Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Corsica

An **Corsica** sarong isla asin an pinakamahiwas kan Dagat Mediterraneo na rehiyon kan Francia. Sakop kaini an 8,680 km² (3,350 sq mi). Ini man an pinakadakulang isla sa Sardinia.
# Dahon

Tipikal na hitsura kan dahon sa mga sadit na masetas
An **dahon** (Ingles: *leaf*) iyo sarong organo nin tinanom na yaon sa ibabaw asin kulay berde. An panginot na kagibohan kaini iyo an potosintesis asin an pakikipagribay nin gas. An dahon iyo harus patag, sa pagkua kaini nin kadaklan kan liwanag, sagkod maniwang, para an liwanag kan saldang makakaduman sa chloroplasts sa mga selula. An kadaklan nin dahon igwa nin stomata, na nagbubuka asin nagsasarado. Pigkokontrol ninda riribayan kan karbon dioksido, oksiheno, asin tubig-sangaw sa atmospera.

An dahon iyo may manlainlain na korte asin sukol. An pinakadakulang dae nababangang dahon iyo an higante asin nakakakan na arum. Nabubuhay ini sa matubig na parte kan tropikal na kadlagan kan Borneo. Saro sa mga dahon kaini pwede magin sampolong talampakan nin pahigda asin igwa nin hiwas na lagpas 30 kwadradong talampakan (~2.8 sq. metro).

Alagad, an mga dahon iyo pirmi na maniwang kaya an karbon dioksido iyo marikas na nakakapasiring sa gabos na selula.

## Panluwas na takod

* "Leaf". *Encyclopædia Britannica* (in English) (11th ed.). 1911.

## Toltolan
# Alkohol

Alkohol|   |
| **(1)** Bola asin istik na modelo nin sarong alkohol na molekula (R3COH). An pula asin puting mga bola iyo nagrerepresenta sa hydroxyl a grupo (-OH). An tolong "R's" iyo minatindog para sa karbon na substituwente o hidroheno na mga atomo. **(2)** An sugpong angulo sa tahaw nin sarong hydroxyl na grupo (-OH) asin sarong kadena nin mga karbon na atomo (R) |

Sa kimika, an **alkohol** (Ingles: *alcohol*) iyo sarong organikong kompuwesto na igwang dae mababa sa sarong hydroxyl na naggaganang grupo (−OH) na nakasugpon sa saturadong karbon na atomo. An terminong Ingles na *alcohol* iyo orihinal na bistado bilang an primerong alkohol na etanol (ethyl alcohol), na iyo ginagamit bilang sarong druga sagkod an pangenot na alkohol na yayaon sa mga inumong alkoholiko. Sarong importanteng klase nin mga alkohol, kun sain an metanol asin etanol an pinakasimpleng miyembro, iyo kabali an gabos na kompuwesto na may heneral na pormula na CnH2n+1OH. An mga simpleng alkohol na yaon sa irarom kan artikulong ini iyo kabali an primarya (RCH2OH), sekundarya (R2CHOH), asin tersyerya (R3COH) na mga alkohol.

An suffix na *-ol* minaluwas sa kimikal na ngaran sa IUPAC nin gabos na substansya kun sain an hydroxyl na grupo iyo an naggaganang grupo na may pinakahalangkaw na priyoridad. Kapag an grupo na may mas halangkaw na priyoridad iyo yayaon sa kompuwesto, an prefix na *hydroxy-* iyo ginagamit sa IUPAC na ngaran kaini. An suffix na *-ol* sa dae-IUPAC na mga ngaran (arug kan paracetamol o kolesterol) iyo tipikal man na nag-iindikta na an substansya iyo sarong alkohol. Alagad, nagkapirang mga substansya na igwang hydroxyl na naggaganang grupo (partikular an mga asukar, arug kan glukosa asin sukrosa)iyo igwang ngaran na dae-kabali an suffix na *-ol*, o prefix na *hydroxy-*.

## Hilingon man

* Etanol
* Serbesa
* Sake

## Panluwas na takod

* Alcohol (Ethanol) at *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)

## Toltolan
# Abiohenesis

*Nakadirekta digdi an "Origin of life". Para sa non-scientific views on the origins of life, hilingon an Creation myth.*Plantilya:Good article  Plantilya:Use American English

An mga yugto sa ginikanan kan buhay minapoon sa mga nasasabotan na marhay, arog kan maiistaran na Kinaban asin an abiotikong paggibo nin mga simpleng molekula, sagkod sa mga dai aram, arog kan paggikan kan huring unibersal na komun na ginikanan (LUCA) na may mga komplikadong molekular na pagpunsyonar kaini.
An **abiohenesis** o sa Ingles, **abiogenesis** /ˌeɪbʌɪə(ʊ)ˈdʒɛnɪsɪs/ o **biopoiesis** /ˌbaɪəʊpɔɪˈiːsɪs/, an natural na proseso na nagpalataw sa buhay sa kinaban gikan sa mga simpleng organikong kompwesto. An pinakaamay na buhay sa kinaban naglataw kaidtong mga 3.5 bilyon na taon an nakaagi sa panahon na Eoarchean kaidtong an maninigong crust nagin solido kasunod kan tunaw na panahon na Hadean.

An mga hipotesis na siyentipiko manungod sa mga ginikanan kan buhay sa kinaban mababanga sa nagkapirang mga kategorya. An kadaklan kan mga proseso nag-iimbestiga kun panong an mga molekulang nag-rereplika sa saindang sadiri o sa saindang mga sangkap nagbutwa. Halimbawa kaini iyo an eksperimentong Miller-Urey asin an mga kaagid na eksperimento na nagpahiling na an kadaklan kan mga asidong amino na parating pig-aapod na "mga pantindog na bloke kan buhay" mapupwedeng ma-synthesize kan racemiko sa mga kondisyon na pigtutubudan na kaagid sa kondisyon kan amay na nabilog na kinaban. An nagkapirang mga mekanismo pig-iimbestigaran kabali an kikilat asin radyasyon. An ibang mga proseso nakapokus sa pagsabot kun panong an catalysis kan mga sistemang kimikal sa amay na kinaban mapupwedeng nagtao nin mga prekursor na molekular na kaipohan para sa pagrereplika sa sadiri.

## Toltolan
# Bioheograpiya

Frontispiece sa libro ni Alfred Russel Wallace na *The Geographical Distribution of Animals*
An **bioheograpiya** iyo an pag-aadal sa distribusyon kan mga espesye asin ekosistema sa heograpikong espasyo asin sa paagi kan heolohikong panahon. An mga organismo asin mga biolohikong komunidad parating nagkakalaen sa sarong regular fashion sa mga heograpikong gradients kan latitud, elebasyon, isolation asin habitat area. An Phytogeography iyo an sangay kan bioheograpiya na nag-aadal sa distribusyon kan mga tinanom. An Zoogeography iyo an sangay na nag-aadal sa distribusyon kan hayop. An Mycogeography iyo an sangay na nag-aadal sa distribusyon kan fungi, siring kan mushrooms.

An kaaraman sa spatial variation sa bilang asin klase nin mga organismo bilang mahalagang marhay sa satuya sa ngunyan siring man sa satuyang amay na ancestors, mantang kita nag-aadapatar sa heterogeneous alagad mga heograpikong prediktableng kapalibotan. Biogeography is an integrative field of inquiry that unites concepts and information from ecology, evolutionary biology, taxonomy, geology, physical geography, palaeontology, and climatology.

Sa modernong bioheograpikong pagsaligsig pigsasalak an impormasyon asin mga idea gikan sa dakol na lado, poon sa physiological asin ecological constraints sa organismal dispersal sa heolohiko asin klimatolohikong phenomena na nag-ooperar sa global spatial scales asin ebolusyonaryong panahon.

An short-term interactions sa laog kan sarong habitat asin mga espesye nin mga organismo piglaladawan an ekolohikong aplikasyon kan bioheograpiya. An historikong bioheograpiya piglaladawan an long-term, evolutionary periods kan panahon para sa urog kahiwas na mga klasipikasyon kan organismo. An mga amay na siyentipiko, nagpopoon ki Carl Linnaeus, nagkontribwir sa pag-urog kan bioheograpiya bilang sarong siyensya.

An siyentipikong teorya kan bioheograpiya nagtatalubo huli sa trabaho ni Alexander von Humboldt (1769–1859), Francisco Jose de Caldas (1768–1816), Hewett Cottrell Watson (1804–1881), Alphonse de Candolle (1806–1893), Alfred Russel Wallace (1823–1913), Philip Lutley Sclater (1829–1913) asin iba pang biologo asin explorador.

## Toltolan
# Biyolohiya

An biyolohiya iyo minaadal nin buhay asin mga organismo.
* ibabaw: *E. coli* na bakterya asin *gazelle*
* irarom: Goliath na amamanggi asin *tree fern*

An **biyolohiya** (Ingles: *biology*) iyo an natural na siyensya na minaadal sa buhay asin mga nabubuhay na organismo, kabali an saindang pisikal na istraktura, prosesong kimikal, molekular na interaksyon, pisiyolohikal na mekanismo, pagkahaman, sagkod ebolusyon. Dawa sa kompleksidad kan siyensyang ini, may mga nagkapirang konsepto an nagpapasaro sa ladong ini. An biyolohiya iyo pigbibisto an selula bilang an basehang yunit kan buhay, an gene bilang basehang yunit kan pagmana, asin an ebolusyon bilang an makina na nagpadalagan sa pagkamokna asin pagkawara nin mga espesye. An mga nabubuhay na organismo iyo bukas na sistema na nakaligtas sa pagliwat sa enerhiya asin pagbawas sa saindang lokal na entropiya para i-mantido an marhay asin importanteng kondisyon na inaapod na "homeostasis".

An mga sub-disiplina kan biyolohiya iyo pigtatawan kahulogan sa paagi nin mga pag-aadal asin klase kan sistemang pig-aadalan: an teoretikal na biyolohiya iyo minagamit nin matematikong paagi sa pagpormula nin mga kwantitatibong modelo mientras an eksperimental na biyolohiya iyo nag-aakto nin mga empirikal na eksperimento para mahiling an balidad kan mga teorya sagkod maintindihan an mga mekanismo kan buhay asin kun pano ini nagluwas asin naliwat gikan sa mga dae-nabubuhay na materya harus apat na bilyong taon na an nakaagi sa paagi nin gradwal na paglangkaw sa kompleksidad kan sistema.

## Panluwas na takod

* Biyolohiya sa Curlie
* OSU's Phylocode Archived 2013-12-12 at the Wayback Machine.
* Biology Online – Wiki Dictionary Archived 2008-09-17 at the Wayback Machine.
* MIT video lecture series on biology
* *The Tree of Life*

## Toltolan
# Suanoy na Griyego

| Ancient Greek |
| --- |
| Plantilya:Br-separated entries |
| An inscription about the construction of the statue of Athena Parthenos in the Parthenon, 440/439 BC |
| Rehiyon | eastern Mediterranean |
| Pamilya nin Tataramon | Indo-European
* Hellenic
	+ **Ancient Greek**
 |
| Amay na porma | Proto-Greek
 |
| Sistema nin pagsurat | Greek alphabet |
| Mga kodigo nin tataramon |
| ISO 639-2 | `grc` |
| ISO 639-3 | `grc` (includes all pre-modern stages) |
| Glotologo | `anci1242` |
| Map of Ancient (Homeric) Greece |
|

Beginning of Homer's *Odyssey*
An **Suanoy na Griyego** kabali an mga porma kan tataramon na Griyego na ginamit kaidtong suanoy na Gresya asin kaidtong suanoy na kinaban poon kaidtong 1500 BC sagkod kan 300 BC. Parati iyan pigbabanga sa minasunod na panahon: Mycenaean Greek (c. 1400–1200 BC), Dark Ages (c. 1200–800 BC), an Archaic o Epic period (c. 800–500 BC), asin an Klasikong panahon (c. 500–300 BC).

## Toltolan
# Organismo

An amoebae iyo sarong-selulang eukaryotiko
Sa biyolohiya, an **organismo** (Ingles: *organism*; gikan sa Griyego: ὀργανισμός, *organismos*) iyo an maski anong organiko, nabubuhay na sistema na minagana bilang sarong indibidwal na entidad. An gabos na organismo iyo pigbibilog nin selula (teorya nin selula). An mga organismo iyo pigkaklasipika nin taksonomiya sa mga grupo arug kan mga multiselular na hayop, tinanom, asin fungi; o uniselular na mikroorganismo arug kan mga protista, bakterya, asin arkeya. An gabos na klase nin organismo iyo kaya nin reproduksyon, pagdakula, pagmantinido, asin sa ibang degri nin pagsimbag sa stimuli. An mga tawo, pusit, kabute, asin mga baskular na tinanom iyo mga halimbawa kan mga multiselular na organismo na nalalain an espesyalisadong tisyu asin organo durante sa pagdakula.

An sarong uniselular na organismo pwedeng magin prokaryotiko o eukaryotiko. An mga prokaryotiko iyo pigrerepresenta an duwang suway na domain – an bakterya asin arkeya. An mga eukaryotikong organismo iyo pigkakaraktisa sa paagi nin presensya kan nukleyus nin selula asin iyo igwa nin mga *organelles*. An fungi, hayop, asin tinanom iyo mga halimbawa nin organismo sa mga eukaryotiko.

An pag-estima sa bilang nin presenteng espesye sa Kinaban iyo minarango poon sa 2 milyon hasta sa 1 trilyon, kun sain lagpas 1.7 milyon an nadokumento. Lagpas 99% kan gabos na espesye, nabibilang sa lagpas limang bilyong espesye, na nabuhay an pig-eestima na nawara na.

Kaidtong 2016, sarong grupo nin 355 na mga *gene* gikn sa *last universal common ancestor* (LUCA) kan gabos na organismo an na-identipika.

## Panluwas na takod

* Species 2000 Indexing the world's known species Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine..
* The largest organism in the world may be a fungus carpeting nearly 10 square kilometers of an Oregon forest, and may be as old as 10500 years.
* NCBI Taxonomy entry: root
* The Tree of Life
* Frequent questions from kids about life and their answers Archived 2014-05-13 at the Wayback Machine.

## Toltolan
# Anatomiya

Saro sa dakula, detalyadong ilustrasyon sa *De humani corporis fabrica* ni Andreas Vesalius kaidtong ika-16 na siglo, na nagmarka sa pagkamondag liwat kan anatomiya
An **anatomiya** (Ingles: *anatomy*; Griyego *anatomē*, 'diseksyon') iyo an sanga kan biyolohiya na dapit sa pag-aadal nin istraktura kan mga organismo asin an saindang mga parte. An anatomiya iyo an sanga kan natural na siyensya na dapit sa istraktural na organisasyon kan mga nabubuhay na bagay. Gurang na ini na siyensya, kun sain nagpoon pa ini kaidto pang prehistorikong panahon.

An anatomiya iyo panginot na katakod sa biyolohiyang pag-uswag, embriyolohiya, komparatibong anatomiya, ebolusyonaryong biyolohiya, asin piloheniya, huli ta ini an mga proseso kun sain an anatomiya iyo nahihimo, parehas na lagpas sa madaralian asin pangharaluyan na sukol nin panahon. An anatomiya asin pisiyolohiya, na minaadal sa istraktura asin paggana nin mga organismo asin an saindang mga parte, minagibo nin natural na pares nin relatibong mga disiplina, asin iyo harus pig-aadalan nin sabay. An pantawong anatomiya iyo saro sa mga importanteng basehang siyensya na pig-aaplikar sa medisina.

## Panluwas na takod

* Anatomy, *In Our Time*. BBC Radio 4. Si Melvyn Bragg kaiba an mga guest na sinda Ruth Richardson, Andrew Cunningham asin Harold Ellis.
* Parsons, Frederick Gymer (1911). "Anatomy". *Encyclopædia Britannica* (in English). **1** (11th ed.). pp. 920–943.
* Anatomia Collection: anatomical plates 1522 to 1867 (digitized na mga libro asin imahe)
* Lyman, Henry Munson. *The Book of Health* (1898). Science History Institute Digital Collections.

## Toltolan
# Biyokimika

Biyokimika an minatao nin paliwanag sa konsepto kan manlainlain na istraktura nin protina
An **biyokimika** (Ingles: *biochemistry*) o **biyolohikal na kimika** (Ingles: *biological chemistry*), iyo an pag-aadal kan mga kimikal na proseso na yaon o relatibo sa mga nabubuhay na organismo. Bilang sarong sub-displina kan parehas na kimika asin biyolohiya, an biyokimika pwedeng mabanga sa tolong lado: an istraktural na biyolohiya, ensimolohiya, sagkod metabolismo.

Sa mga nagligad na dekada kan ika-20 na siglo, an biyokimika nagin matrayumpo sa pagpapaliwanag kan mga nabubuhay na proseso sa paagi kan tolong disiplinang ini. Harus gabos nin mga lado nin siyensyang pagbuhay iyo natatawan nin paliwanag asin nahahaman sa paagi nin biyokimikal na metodolohiya asin pag-aadal. An biyokimika iyo nagpopokus sa pag-intindi sa kimikal na basehan na minatugot sa mga biyolohikal na molekula sa pagsangat sa mga prosesong nangyayari sa mga nabubuhay na selula asin sa tahaw ninda, na minaresulta sa pagkaintinding maray sa mga tisyu asin organo, pati naman sa istraktura asin paggana kan organismo. An biyokimika iyo haraning relatibo kan molekular na biyolohiya na iyo an pag-aadal nin mga molekular na mekanismo kan biyolohikal na penomena.

Harus kan biyokimika iyo an sa istraktura, paggana, asin interaksyon kan mga biyolohikal na mga makromolekula, aruga kan mga protina, nukleyikong asido, karbohidrato, asin lipid. Minatao sinda nin istraktura sa mga selula asin nag-aakto nin nagkapirang mga paggana sa pagbuhay. An kimika kan selula iyo nakadepende sa mga reaksyon nin saradit na molekula sagkod iyono. Pupuwede an mga ini magin inorganiko (halimbawa, an tubig asin metal na iyono) o organiko (halimbawa, an mga asidong amino, na iyo ginagamit sa pagsintisa kan mga protina). An mga mekanismo na ginagamit kan mga selula para makaguno nin enerhiya hale sa saindang kapalibotan sa paagi nin reaksyong kimikal iyo bistado bilang metabolismo.

An mga naguno sa biyokimika iyo naaaplikar pangenot sa medisina, nutrisyon, asin agrikultura. Sa medisina, an mga biyokimiko iyo nag-iimbestigar sa mga kawsa asin bulog kan mga kahelangan. An nutrisyon iyo nag-aadal sa papano mamantinido an salud asin pagkarahay sagkod an mga epekto nin kakulangan sa nutrisyon. Sa agrikultura, an mga biyokimiko iyo nag-iimbestigar sa mga daga asin pataba sa daga. An pagpapauswag nin kultibasyon asin an pagkontrol kan mga peste iyo mga obheto man.

## Hilingon man

* Organikong kimika
* Karbohidrato
* Protina

## Panluwas na takod

* "Biochemical Society".
* The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology
* Biochemistry, 5th ed. Full text of Berg, Tymoczko, and Stryer, courtesy of National Center for Biotechnology Information.
* SystemsX.ch – The Swiss Initiative in Systems Biology Archived 2017-01-19 at the Wayback Machine.
* Full text of Biochemistry by Kevin and Indira, an introductory biochemistry textbook.

## Toltolan
# Morpolohiya (biyolohiya)

Morpolohiya nin sarong lalaking skeleton shrimp, *Caprella mutica*
Sa biyolohiya, an **morpolohiya** iyo an pag-aadal sa porma asin istruktura kan mga organismo asin an saindang structural features.

## Toltolan
# Organong sekswal

Mga organong sekswal kan berdeng algae Chara iyo an lalaking antheridia (pula) asin babaeng archegonia (brown).
An **organong sekswal**, na inaapod man na reproduktibong organo, sarong parte kan organismong imbwelto sa sekswal na reproduksyon . An mga organong sekswal iyo an pangenot na sekswal na karakteristiko nin sarong organismo. An ma organong sekswal responsable sa pagprodusir asin pagdara nin gametes, saka pagpasilitar nin pertilisasyon asin pagsuportar sa pagtalubo asin pagkamundag kan aki. Manonompongan an mga organong sekswal sa dakol na klase nin hayop asin tinanom, na an saindang itsura nagkakalaenlaen depende sa species.

An mga organong sekswal sa parateng pinaglalaen sa klase nin lalaki asin babae. Sa mga tawo, an lalaking organong sekswal kaiba an mga testes, penis, asin prostate gland; an mga organong sekswal nin babae kabilang an obaryo, fallopian tubes, matris, cervix, vagina, asin vulva.

Sa mga hayop (kaiba an tawo), an testis kan lalaki asin obaryo sa babae inaapod na pangenot na organong sekswal. An gabos na iba pang may kinaaraman sa pagdurog i*na*apod na sekondaryong sekswal na organo, nababanga sa pag-oltanan kan panlaog asin panluwas na organong sekswal. An panluwas na organong sekswal kabali an mga henitalya o panluwas na henitalya, nahihiling sa pagkamundag sa kapwa tawuha.

Sa mga tinanom, an lalaking reproduktibong estruktura kaiba an mga stamen sa mga tanom na nagbuburak, na nagpoprodusir nin pollen. An pambabaeng reproduktibong estruktura, arog kan pistil sa mga tinanom na nagbuburak, nagpoprodusir nin ovule asin nagreresibi nin pollen para sa pagpertilisar. An mga lumot, pako, asin iba pang kaagid na tinanom igwa nin gametangia para sa mga reproduktibong organo, na kabtang kan gametophyte. An mga burak kan tinanom na nagbuburak nagpoprodusir nin pollen asin sugok na selula, alagad an organong sekswal mismo pwedeng yaon sa laog kan gametophytes sa laog kan pollen asin kan ovule. An mga tinanom na Coniferous nagpoprodusir kan saindang sekswal na reproduktibong estruktura sa laog kan gametophytes na yaon sa laog nin cone asin pollen. An mga *cone* asin pollen bako man mismong sekswal na organo.

Kapag magkaibahan, an organong sekswal nagigin sistemang reproduktibo kan organismo.

## Toltolan
# Pisyolohiya

Oil painting pigladawan si Claude Bernard, an ama kan modernong pisyolohiya, kaiba an saiyang mga estudyante
An **pisyolohiya** (etimolohiya sa Suanoy na Griyego: *φύσις* boot sabihon: naturalesa, ginikanan) iyo an siyentipikong pag-aadal kan functions asin mechanisms sa sarong living system. Bilang sarong subdiscipline kan biyolohiya, nakapokus an physiology sa kun pàno an organisms, organ systems, indibidwal na organo, cells, asin an biomolecules nagdadara nin chemical asin pisikal na functions sa sarong living system. Segun sa mga klase nin organisms, an lado pwedeng bangaon sa medical physiology, animal physiology, plant physiology, cell physiology, asin comparative physiology.

Central to physiological functioning are biophysical and biochemical processes, homeostatic control mechanisms, and communication between cells. *Physiological state* is the condition of normal function. In contrast, *pathological state* refers to abnormal conditions, including human diseases.

An Nobel Prize in Physiology or Medicine iginawad sa Royal Swedish Academy of Sciences huli sa maorag na siyentipikong kapangganahan sa lado nin medisina na igwang kinaaraman sa pisyolohiya.

## Toltolan
# Metabolismo

Pinasimpleng pagsirip sa metabolismong selular
Estruktura kan adenosine triphosphate (ATP), sarong sentral t intermediate sa metabolismong enerhiya
An **metabolismo** iyo an set nin nagsusutenir nin buhay na kemikal na mga reaksyon sa mga organismo. An tolong pangenot na trabaho nin metabolismo: An pagkakombertir kan enerhiya sa kakanon na makukua sa pagdalagan nin mga proseso sa cellular; An pagkakombertir nin kakanon sa pagtogdok nin mga bloke para sa mga protina, lipids, nukleyikong asido, asin nagkapirang carbohydrates; asin an paghale sa metabolic wastes. An sibot - sibot na mga reaksyon na ini minatogot sa mga organismo na tumalubo asin magreprodusir, papagdanayon an saindang mga estruktura, asin humiro oyon sa saindang palibot. An terminong meabolismo pwede man na ipanongod sa halaga nin gabos na kemikal na reaksyon na nangyayari sa nabubuhay na mga organismo, kaiba an pagtunaw asin transportasyon nin mga bagay na nagin asin sa pag - oltanan nin laen - laen na selula, na dian an nasambitan sa enotan na mga reaksion sa laog kan mga selula inaapod na intermediary (o intermediate) metabolismo.

An mga reaksyon na Metaboliko pwedeng ipareho bilang catabolic - an pagkaraot kan mga elemento (halimbawa, glucose sagkod pyruvate sa paagi kan respirasyon kan selula); o anaboliko - an pagpapakusog (synthesis) kan mga elemento (arog kan mga protina, carbohydrates, lipids, asin nucleic acid). Sa parate, an katabolismo nagpapaluwas nin enerhiya, asin an anabolismo nakakaubos nin enerhiya.

An sistema metabolika nin sarong partikular na organismo an nagdedeterminar kun arin na mga bagay an magigin dahelan kun taano ta makanompong iyan nin masustansya asin arin na hilo. Halimbawa, may mga prokaryotes na naggagamit nin hydrogen sulfide bilang nutrient, pero an gas na ini marara sa mga hayop. An basal metabolic rate nin organismo iyo an sokol nin enerhiya na kinokosumo kan gabos na kemikal na reaksyon na ini.

An sarong risang marhay na kabtang nin metabolismo iyo an pagkakaagid kan pundamental na mga dalan sa metaboliko sa tahaw nin manlaenlaen na espesye. Halimbawa, yaon an set nin carboxylic acid na midbid na marhay bilang mga intermediates sa siklo nin citric acid sa gabos na midbid na organismo, na manonompongan sa mga klase na arog kan bakong espesipikong mga bacterium Escherichia coli asin darakulang multicelular na organismo na arog kan elepante. An mga pagkakaagid na ini sa metabolikong mga dalan posibleng huli sa saindang amay na paglataw sa kasaysayan nin ebolusyon, asin posibleng marhay na huli sa pagigin palaen kaiyan. Sa manlaenlaen na helang, arog baga kan klase II diabetes, metabolic syndrome, asin kanser, naraot an normal na metabolismo. An metabolismo kan mga selula nin kanser iba man sa metabolismo kan normal na mga selula, asin an mga pagkakaiba na ini pwedeng gamiton tanganing hanapon an mga target para sa therapeutic na interbensyon sa kanser.

## Toltolan