Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Heograpiya

Pisikal na mapa kan Kinaban (Taon 2016)
Politikal na mapa kan Kinaban
An **heograpiya** (Ingles: *geograph*y; gikan sa Griyego γεωγραφία, geographia, literal na boot-sabihon: "paglaladawan sa kinaban") iyo sarong lado nin siyensya na pig-aadalan an mga kadagaan, karakter, nag-eerok, asin dae normal na bagay sa kinaban.

An alhaitham na tawo na naggamit nin tataramong Griyego na γεωγραφία iyo si **Eratosthenes** (276–194 BC). Yaon sa kahiwasan kan heograpiya an gabos na disiplina na pigpipirit na manudan an kinaban asin mga tawo kaini pati na man an natural na pagkakumplikado kaini. Dae lamang an mga bagay kaini an pig-aadalan,911 pati man kun papano an mga ini iyo nagbago asin naglataw.

## Klasipikasyon

Harus pigtatawan nin boot-sabihon an heograpiya sa duwa kaining klasipikasyon: an **heograpiyang pantawo** asin **heograpiyang pisikal**. May kinaaraman an heograpiyang pantawo sa pag-aadal nin tawo asin an saidang mga komunidad, kaaraman, ekonomiya, asin pakikipag-takod ninda sa kalibotan sa paagi nin pag-aadal kan saindang kabilogang takod sa nasasakupan asin lugar. Mantang an heograpiyang pisikal iyo may kinaaraman sa pag-aadal kan proseso asin disenyo sa kalibotan arug kan atmospera, hidrospera, biyospera, asin heospera.

## Hilingon man

* Kinaban
* Heolohiya

## Panluwas na takod

* Topic Dictionaries at Oxford Learner's Dictionaries
* Definition of geography by Lexico Archived 2021-04-16 at the Wayback Machine.
* Origin and meaning of geography by Online Etymology Dictionary
* Definition of Geography at Dictionary.com
# Ekolohiya

Ekolohiya|   |
|   |
| An ekolohiya pigsisimbag an bilog na sukol nin buhay, poon sa mga sadit na bakterya pasiring sa mga proseso na nahihiling sa entirong planeta. Pig-aadalan kan mga ekologo an dakol na pagkakalaen asin complex relations kan mga espesye, siring kan predasyon asin polinasyon. An dibersidad kan buhay pig-oorganisar sa manlaenlaen na istaran, poon sa terestiyal pasiring sa katubigan na ekosistema. |

An **ekolohiya** iyo an pag-aadal sa relasyon kan mga buhay na organismo, kabali an mga tawo, asin an pisikal na kapalibotan. Pigkokonsiderar kan ekolohiya an mga organismo sa indibidwal, populasyon, komunidad, ekosistema, asin biospero lebel.

## Toltolan
# Dinastiya Song

An pinakamahiwas na paglakop kan Dinastiya Song hanggan 1111
An **Dinastiya Song** ([sʊ̂ŋ]; Intsik: 宋朝; pinyin: *Sòng cháo*; 960–1279) saro sa dinastiya imperyal nin Tsina na nagpoon kan 960 hanggan 1279. An dinastiya natugdas ni Emperador Taizu kan Song pakatapos na sapawan niya an trono ni Zhou, na nagtapos kan panahon nin Limang Dinastiya asin Sampolong Kahadean. An Song parati nagkakasiplingan sa kagurubay kaining Liao, Habagatan Xia asin Jin na mga dinastiya sa amnayan Tsina. Pakalihis nin pirang dekada nin armadong pakikilaban sa pagsurog sa habagatan Tsina, an dinastiya Song nadaog asin nasupil kan dinastiya Yuan na natugdas kan mga Mongol.

## Toltolan
# Lesbos

An kabeserang Mytilini
An isla nin Lesbos ladawan ginuno sa satelite
An **Lesbos** sarong islang Griyego namomogtak sa bandang norte-subangan kan Dagat Egeo. Minsan inaapod man na Mytilini huli ta ini an kabesera kan nasabing isla. Ini may hiwas na 1,632 kilometro kwadrado (630 mi kw) na may 320 kilometro (199 milya) laba kan kosa, bagay na huli kaini iyo na ini an ika-tolong pinakadakulang islang Griyego. Nasusuway ini sa Turkeya kan hayapit na Itiot nin Mytilini.

An Lesbos iyo-iyong munisipyo kan Rehiyon Norte Egeo asin ini may populasyon na 86,000, an saro katolohan kaini nag'eerok sa kabesera nin Mytilini. An iba suru-suruway nag'eestar sa mga saradit na mga baro-banwaan asin mga baryo. An mga darakulang banwaan kaini iyo an Plomari, Kalloni, Gera Villages, Agiassos, Eresos asin Molyvos.

An Lesbos nabantog huli ta igdi guminikan an katagang Ingles na "lesbian" (lesbiana, Espanyol) palibhasa si Sappho igdi namundag asin si Sappho, na sarong homosekswal, dakul na mga sinurat na rawitdawit dapit sa relasyon romantiko asin sekswal kan babae sa babae. Alagad, an sentido na dapit sa "relasyon sekswal sa pag'oltan kan duwang babae" kan katagang ini nagbutwa sana kan taon 1890.

## Sa kulturang bikolnon

Kun pag'abot kan Kastila sa Filipinas, inapod an siring na 'pagkatawo' na *lesbiana*, sa lumang bikolnon namidbid man an siring na *papanay* na ngonyan sa popular na termino inaapod na 'tomboy'

## Toltolan
# Fungus

| Fungi Temporal range: Kapinunang Deboniyano-Kansuarin
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Sa ikot-orasan hale sa ibabaw-wala: *Amanita muscaria* (sarong basidiomycete); *Sarcoscypha coccinea* (sarong ascomycete); inaamag na tinapay; sarong chytrid; sagkod sarong *Aspergillus* conidiophore |
| Sayantipiko na klasipikasyon |
| Dominyo: | Eukaryota |
| (unranked): | Opisthokonta |
| Kahadean: | **Fungi** (L., 1753) R.T. Moore, 1980 |
| Subkingdoms/Phyla/Subphyla |
| Blastocladiomycota
Chytridiomycota
Glomeromycota
Microsporidia
Neocallimastigomycota
Dikarya (inc. Deuteromycota)
Ascomycota
Pezizomycotina
Saccharomycotina
Taphrinomycotina
Basidiomycota
Agaricomycotina
Pucciniomycotina
Ustilaginomycotina
Subphyla *incertae sedis*
Entomophthoromycotina
Kickxellomycotina
Mucoromycotina
Zoopagomycotina |

Fungus na nasa natumbang kahoy kan nyog.
Fungus na nagtambo sa daga sa Carmel farm, Pili Camarines Sur
An sarong **fungus** (darakulan: **fungi** o **funguses**) iyo an maski anong miyembro kan grupo nin mga eukaryotikong organismo arug kan yeast asin amag, pati naman an mas pamilyar na kabute. An mga organismong ini iyo pigkaklasipika bilang sarong kahadean, na iyo lain hale sa ibang eukaryotikong kahadean nin buhay kan mga tinanom asin hayop.

Sarong karakter na minakaag sa fungi sa manlainlain na kahadean hale sa tinanom, bakterya, asin ibang protista iyo an chitin sa saindang selulang pader. An fungi, arug kan mga hayop, iyo mga heterotropo; nakakaguno sinda nin mga pagkakan sa pag-ako nin mga natutunaw na molekula, tipikal sa paagi nin pagluwas nin mga pangtulak na ensima sa saindang kapalibotan. Dae kaipohan kan mga fungi nin potosintesis. An pagdakula iyo an paagi ninda nin paghiro, dae kabali an mga spore (an nagkapira iyo "flagellated"), na iyo makakabiyahe sa ere o tubig. An mga fungi iyo an pangenot na nagpapalapa sa mga ekolohikal na sistema. Ini asin an iba pang paglain an minakaag sa fungi sa sarong grupo nin relatibong organismo, pigpangarang *Eumycota* (*totoong fungi* o *Eumycetes*) asin may parehas na ninuno (gikan sa sarong *monophyletic na grupo*), na iyo sarong interpretasyon na makusog na pigsusuportahan ni molekular na pilohenetiko. An fungal na grupo iyo lain sa may kaparehas na istraktura na myxomycetes (*slime molds*) asin oomycetes (*water molds*).

An disiplina kan biyolohiya na para sa pag-aadal nin fungi iyo bistado na mikolohiya (*mycology*, gikan sa Griyegong μύκης **mykes**, kabute). Sa nagligad, an mikolohiya iyo pigbibisto bilang sarong sanga nin botanika, alagad sa ngunyan aram na an fungi na mas haraning henetikong relatibo sa mga hayop kaysa sa mga tinanom.

## Mga panluwas na takod

* Tree of Life web project: Fungi Archived 2021-01-25 at the Wayback Machine.
* Mushroom Observer (mushroomobserver.org), a collaborative fungus recording and identification project
* FUNGI in BoDD – Botanical Dermatology Database

## Toltolan
# Koran

An pitong berso (*ayat*) kan Al-Fatiha, enot na kapitolyo (*sura*) kan Qur'an.
An **Koran** (Arabo: القرآن, al-Qur’ān, an pagsasayod; inaapod man na القرآن الكريم, al-Qur’ān al-Karīm) iyo an banal na libro kan relihiyon na Islam. Ini sinusurat man na Quran, Qur’ān, Koran, Al-Coran o Al-Qur’ān. Tinutubod kan mga Muslim bilang sarong rebelasyon gikan sa Diyos asin an
banal na dalan asin giya para sa enterong katawohan asin sinasaboot na gayo na an orihinal na libro na nakaag sa tekstong Arabo iyo na an ultimong rebelasyon ni Allah para sa gabos.

## Mga panluwas na takod

* Al-Quran (Koran) Archived 2009-01-29 at the Wayback Machine. *includes over 140+ translation in over 35 different languages.*
* Tanzil::Holy Quran Project *text and translations (in 34 languages, some with multiple translation editions); two classic Arabic interpretations; audio streaming of recitations by multiple classic readers; with synchronized verse auto-highlighting (in Arabic and translation); continuous synchronized audio and text streaming; display options; integrated user interface.*
* Quran Word by Word // QuranAcademy.org

## Toltolan
# Renasimyento

*David*, ni Michelangelo (Accademia di Belle Arti, Florence) sarong obra maestra kan Renasimyento asin kan pankinaban na arte.
An **Renasimyento** (gikan sa Espanyol: *Renacimiento*; Ingles: Renaissance), midbid man sa apod na **Pagkamundag Liwat**, iyo an sarong panahon sa Europa, poon ika-14 sagkod ika-17 na siglo asin pigtatratar na nagtulay sa pag-ultanan kan Tahaw na Kapanahunan asin kan makabagong kasaysayan. Nagpoon ini bilang sarong paghiro na kultural sa Italya kaidtong hurihan kan Gitnang Kapanahunan asin padagos na luminakop sa iba pang kabtang kan Europa, na nagpaumpisa sa Suanoy na Makabagong Panahon. Nakapokus an tradisyonal na pananaw sa mga amay na modernong aspeto kan Renasimyento asin inenganyar na pagpundo kaini kan nakaagi, alagad nakapokus an mga historyador ngunyan sa mga edad medyang aspeto asin pig-eenganyar na kasugpon ini kan tahaw na panahon.. Ang panibagong pag-iisip na ito ay inihayag sa sining, arkitektura, politika, agham, at panitikan. An mga suanoy na halimbawa iyo an pagpapauswag kan persperktibo sa pagpipintang langis asin an ginamit giraray na kaaraman sa kun pàno gumibo nin semento. Maski na nganì pinarikas kan imbensyon kan *metal movable type* an paglakop kan mga ideya sa puro kan ika-15 siglo, an mga pagbabago bakong parantay na naranasan sa bilog na Europa."

## Toltolan
# Archaeopteryx

| Archaeopteryx Temporal range: Late Jurassic (Tithonian), 150.8–148.5 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| The Berlin *Archaeopteryx* specimen (*A. siemensii*) |
| Sayantipiko na klasipikasyon  |
| Missing taxonomy template (pakarhayon): | Archaeopteryx |
| Type species |
| †Archaeopteryx lithographica Meyer, 1861 (conserved name) |
| Other species |
| * †A. siemensii Dames, 1897
* †A. albersdoerferi Kundrat *et al.*, 2018
 |
| Sinonimo |
| Genus synonymy[ipahiling]
* *Griphosaurus* Wagner, 1862 (rejected name)
* *Griphornis* Woodward, 1862 (rejected name)
* *Archaeornis* Petronievics, 1917
* *Jurapteryx* Howgate, 1984
* *Wellnhoferia*? Elżanowski, 2001

Species synonymy[ipahiling]
* *Griphosaurus problematicus* Wagner, 1862 vide Woodward 1862 nomen rejectum
* *Griphornis longicaudatus* Owen 1862 vide Woodward 1862 nomen rejectum
* *Griphosaurus longicaudatus* (Owen 1862 vide Woodward 1862) Owen 1862 vide Brodkorb 1863 nomen rejectum
* *Archaeopteryx macrura* Owen, 1862 (rejected name)
* *Archaeopteryx siemensii*? (Dames, 1897)
* *Archaeornis siemensii* (Dames, 1897) Peteronievics vide Petroneivics & Woodward 1917
* *Archaeopteryx owenii* Petronievics, 1917 (rejected name)
* *Archaeopteryx recurva* Howgate, 1984
* *Jurapteryx recurva* (Howgate, 1984) Howgate 1985
* *Archaeopteryx bavarica* Wellnhofer, 1993
* ?*Wellnhoferia grandis* Elżanowski, 2001
 |

An Archaeopteryx (sinasayod / ˌ ɑrki ː ɒptərɨks / ar-kee-OP-tər-iks ), minsan na pigpapanongdan sa saiyang Aleman na pangaran na *Urvogel* ("primitibong gamgam" o "enot na gamgam"), iyo an pinaka suanoy na gamgam na midbid. An pangaran gikan sa Suanoy na Griyego ἀρχαῖος (*archaīos*) boot sabihon "suanoy", asin πτέρυξ (*ptéryx*), boot sabihon "pakpak".

An Archaeopteryx luminataw sa panahon nin Huring Jurassic mga 150 milyon na taon an nakalihis. Saro ining henus nin suanoy na gamgam na minarepresentar sa sarong transisyon sa pag-ultanan nin may barahibong mga dinosauryo asin sa modernong gamgam.

## Toltolan
# Eukaryota

| Eukaryota |
| --- |
|  |
| Sayantipiko na klasipikasyon |
| Dominyo: | **Eukaryota** |

An mga **eukaryota** sarong domain nin mga nabubuhay na organismo na an mga selula igwa nin nucleus. An mga eukaryote kabali an mga hayop, fungi, asin mga tinanom. An mga organismo na an mga selula mayong nukleo (bakterya asin archaea) inaapod na mga prokaryota. An mga birus asin an kaagid kaini bako man mga prokaryote o eukaryote.

## Toltolan
# Nukleyikong asido

An mga asidong nukleyiko na RNA (wala) asin DNA (tuo).
An mga **nukleyikong asido** (Ingles: *nucleic acid*) iyo mga molekulang biyolohiko na importante para sa mga aram na porma nin buhay sa kinaban. An mga ini iyo binabalehan nin DNA (asidong deoksiribonukleyiko) asin RNA (asidong ribonukleyiko).

Kaiba kan mga protina, an mga asidong nukleyiko iyo an pinaka-importanteng mga makromolekulang biyolohiko.

## Mga kagibohan

An DNA, RNA, asin mga protina iyo labing mahihiling sa gabos nin mga nabubuhay na bagay kun saen an mga ini iyo may kagibohan sa pagkokodigo, paghahatod, asin pagheheras nin impormasyong henetiko.

An mga asidong nukleyiko iyo nadiskobre ni Friedrich Miescher kaidtong 1869. An mga pag-aadal pang-eksperimento kan mga asidong nukleyiko iyo nagbibilog nin sarong pangenot na parte sa modernong research na biyolohikal sagkod medikal, asin nagbibilog sa pundasyon nin siyensyang porensiko, genome, asin man sa industriyang biyoteknolohiya sagkod parmasyutikal.

## Hilingon man

* DNA (Deoxyribonucleic acid)
* RNA (Ribonucleic acid)
* Protina

## Mga panluwas na takod

* Interview with Aaron Klug, Nobel Laureate for structural elucidation of biologically important nucleic-acid protein complexes gikan sa Vega Science Trust.
* *Nucleic Acids Research* journal
* Nucleic Acids Book (free online book on the chemistry and biology of nucleic acids)

## Toltolan
# Solohiya

Si **Conrad Gesner** (1516–1565). An saiyang libro na *Historiae animalium* iyo an pigkokonsidera na kapinunan kan modernong solohiya.
An **solohiya** (Ingles: *zoology*, /zoʊˈɒlədʒi/) iyo an sanga kan biyolohiya na minaadal sa kahadean nin mga hayop, kabali na an istraktura, embrilohiya, ebolusyon, klasipikasyon, kaugalian, asin distribusyon kan gabos na hayop, parehas an nabubuhay sagkod nawara na, asin kun pano sinda nakikisaro sa saindang ekosistema. An termino iyo gikan sa Suanoy na Griyegong ζῷον, *zōion*, i.e. "hayop" asin λόγος, *logos*, i.e. "kaaraman, adal".

## Hilingon man

* Botanika
* Taksonomiya
* Biyokimika

## Panluwas na takod

* Books on Zoology sa Project Gutenberg
* *Online Dictionary of Invertebrate Zoology*

## Toltolan
# Botanika

An prutas nin *Myristica fragrans*, sarong katutubong espesye sa Indonesia, iyo an ginikanan nin duwang mahalagang mga pampanamit, na iyo an pulang aril (mace)na nakalaog sa madiklom-kayumanggi na nutmeg.
An **botanika** (Ingles: *botany*), inaapod man na **biyolohiyang pangtanom** o **pitolohiya**, iyo an siyensya nin buhay kan tinanom sagkod iyo sanga kan biyolohiya. An **botaniko**, **siyentistang pangtanom**, o **pitolohiko** iyo an siyentistang espesyalista sa ladong ini. An terminong "botanika" iyo gikan sa suanoy na Griyegong taramon na βοτάνη (*botanē*), boot-sabihon iyo "pastura", "herbal" "damo", o "fodder"; sagkod an βοτάνη iyo gikan sa βόσκειν (*boskein*), "magbahog" o "magpastol".

Sa tradisyon, an botanika iyo pigbabale man an pag-aadal sa fungi asin algae nin mga mikolohiko asin pikolohiko, kun sain an pag-aadal kan tolong grupo kaini nin mga organismo iyo natatada sa sakop nin interes kan International Botanical Congress. Sa ngunyan, an mga botaniko (sa istriktong paghiling) iyo minaadal nin harus 410,000 na espesye nin mga pangdagang espesye kun sain an pirang 391,000 na espesye iyo mga baskular na tinanom (kabale an harus 369,000 na mga espesye nin nagbuburak na tinanom), sagkod an harus 20,000 iyo brayopito.

## Hilingon man

* Biyolohiya
* Biyokimika
* Tinanom

## Toltolan
# Elepante sa Asya

| Asian elephant Temporal range: Pleistocene–Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| A tusked bull Bandipur National Park, Karnataka, India |
|  |
| A cow, juveniles and a calf Yala National Park, Sri Lanka |
| Conservation status |
|  Endangered  (IUCN 3.1) |
| CITES Appendix I (CITES) |
| Sayantipiko na klasipikasyon  |
| Missing taxonomy template (pakarhayon): | Elephas |
| Espesyes: | Template:Taxonomy/ElephasE. maximus |
| Ngaran binomyal |
| **Template:Taxonomy/Elephas*Elephas maximus Linnaeus, 1758 |
| Subspecies |
| * *E. m. maximus*
* *E. m. indicus*
* *E. m. sumatranus*
 |
|  |
| Plantilya:Leftlegend
Plantilya:Leftlegend |

An **elepante sa Asya** (Elephas maximus), sarong klase nin elepante na nakawarak sa bilog na subkontinente kan Indya asin Sur-subangan na Asya, poon sa Indya sa solnopan sagkod sa Borneo sa subangan, asin sa Nepal sa norte sagkod sa Sumatra sa sur. An elepante sa Asya nabibisto sa saiyang halabang hawak na may sarong muro na garo muro; darakulang ngipon sa mga lalaki; nakatiklop sa gilid an darakulang talinga alagad mas saradit kumpara sa mga elepante sa Aprika; asin kulubot na abohon na kublit. An kublit mas makinis kisa sa mga elepante sa Aprika asin pwedeng mayo nin kolor sa hawak, talinga o liog. An mga adultong lalaki nag-aaverage nin 4 tonelada (4.4 halipot na tonelada) an gabat, asin an mga babae 2.7 t (3.0 halipot na tonelada).

## Toltolan
# Teorya nin set

Sarong Venn na diyagramo na nagpapahiling sa interseksyon kan duwang set
An **teorya nin set** o **set theory** iyo an sanga kan matematikang lohika na minaadal sa mga "set" o grupo, na pwedeng dae-pormal na maipaliwanag bilang koleksyon nin mga bagay. Maski ngani an mga bagay nin dawa anong klase pwedeng makolekta sa sarong *set*, an teorya nin set, bilang sarong sanga kan matematika, iyo harus dapit sa mga bagay na mahalaga sa matematika sa kabilugan.

An modernong pag-aadal kan teorya nin set iyo pigpunan kan mga Alemanyong matematikong si Richard Dedekind asin Georg Cantor kaidtong 1870s. Sa partikular, si Georg Cantor iyo an harus pigkokonsidera bilang an kagmokna kan teorya nin set. An teorya nin set iyo harus pighihiling bilang pundasyonal na sistema para sa kabilugan kan matematika, partikular sa porma nin Zermelo–Fraenkel na teorya nin set sa mawot na axiom. Apwera sa pundasyonal na kagibohan kaini, an teorya nin set, minatao man nin pundasyon sa paghaman nin sarong matematikong teorya nin infinidad, asin igwa nin nagkapirang aplikasyon sa siyensyang pangkompyuter, pilosopiya, asin pormal na semantiko.

## Panluwas na takod

* Daniel Cunningham, Set Theory artikulo sa *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
* Jose Ferreiros, The Early Development of Set Theory artikulo sa *[Stanford Encyclopedia of Philosophy]*.
* Foreman, Matthew, Akihiro Kanamori, eds. *Handbook of Set Theory.* 3 vols., 2010. Each chapter surveys some aspect of contemporary research in set theory. Does not cover established elementary set theory, on which see Devlin (1993).
* "Axiomatic set theory", *Encyclopedia of Mathematics*, EMS Press, 2001 [1994]
* "Set theory", *Encyclopedia of Mathematics*, EMS Press, 2001 [1994]

## Mga nota
# Antropolohiya

An **antropolohiya** (Ingles: *anthropology*) iyo an siyentipikong pag-aadal sa katawohan urog na sa kaugalian kan tawo, biyolohiyang pantawo, kultura, asin sosyedad, sa parehong presente asin nagligad, kabali an mga nagligad na espesye nin tawo.

An sosyal na antropolohiya iyo minaadal sa paterno nin kaugalian, mientras an kultural na antropolohiya iyo minaadal sa kultural na kahulugan, kabali an norma asin pag-uugali. An lingwistikong antropolohiya iyo minaadal sa kun pano naiimpluwensyahan kan tataramon an sosyal na pagbuhay. An biyolohikal o pisikal na antropolohiya iyo minaadal sa biyolohikal na pag-uswag kan mga tawo. An biswal na antropolohiya, na iyo pigkokonsidera na parte kan sosyal na antropolohiya, iyo pwedeng parehas may boot-sabihon na etnograpikong pelikula (kun sain an potograpiya, pelikula, asin an bagong medya iyo nagagamit sa pag-adal) pati naman an pag-adal nin mga "biswal", kabali an arte, biswal na imahe, sinema, asbp. An Oxford Bibliographies pigpapaliwanag an biswal na antropolohiya bilang "an antropolohikal na pag-aadal sa biswal asin biswal na pag-adal kan mga antropolohikal".

An arkiyolohiya, na minaadal sa kasibotan kan katawohan sa paagi kan imbestigasyon nin pisikal na ebidensya, iyo pigkokonsidera na sanga kan antropolohiya sa Estados Unidos asin Canada, mientras sa Europa ini iyo pigtatanaw bilang sarong disiplina sa saiyang sadiring katundan o nagugrupo sa irarom nin iba pang relatibong disiplina, arug kan uusipon. An sarong susing pagkakaiba kan arkiyolohiya asin antropolohiya iyo an pokus sa pag-analisa kan natatadang materyal sa arkiyolohiya.

## Hilingon man

* Kultura
* Arkiyolohiya
* Uusipon

## Toltolan
# Epidemyolohiya

An **epidemyolohiya** iyo an pag-aadal asin analisis kan distribusyon (siisay, kasuarin o nuarin, asin saen), paterno asin madetermina kan salud asin kamugtakan na helang sa sarong syertong populasyon. Nakatabang an epidemyolohiya na magpa-urog kan metodolohiya na piggamit sa clinical research, pag-aadal dapit sa public health, asin, sa urog kadikit na lawig, basic research sa biological sciences.

## Toltolan
# Mikrobiyolohiya

Sarong platong agar na nagpapahiling nin mga mikroorganismo
An **mikrobiyolohiya** (Ingles: *microbiology*, gikan sa Griyegong μῑκρος, *mīkros*, "sadit"; βίος, *bios*, "buhay"; asin -λογία, *-logia*) iyo an pag-aadal nin mga mikroorganismo, itong mga uniselular (sarong selula), multiselular (kolonya nin selula), o aselular (mayo nin selula). An mikrobiyolohiya iyo minasakop sa nagkapirang mga sub-disiplina kabali an birolohiya, bakteryolohiya, prostitolohiya, mikolohiya, immunolohiya, asin parasitolohiya.

An mga eukaryotikong mikroorganismo iyo igwa nin hasta-membranong mga organelo asin kabali digdi an mga fungi asin protista, kun sain an mga prokaryotikong organismo—gabos iyo mga mikroorganismo—kumbensyunal na pigkaklasipika na mayo nin hasta-membranong mga organelo kun sain kabali an bakterya asin arkeya. An mga mikrobiyolohista iyo tradisyunal na nakadepende sa kultura, pag-ati, asin mikroskopya. Alagad, mas hababa sa 1% kan mikroorganismo na yaon sa ordinaryong kapalibotan an pwedeng makultura sa isolasyon gamit an presenteng paagi. An mga mikrobiyolohista iyo harus nakadepende sa molekular na biyolohiyang kagamitan arug kan sekwensyang DNA base sa identipikasyon, halimbawa an sekwensyang 16S rRNA na ginagamit sa pag-identipika nin mga bakterya.

An mga birus iyo dae sa gabos na oras pigkaklasipika bilang organismo, huli ta sinda iyo pigkokonsidera na masyadong simpleng mikroorganismo o masyadong komplikadong molekula. An mga prion, iyo dae pigkonsidera bilang mikroorganismo, asin iyo pig-imbestigahan kan mga birolohiko, alagad, habang an klinikal na epekto na gikan sainda iyo orihinal na pigtubudang huli sa kronikong impeksyon nin birus, nadiskobre an nakakaimpeksyong protina.

An pagkabuhay nin mga mikroorganismo iyo nahulaan pirang siglo na bago sinda enot na naobserbahan, halimbawa an mga Haino sa Indya asin ni Marcus Terentius Varro kan suanoy na Roma. An pinakaenot na nairekord na obserbasyong mikroskopo iyo an nagpuprutas na lawas nin mga amag ni Robert Hooke kan 1666, pero an Heswitang padi na si Athanasius Kircher siguro an pinakaenot na nakahiling sa mga mikrobyo na saiyang nasambit sa pag-obserba nin gasta asin metryal na putrid kan 1658. Si Antonie van Leeuwenhoek an pigkokonsidera na ama kan mikrobiyolohiya huli ta siya nag-obserbar asin nag-eksperimento sa mga mikroorganismo kan dekada 1670s, gamit an mga simpleng mikroskopo na saiyang sadiring disenyo. An siyentipikong mikrobiyolohiya iyo nahaman kan ika-19 na siglo sa paagi kan gibo ni Louis Pasteur sagkod sa medikal na mikrobiyolohiya ni Robert Koch.

## Panluwas na takod

* Igwang relatibong medya para sa Microbiology duman sa Wikimedia Commons
* nature.com Latest Research, reviews and news on microbiology
* Microbes.info
* Microbiology sa *In Our Time* kan BBC
* Immunology, Bacteriology, Virology, Parasitology, Mycology and Infectious Disease
* Annual Review of Microbiology

## Toltolan