo kan Vietnam's cultured elite, kaiba an mga babae, para sa mga popular na mga gibó, kadaklan sa mga bersikulo. Saró sa pinakabistadong mga piyesa kan literaturang Bietnames, iyo an *The Tale of Kiều*, na piggibo sa chữ Nôm.

Kan 1920s, pighalí kan alpabetong Bietnames na nakabase sa latin an chữ Nôm bilang paghandá sa pagrekord para sa Bietnames. Miski na an chữ Nôm an pigtutukdó ngunyan sa mga lebel nin unibersidad level na may sistema nin edukasyon na Bietnames, piggagamit palanggad ini para sa dekorasyon, historikal asin sa halaga nin seremonyal asin simbolo kan *good luck*. An task kan preserbasyon asin sa pag'adal kan mga tekstong Bietnames nakasurat sa Nôm (alagad igwa man nin klasikal na tekstong Intsik hale sa Vietnam) na pigsagibo kan Institusyon kan mga pag'adal nin Hán-Nôm sa Hanoi.

## Pinaghalian kan pangaran

An tataramon nin Bietnames na *chữ* (karakter) hale sa tataramon nin Suanoy na Intsik na 字, na an ibig sabihon 'karakter'. An tataramon nin *Nôm* sa *chữ Nôm* ibig sabihon 'Sur', asin hale ini sa tataramon nin Katahawang Intsik na 南, na ibig sabihon 'sur'.

Kadakulon nin mga paagi tanganing maisurat an pangaran na *chữ Nôm* sa mga karakter na chữ Nôm. An tataramon nin *chữ* pwedeng isurat sa 字, 𫳘(⿰字宁), 𪧚(⿰字守), 𡨸, 茡, 芓, 𫿰(⿰字文), 𡦂, 佇 o 宁,samantala an *Nôm* pwedeng isurat nin 喃 o 諵.