Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bulan (astronomiya)

An Bulan iyo an sarosaroeng natural na satelayt kan Kinaban. Harus nahihiling ini sa kinaban kapag banggi.
An **bulan** (simbolo: ; Ingles: *moon*) iyo an sarosaroeng natural na satelayt kan Kinaban. Ini man an panglima sa lista kan pinakadarakulang mga satelayt sa Sistemang Solar. An *Crescent* (Unicode: ☾) an nagsisirbing simbolo sa bulan.

A bulan, kaiba an kinaban, sa ngunyan iyo an solamenteng bagay sa uniberso kun sain an tawo iyo nakalakaw na, gikan sa bistadong mga misyon nin Apollo, na an pinakabistado sa gabos iyo an Apollo 11.

## Pangaran

An bulan iyo inaapod sa manlainlain na pangaran sa kadakulon na lenggwahe sa kinaban, bakong arug kan sa iba pang mga satelayt sa bilog na uniberso. An bulan iyo paminsan-minsan man na inaapod na "Luna", gikan sa tataramon na Latin.

## Relasyon sa kinaban

Gikan sa tahaw kan kinaban pasiring sa tahaw kan bulan, iyo igwang estimadong distansya na 384,403 na kilometro. Tag-anom kan grabidad nin kinaban an kabilogan kan sa bulan. Nakakalibot an bulan sa kinaban sa laog nin 27.3 na aldaw, pero huli sa pana-panahong paglain sa karahayan sa tahaw nin aldaw-kinaban-bulan, an nahihiling na rikas kan paglibot nin bulan gikan sa kinaban iyo 29.5 na aldaw. Kun minsan, nagtatampad an *orbit* kan bulan sagkod kan aldaw, huli kaini, sarong kulop an nabibilog.

## Eksplorasyon

Sa tahaw kan 1969 sagkod 1972, nagpadara an programang Apollo kan Estados Unidos nin kagduwang (12) na tawo para makatungtong sa Bulan, sinda si Neil Armstrong asin si Buzz Aldrin kan Apollo 11 na iyo an naenot sa sainda. Kaiba sinda Frank Borman, James Lovell, asin William Anders kan Apollo 8 sa enot na ipinadara sa Bulan. Bago kan panahon ito, target an Bulan nin dakulong mga misyon sagkod paglibot sa orbit kan mga space probe, na pigpunan kan Soviet Luna 1 kaidtong 1959.

## Kataytayan nin mga ladawan

* Diyagramo kan Bulan
* Hitsura kan Bulan
* An Bulan sa ibabaw kan cumulus na urap

## Hilingon man

* Kinaban
* Saldang
* Neil Armstrong
* Bulan (panahon)
# Udto

*Baku Street sa Pagkaodto* (1861) ni Alexey Bogolyubov, nagpapahiling nin mga anino na nakakalipod na patindog sa syudad nin Baku
An **udto** (o **pagkaudto**) iyo an alas 12 nin aga. Pigsusurat ini bilang 12 noon ,12:00 m. (para sa meridiem, literal na 12: 00 noon), 12 n.h. (para sa post meridiem, literal na "pagkatapos kan udto"), 12 nm, o 12: 00 (na mga alas 24-oras) o 1200 (oras militar). sa pag-ultanan kan aga asin hapon, arin na baga alas 11:00am sagkod alas 13:00pm.

An udtong solar iyo an panahon na an Saldang garo baga nakaka-abot sa lokal na meridian sa langit. Ini an panahon na an Saldang nakaabot sa garo baga pinakahalangkaw na lugar sa langit, pag alas 12 nin pagkaodto na malinaw na panahon asin maheheling na naggagamit nin sundial. An lokal o relong oras nin solar na odto minadepende sa longitude asin petsa, na an Daylight Savings Time nagriribay sa solar na udto asin harani sa 1:00pm.
# Kompyuter

Mga kompyuter asin kagamitang pangkompyut gikan sa manlainlain na mga panahon – ikot-orasan gikan sa ibabaw-wala:
Enot na vacuum tube computer (ENIAC)
Mainframe computer (IBM System 360)
Desktop computer (IBM ThinkCentre S50 kaiba an monitor)
Supercomputer (IBM Summit)
Video game console (Nintendo GameCube)
Smartphone (LYF Water 2)
Tawong-kompyuter kaidtong 1952 na igwa ning mikroskopo asin kalkulador
An sarong **kompyuter**, o **computer** sa Ingles, iyo sarong pankagabsang kagamitan na pupuwedeng iprograma tanganing makagibo nin sarong limitadong grupo nin mga operasyong aritmetiko o lohikal. An **dadarahon na kompyuter** o *laptop* sa Ingles iyo sarong sadit na kompyuter na personal (PC) na pwedeng bitbiton asin may sarong tabing o "screen" sagkod **talapindutan naalpanumeriko**. Huli ta an sarong sunod-sunod na mga operasyon iyo pupuwedeng handa na mabago, an kompyuter iyo makakasimbag nin lagpas sa sarong klase nin problema.

Sa kumbensyon, an sarong kompyuter iyo pigbibilog nin dae mababa sa sarong elementong nagpoproseso – na tipikal iyo sarong CPU asin sarong porma nin memorya. An CPU iyo naglalaog nin duwang tipikal na mga parte: an arithmetic logic unit (ALU) na nagsasagibo nin mga operasyong aritmetiko asin lohikal sagkod an control unit (CU) na nagkukua nin mga instruksyon sa memorya asin nagpapalis asin nagsasagibo kaini na minaapod sa ALU kun kinakaipohan. An enot na elektronikong dihital na mga kompyuter iyo pinauswag sa paagi kan 1940 asin 1945 sa United Kingdom asin Estados Unidos. An mga sukol kaini iyo orihinal na kasingdakula nin sarong dakulang kwarto asin minakonsumo nin labi na elektrisidad arug kan pirang mga gatos-gatos na modernong personal na kompyuter (mga PC). Sa panahong ini, an mga mekanikal na analogong kompyuter iyo ginagamit para sa mga aplikasyong pangmilitar.

An mga modernong kompyuter na nakabase sa mga integrated circuit iyo milyon hasta bilyong mas may kakayahan sa mga suanoy na kompyuter asin minaokupa nin sarong praksyon kan espasyong kaipohan kan mga ini. An mga simpleng kompyuter iyo tama an pagkasadit ngarig magkasya sa mga mobile device asin an mga kompyuter na mobile iyo pupuwedeng paandaron kan sarong sadit na baterya. An mga personal na kompyuter sa manlainlain na mga porma kaini iyo mga ikono kan Panahon kan Impormasyon sagkod an ini an mga naiisip kan mga tao na inaapod na "kompyuter". Kaya ngani an mga embedded computer na mahihiling sa kadakol na mga materyales gikan sa mga mp3 player hasta sa mga sakayang pang-ere na pangiyera sagkod gikan sa mga kawatan hasta sa mga industriyal na robot an pinakadakol. Harus nagagamit na man an mga modernong kompyuter sa pagnenegosyo, pagpapagayon nin ladawan, pagmokna nin musiko, asin pakikipagtakod. An siyensyang pangkompyuter an disiplina na nag-aadal nin mga teorya, disenyo, asin aplikasyon kan mga kompyuter.

## Mga panluwas na takod

* Igwang relatibong medya para sa Kompyuter duman sa Wikimedia Commons
* An Wikiversity igwa nin kahapotan sa artikulong ini
* Warhol & The Computer

## Toltolan
# Tropiko

World map with the intertropical zone highlighted in crimson
Areas of the world with tropical climates.      Af
     Am
     Aw/As

An **tropiko** iyo an mga rehiyon kan Kinaban na nakapalibot sa equator, kun saen an saldang nagsisirang direkta sa ibabaw kan payo. Kabaliktaran kaini a temperate o an rehiyon polar kan Kinaban, kun saen an Saldang dai nanggad pwedeng direkta sa ibabaw kan payo. Nangyayari ini huli sa Earth's axial tilt; an lakbang kan tropiko (sa latitud) doble kan pagkatabingi. Pigpapanongdan man an tropiko bilang **tropical zone** asin an torrid zone (hilingon an geographical zone).

Huli sa pagigin yaon sa ibabaw kan payo an saldang, an tropiko nakaresibi nin dakol na enerhiyang solar sa laog nin sarong taon, asin bilang resulta igwang halangkaw na temperatura sa planeta. Minsan nganì kapag bakong direktang yaon sa ibabaw kan payo, an saldang harani man giraray sa ibabaw kan payo sa bilog na taon, kaya baga an tropiko igwa man nin pinakahababang seasonal variation sa planeta; "taglipot" asin "tag-init" nawawara an saindang pagkakalaen. Imbes lugod, an mga kapanahonan urog na komun na pigbabanga susog sa pagkakalaen kan presipitasyon imbes nang susog sa pagkakalaen kan temperatura.

Pigmamantinir kan tropiko an mahiwason na diversity kan lokal na klima, siring kan rain forests, monsoons, savannahs, deserts, asin high altitude snow-capped mountains. An katagang "tropical" pwedeng espesipikong nagpapanungod sa klimang tropiko, imbes nang sa heograpikong rehiyon; an mga paggamit kaini dai dapat ikaribong.

Kompwesto an tropiko nin 39.8% kan surface area kan Kinaban and contain 36% of Earth's landmass. Puon kan 2014, an rehiyon pig-eerokan man nin 40% kan population kan Kinaban, asin an figure na ini piglalaoman na umabot nin 50% sa 2050. Huli sa global warming, an kamugtakan kan panahon kan tropiko naglalakop sa mga rona sa subtropiko, igwang urog na makuring panahon siring kan heatwaves asin dakol pang makusog na bagyo. An mga pagbabagong ini sa kamugtakan kan panahon posibleng gibohon an nagkapirang kabtang kan tropiko na magin imposibleng istaran .

## Toltolan
# Tataramon na Aleman

An **Alemán** (Deutsch) sarong tataramon na indo-europeo na miembro kan grupong hermánika. Ini an sarô sa mga pinakáimportanteng idiomas sa enterong kinàban asin an tataramon na pinaká dakol na parataram sa Union Europea. An total na parataram kan Alemán ay naabot sa mga 140 milyón na katawo.
Pigagamit ini partikularmente sa Alemania, Austria, Likstenstayn, sa setenta por ciento kan Suisa asin sa partido kan Tirol del Sur sa Italia. Dakulun an mga diyalekto kan Aleman hasta an mga parataram kan mga ini, nugád, dae nagkakasarabotan.
# Uniberso

Parte nin nahihiling na uniberso
An mga astronomo nadiskobre an mga bitoon sa galaksiyang Milky Way na harus 13.6 bilyong taon an gurang.
Sa astronomiya, an **uniberso** (Ingles: *universe*) iyo gabos pigbibilog nin espasyo sagkod oras kabale an mga planeta, mga bitoon, mga galaksiya, mga laog nin intergalaktikong kahiwasan, asin gabos na materya sagkod enerhiya. An parehas na termino kaini iyo binabalehan nin *cosmos* asin kalikasan.

Dakulaon ini kaya pigsusukol kan mga siyentista sa paagi nin bilyon-bilyong mga taong-liwanag na rayo an pagbiyahe kan liwanag sa laog nin sarong taon. An pinakaharayong distansiya na teoretikong posible na mahiling kan mga tao iyo isinasaladawan bilang nahihiling na uniberso. An mga obserbasyon iyo nagpapahiling na an uniberso iyo marikas na naghihiwas. An nahihiling parte kan uniberso iyo mga 93 bilyong taong-liwanag sa diyametro. An mga obserbasyong ini iyo nagheheras na an uniberso iyo isinasairarom sa parehong mga batas pisikal sagkod konstante sa bilog na lado asin uusipon kaini.

An kosmolohiya iyo an apud sa siyensya sa pag-aadal sa ginikanan, pag-uswag, sagkod kaluluwasa kan uniberso. An pinakapig-aakong modelong kosmolohikal nin paglataw asin amay na pag-uswag kan uniberso iyo an teoryang *Big Bang* na segun sa kosmolohiyang pisikal iyo nangyari kaidtong 13.798 ± 0.037 bilyong taong nakaagi. May pirang mga hipotesis na multiberso na nasasambit kan mga pisiko na an uniberso daa niyato iyo pupuwede saro mga yaong dakulong uniberso.

## Panluwas na takod

* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED)
* NED-Distances
* *This is why we will never know everything about our universe* - *Forbes*, Mayo 2019.

## Toltolan
# Transportasyon sa riles

Srong tren sa Alaska naghahakot asayting krudo kan Marso 2006
An **Transportasyon sa riles** sarong paagi nin pagtransportar o paghakot na an behikulo ginagamit an ruweda nagdadalayday sa metal na riles, na ini konsistido nin duwang nag'aabay na aserong riles. An transportasyon sa riles iyo an saro sa duwang primerang paagi sa dagang transportasyo, sunod sa transportasyon sa tinampo. Ini ginagamit sa 8% kan mga paghakot nin pasahero o kargamento sa bilog na kinaban, gibo kan episyente sa enerhiya. asin pwedeng mas marikas pa an dalagan. Masabi pa, an riles winawarak an gabat kan tren na gibo kaini mas dakul an mahahakot kaini kumpara sa mga trak sa tinampo. An Plantilya:Train topicsRolling stock sa riles mas hababa heneralmente an priksyon kun ikukumpara sa mga de-gomang mga behikulo nagdadalagan sa kalsada, kaya an mga sa riles na mga bagon mas natatakod-takod na dakul asin mas halaba. An poder na nagpapahiro' kaini iyo an krudo o elektrikal na locomotive. Mantang an transportasyon sa riles mas halangkaw an pagpuhunan, mas dakul man an madadarang bilang nin pasahero asin mga kargamentos sa paaging mas ligtas asin episyente.

Sarong tren nin perokaril
## Toltolan

Error sa pag-cite: `<ref>` mga tatak na eksistido para sa sarong grupo na pinagngaranan na "lower-alpha", alagad mayong kinasungkoan na `<mga pinapanungdanan na grupo="lower-alpha"/>`na tatak an nanagboan, o sarong panarado `</ref>` an nawawara
# Merkuryo (planeta)

An planetang Merkuryo
An **Merkuryo** (simbolo: ; Ingles: *Mercury*) sarong planeta sa sistemang Solar. Ini an pinakaharani sa saldang asin iyo an pinakasadit poon kan hinale an Pluto sa listahan nin mga planeta kan taon 2006. Mayong atmospera sa planetang ini. Nakakaagid an Merkuryo sa bulan na nag'iitok sa tongod kan satuyang kinaban. Dakul ining mga guronggutong (crater) asin sinasabi na yaon igdi matutuparan an pinakadakulang crater sa sistema solar, an Caloris Basin. An lawig kan aldaw sa planetang ini tumbas sa 56.8 aldaw sa satuyang kinaban. An planetang ini nag-iitok nin 1 lidong sa laog nin 88 aldaw-kinaban.

## Mga panluwas na takod

* NASA's Mercury fact sheet Archived 2020-05-20 at the Wayback Machine.
# Makakadanlag

Makakadanlag
An **Makakadanlag** (simbolo: ) o sa presente midbid sa arapodan na **Venus** iyo an ikaduwang pinakaharaning planeta sa saldang. Nalilibot kaini an saldang sa laog nin 224.7ng pankinàban na aldaw sana. Apwera sa bulan, ini an pinakamaliwanag na mahihiling sa kalangitan kun banggi na may *apparent magnitude* na −4.6.
# Hupiter

Sarong imahe kan Hupiter na pigkua kan Hubble Space Telescope kan NASA
An **Hupiter** (simbolo: ; Ingles: *Jupiter*) iyo an ikalimang planeta hali sa Saldang asin an pinakadakula sa Sistemang Solar. Ini iyo sarong higanteng gas na an masa iyo mas dakula nin duwa asin kabangang beses kumpara sa kun pagsasaralakon an gabos na ibang mga planeta sa Sistemang Solar, pero dikit na mas hababa sa sarong tig-ribo sa masa kan Saldang. An Hupiter iyo an ikatolong pinakamaliwanag na natural na bagay sa kalangitan kan Kinaban kun banggi pagkatapos kan Bulan asin Venus. Ini iyo nahihiling na poon pa kan pre-historikong panahon asin iyo pinangaranan pagkatapos sa Romanong diyos na si Hupiter, an hade kan mga diyos, huli sa nahihiling na sukol kaini.

An Hupiter iyo pangenot na pigbibilog nin hidroheno, pero an elyo iyo pigbibilog an sarong kwarterya kan masa kaini asin sarong tig-sampulo kan bolyum kaini. Ini posible na may magapong laog nin mga magagabat na elemento, pero arug kan iba pang mga higanteng planeta, an Hupiter kulang nin pusog na solidong hitsura. An nagpapadagos na kontraksyon kan laog kaini iyo minahimo nin init na mas dakul pa sa bilang nin nakukua kaini gikan sa Saldang. Huli sa marikas kaining rotasyon, an korte kan planeta iyo *oblate spheroid*; may kadikit ini pero nahihiling na butog sa palibot kan ekwador kaini. An panluwas na atmospera iyo nahihiling na nasusuway sa nagkapirang mga banda sa manlainlain na latitudo, kaiba an turbulensya asin mga bagyo sa interaksyon kan saindang mga kapurohan. Sarong prominenteng resulta kaini iyo an Dakulang Pulang Lugar (*Great Red Spot*), sarong higanteng bagyo na bistado na yayaon na nin dae mahaloy sa ika-17 na siglo, kun nuarin ini iyo enot na nahiling kan teleskopyo.

## Panluwas na takod

* Lohninger, Hans; et al. (November 2, 2005). "Jupiter, As Seen By Voyager 1". *A Trip into Space*. Virtual Institute of Applied Science. Retrieved March 9, 2007.
* Dunn, Tony (2006). "The Jovian System". *Gravity Simulator*. Retrieved March 9, 2007.  – Sarong simulasyon kan mga 62 na bulan kan Hupiter.
* Jupiter in Motion, album of *Juno* imagery stitched into short videos
* June 2010 impact video
* Photographs of Jupiter circa 1920s from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections Archived 2015-09-04 at the Wayback Machine.
* Interactive 3D gravity simulation of the Jovian system Archived 2020-06-11 at the Wayback Machine.
* Video (animation; 4:00): Flyby of Ganymede and Jupiter (NASA; 15 Hulyo 2021).

## Toltolan
# Hunyo 15

**Hunyo 14** an ika-166 na aldaw kan taon (ika-167 sa mga ogdong taon) sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 199 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon.

## Mga panyayari

## Mga kamundagan

## Mga kagadanan

## Mga panluwas na takod

* BBC: On This Day
# Kelvin

| kelvin |
| --- |
| Termometro na may mga marka nin degri na Celsius asin sa kelvin |
| General information |
| Sistemang yunit | SI |
| Yunit nin | temperatura |
| Simbolo | K |
| Pigpangaran hale ki | William Thomson, 1st Baron Kelvin |
| Pagliwat
  |
| 1 K *sa ...* | *... iyo parehas sa ...* |
|  |
|    Celsius |    ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  − 273.15) °C |
|    Fahrenheit |    (1.8  WIKINIUM\_MATH\_PH\_1  − 459.67) °F |
|    Rankine |    1.8  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  °Ra |

An **kelvin**, simbolo **K**, iyo an yunit nin sukol para sa temperatura. An **Kelvin na iskala** iyo an absolutong sukol, na ilinadawan tanganing an 0 K iyo an absolute zero asin an change kan thermodynamic temperature WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 by 1 kelvin corresponds sa change kan thermal na enerhiya WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 by 6977138064900000000♠1.380649×10−23 J. An Boltzmann constant k = 1.380649×10−23 J⋅K−1 iyo an eksaktong linadawan kaidtong 2019 pagladawan giraray kan SI base units tanganing an triple point of water iyo an 7002273160000000000♠273.16±0.0001 K. An kelvin iyo an baseng yunit kan temperatura sa International System of Units (SI), na piggamit kaiba an saiyang prefixed forms. Inginaran iyan sa sarong ipinangaki sa Belfast asin nakabase sa University of Glasgow na enhinyero asin physicist na si William Thomson, 1st Baron Kelvin (1824–2907).

## Toltolan
# Heolohiya

An heolohikal na mapa kan Europa kaidtong 1875, na pigbilog kan Belhikanong heolohista na si André Dumont (an mga kulay nagpapahiling sa distribusyon kan mga gapo sa manlainlain na panahon asin klase sa kontinente, sa pagkakaaram kaidto)
An **heolohiya** (Ingles: *geology*; gikan sa Suanoy na Griyegong γῆ, *gē* ("kinaban") asin -λoγία, *-logia*, ("pag-aadal kan", "diskurso") iyo an sanga kan pankinabang siyensya na dapit sa solidong Kinaban, an mga gapo na minabilog sa kaini, asin an mga proseso kun sain ini nagbabaso relatibo sa oras. An heolohiya pwedeng maibali an pag-aadal sa mga tampok na solido kan maski anong terestriyal na planeta o natural na satelayt arug kan Marte o Bulan. An modernong heolohiya iyo signipikong minasabat sa iba pang mga pankinabang siyensya, kabali an hidrolohiya asin an mga atmosperikong siyensya, asin iyo dagos na pigtatrato bilang sarong mayor na aspeto kan integradong sistemang pankinaban na siyensya asin planetaryang siyensya.

An heolohiya iyo pigpapaliwanag an istraktura kan Kinaban sa ibabaw asin irarom kan kadagaan kaini, asin an mga proseso na nagkorte sa nasambit na istraktura. Minatao man ini nin mga kagamitan sa pagdetermina sa relatibo asin absolutong edad kan mga gapo sa sarong lokasyon, sagkod an pagpaliwanag man sa historya kan mga gapo. Sa pagsalak kan mga kagamitang ini, an mga heolohista iyo nakahimo nin heolohikal na historya kan Kinaban, asin an pagpahiling sa edad kan Kinaban. An heolohiya iyo minatao nin mga panginot na ebidensya para sa mga platong tektonika, an ebolusyonaryong historya kan buhay, asin an nagligad na mga klima kan Kinaban.

An mga heolohista iyo minagamit nin mahiwas na mga paagi sa pag-intindi sa istraktura kan Kinaban asin an ebolusyon kaini, kabali na an field work, deskripsyon kan gapo, heopisikal na teknik, kimikal na analisis, pisikal na eksperimento, asin numerikal na pagmodelo. Sa praktikal na termino, an heolohiya iyo importante para sa mineral asin hidrokarburong eksplorasyon asin eksplotasyon, pag-ebalwar kan mga gunuang tubig, pag-intindi sa mga natural na distroso, an remeditasyon kan mga problemang pangkapalibotan, asin pagtanaw sa nagligad na pagbabago nin klima. An heolohiya iyo sarong mayor na akademikong disiplina, asin iyo importante sa inhinyeriyang heoteknikal.

## Panluwas na takod

* *Earth Science News, Maps, Dictionary, Articles, Jobs*
* American Geophysical Union
* American Geosciences Institute
* European Geosciences Union
* Geological Society of America
* Geological Society of London
* Video-interviews with famous geologists
* Geology OpenTextbook
* Chronostratigraphy benchmarks Archived 2023-09-26 at the Wayback Machine.

## Toltolan
# Eurasya

Mapa kan kinàban na ipinapahiling an lokasyon kan Eurasya
An **Eurasya** sarong dakolang kadagaan na minasakop sa haros 53,990,000 km² o 10.6% kan kagabsan na ibabaw na parte kan kinàban. Haros pigkokonsiderar ining sarong kontinente na komponido kan mga kontinenteng Europa asin Asya. An Eurasya, parte pa man kan mas dakola pang kadagaan kan Afro-Eurasya na pigsusugpon sa Aprika kan Sugpon kan Suez.

Igwa nin sobra sa 4.6 bilyon katawo na nageerok digdi, mas dakol sa 69% kan populasyon kan kinàban.