Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

An **Wayback Machine** sarong electronikong tambobong kan World Wide Web na itinugdas kan Internet Archive, sarong Amerikanong nonprofit organization na nakabase sa San Francisco, California. Ginibo ini kan 1996 asin ibinungsod sa publiko kan 2001 kun sain an sarong paragamit makakabalik sa mga daan na websityo kun anong hitsura kaini kan panahon. An mga kagtugdas kaini na iyo sinda Brewster Kahle asin Bruce Gilliat pinakarhay an Wayback Machine tanganing "makatao nin dalan sa kagabsan sa gabos na kaaraman" sa paagi nin pagpreserbar kan kopya kan mga dai nang mga pahina sa web.
# Lunes

An 1616 na mga kurit ni Galileo kan Bulan asin an mga yugto kaini. Ipinangaran an Lunes sa Bulan sa kadakol na tataramon.
An **Lunes** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Domingo asin Martes. Segun sa International Organization for Standardization's ISO 8601 standard, iyan an enot na aldaw kan semana asin sa mga nasyon na nag-adopt kan "Sunday-first" convention, iyan an ikaduwang aldaw kan semana.
An ngaran sa Ingles na Monday ginuno sa Daan na Ingles na *Mōnandæg* asin Katahawan na Ingles na *Monenday*, orihinal na trinadusir sa Latin na *dies lunae* "aldaw kan Bulan".

## Toltolan
# Martes

An diyos na si Týr o Tiw, minimidbid sa Mars, kun sain pinangaranan an Martes. Icelandic National Library, Reykjavík.
An **Martes** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Lunes asin Myerkoles.
# Myerkoles

An diyos kan Norse na si Odin o Wōden, sa sarong ika-18 siglo Iceland na manuskrito, kun sain pinangaranan ang Miyerkules
An **Myerkoles** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Martes asin Huwebes.
# Huwebes

An dios na si Thor kun saen pigpangaran an aldaw na Huwebes o *Thursday* sa Ingles ni Mårten Eskil Winge, 1872
An **Huwebes** iyo an ikaapat na aldaw kan semana sosog sa kalendaryong Hudeo-Kristiyano. Sa mga nacion na nagsusunod sa *Domingo-mùna* na convencion, ini an ikalimang aldaw kan semana. Minapatak ini sa tahaw kan Myerkoles asin Byernes.
# Byernes

Pamibi sa Biyernes kan Muslim sa sarong moske sa Malaysya
An Frigg na minaitok sa panganuron, ni John Charles Dollman. Pigtutubudan na gikan an tagang "Friday" digdi.
An **Byernes** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Huwebes asin Sabado.
# Sabado

Saturnus, Polidoro da Caravaggio, ika-16 siglo
An aldaw na Sabado ipigngaran sa planetang Saturno, na ini man ngani ipigngaran sa Romanong diyos na si Saturno
An **Sabado** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Byernes asin Domingo.

Kan mga ika-2ng siglo, an mga Romano pig'apod an Sabado na *diēs Sāturnī* ("Aldaw ni Saturno") para sa diyos na Saturno. An saiyang planeta, Saturno, pigkokontrolan an enot na oras kan aldaw, susog ki Vettius Valens. An pangaran kan aldaw naintrodyusir sa mga lenggwaheng West Germanic, asin ini nakarekord sa mga tataramon na Low German arpg kan Middle Low German *satersdach*, *saterdach*, Middle Dutch *saterdag* (Modern Dutch *zaterdag*), asin Old English *Sæternesdæġ*, *Sæterndæġ* o *Sæterdæġ*.

Sa Bikol, an Sabado na pangaran kan saro sa aldaw nin semana, sinubli mansana sa Espanyol na katagang 'sabado'.
# Domingo

An *Sol Iustitiae (Saldang kan Katuwiran)*, gikan sa Bibliya nin Hudyo-Kristyano, Malachi 4:2. Ni Albrecht Dürer, c. 1499/1500
An **Domingo** sarong aldaw kan semana na natatangà kan Sabado asin Lunes.
# Segundo

An **segundo** (simbolo: **s**) iyo an yunit kan panahon sa International System of Units (SI), sa kasaysayan tinawan nin kahulogan na 1/86400 kan sarong aldaw – an factor na ini ginuno gikan sa pagkabanga kan aldaw enot sa 24 oras, dangan sa 60 minutos asin sa huri sa 60 segundos lambang saro (24 × 60 × 60 = 86400).

An presente asin pormal na kahulugan sa International System of Units (SI) iyo an mas eksakto:

> An segundo [...] igwa nin kahulogan sa paagi kan fixed numerical value kan caesium frequency, ∆*v*Cs, an unperturbed ground-state hyperfine na transisyon frequency kan caesium 133 atom, na magin 9 192 631 770 kapag ipinahayag sa yunit Hz, kun saen equal sa s−1.
>
>

An presenteng kahulogan inadaptar kan 1967 kun saen ini nagin feasible na tawan nin kahulogan an segundo base sa pundamental na karakteristiko kan naturalesa kaiba an caesium clocks. Huli sa rikas kan pag-itok kan Kinaban nagkakalaen asin maluya nin dikit, an leap second idinugang sa iregular na interval sa civil time tanganing mapagdanay an orasan na pareho sa pag-itok kan Kinaban.

## Toltolan
# Minuto

Sarong digital clock na nagpapahiling nin zero oras asin sarong minuto
An **minuto** iyo an yunit nin panahon na parating katumbas nin 1/60 (an enot na sexagesimal na fraction) kan sarong oras, o 60 segundo. Sa UTC standard time, an sarong minuto sa pambihirang okasyon igwa nin 61 segundo, sarong konsekwensya kan leap seconds (igwa nin probisyon na isalpak an negatibong leap second, kun saen maresulta sa 59-segundong minuto, alagad dai ini nangyari sa labing 40 taon sa irarom kaining sistema). Minsan siring mayo nin SI na yunit, an minuto pig-ako para gamiton sa mga SI na yunit. An simbolong SI para sa minuto iyo an **min** (mayo nin tuldok). An pangenot na simbolo kun minsan ginamit na impormal tanganing mangahulogan nin minuto kan oras.

## Toltolan
# Bulan (panahon)

Sa Gregoryanong kalendaryo igwang doseng **bulan**: Enero, Pebrero, Marso, Abril, Mayo, Hunyo, Hulyo, Agosto, Septyembre, Oktobre, Nobyembre asin Desyembre.

## Mga bulan sa manlain-lain na kalendaryo

### Juliano asin Gregoryano

An kalendaryong Gregoryano, siring kan kalendaryong Juliano bago kaini, iyo may kagduwang bulan. Uya an mga pangaran kan bulan sa mga tataramon na Bikol, Espanyol at Ingles.

|  | **Bikol** | **Espanyol** | **Ingles** |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Enero | Enero | January |
| 2 | Pebrero | Febrero | February |
| 3 | Marso | Marzo | March |
| 4 | Abril | Abril | April |
| 5 | Mayo | Mayo | May |
| 6 | Hunyo | Junio | June |
| 7 | Hulyo | Julio | July |
| 8 | Agosto | Agosto | August |
| 9 | Septyembre | Septiembre | September |
| 10 | Oktobre | Octubre | October |
| 11 | Nobyembre | Noviembre | November |
| 12 | Desyembre | Diciembre | December |

An mga pangaran kan bulan sa tataramon na Bikol ibinatay sa tataramon na Kastila.

### Ebreo

An mga pangaran kan mga kagduwang bulan sa kalendaryong Ebreo iyo ginuno gikan sa Tataramon na Akadyo, na nakua kan panahon kan pagtapok kan mga Hudyo sa Babilonya, asin dai mahahanap sainman sa Tanakh. Igwa nin duwang pagkakasunod-sunod an kalendaryo: sarong sibil asin sarong relihiyoso. Nakapanaklong an mga pormang Ebreo.

| **Sibil** | **Relihiyoso** |
| --- | --- |
| Tishre (תשרי‎) | Nisan |
| H̱eshvan (חשון) | Iyar |
| Kislev (כסלו) | Sivan |
| Tevet (טבת) | Tamuz |
| Shvat (שבט) | Av |
| Adar (אדר) | Elul |
| Nisan (ניסן‎) | Tishre |
| Iyar (אייר‎) | H̱eshvan |
| Sivan (סיון) | Kislev |
| Tamuz (תמוז) | Tevet |
| Av (אב‎) | Shvat |
| Elul (אלול‎) | Adar |

Pig-ootro an *Adar* tuyong taon na bisyesto.
# Pagsolnop kan saldang

Sarong banggi na nasa Josue Tree, California, na nagpapaheling kan pagsuwayan nin mga kolor kayumanggihon sa direksion hale sa Saldang sa ibaba pasiring sa nagmamasid, asin an asul na mga elemento wararak hale sa nakapalibot na langit.
Mga gira kan panahon nin mga pangyayari
An **pagsolnop kan saldang** (Ingles: *sunset*) iyo an aroaldaw na pagkawara kan Saldang sa ibaba kan poro huli sa pag - itok kan Daga. Siring kan pagmansay sa gabos na lugar sa Daga (apuera sa mga palo sa Amihanan asin del Sur), an equinox Sun nagtatao nin lugar sa solnopan sa oras na an Spring asin Autumn equinox. Siring kan pagmansay sa Hemisperyo sa Amihanan, an saldang minasolnop sa amihanan - solnopan (o bako man) sa tigsoli asin tig - init kan Amihanan na hemisperyo, asin sa timog - solnopan kan tigrakdag asin tiglipot; Nabaliktad an mga panahon na ini para sa Hemisperyo sa Timog.

An panahon nin pagsolnop nin saldang tinatawan nin kahulogan sa astronomiya bilang an oras na nawawara na an itaas na kalamias kan Saldang. Harani na sa harayo, huli sa amosphere nagigin biribid an sirang kan saldang sagkod sa punto na an diskarte kan saldang nagigin nang mga sarong diametro na nasa ibaba na kun may namamasdan na pagsolnop nin saldang.

An Sunset naiiba sa pantig, na nababanga sa tulong entablado. An enot iyo an grupo sibil, na minapoon pag nawara na an Saldang sa ibaba, asin nagpapadagos sagkod na iyan magbaba sagkod sa 6 na grado sa ibaba. An ikaduwang kabtang iyo an nauural twilight, sa pag - oltanan nin 6 asin 12 grado sa ibaba. Kun dapit sa ikatolong grado, iyan garo astronomiya, na iyo an panahon na an Saldang nasa pag - oltanan nin 12 asin 18 grado sa ibaba. An Dusk nasa pinakaporo nin kapahapahamak na liwanag, asin an pinakamadiklom na panahon nin pagdiklom bago an banggi. Sa katapustapusi, an banggi nangyayari kun an Saldang minaabot sa 18 grado sa ibaba asin dai na nagtatao nin liwanag sa langit.

An mga tanawon na dugang pa sa del Norte kisa sa Arctic Circle asin sa Sur pa kisa sa Antartic Circle daing naeeksperyensiahan na biyong pagsolnop nin saldang o pagsirang nin saldang sa kisuerra sarong aldaw kan taon, kun an polar na aldaw o an polar na banggi dagos - dagos na nagpapadagos sa laog nin 24 oras.

## Kataytayan nin mga ladawan

* Clear kabangang-disk na tanawon kan pagsolnop nin saldang sa Hikkaduwa, Sri Lanka.
* Sunset sa Republika nin Karelia, Rusya
* Sunset sa Brela, Croatia
* Fiji

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* Lubos na pisikal na paliwanag sa simpleng mga termino
* An mga kolor nin liwanag asin pagsolnop nin saldang
* An pisika sa Sunsets - mas detalyadong paliwanag kaiba an kabtang nin mga panganoron
* Paglilingkod sa Geolocation tanganing kuentahon an panahon nin pagsirang asin pagsolnop nin saldang Archived 2019-01-25 at the Wayback Machine.
# Saldang

Saldang|    |
| An **Saldang** sa haranihang pagkua nin ladawan, istraktura kaini, sagkod an nahihiling gikan sa kinaban |

An **saldang** (simbolo: ; Ingles: *sun*) iyo an bitoon sa sentro kan Sistemang Solar, sagkod an pinakaharaning bitoon sa Kinaban. Minalibot digdi an Kinàban asin iba pang mga planeta, mga bulalakaw sagkod kometa. Ini an pinakaimportanteng hinahalean kan enerhiya na nagsusuporta asin nagmamantenir kan buhay sa kinaban.

## Karakter

An Saldang haros perpektong talidong na plasma na mainit nanggad. An diametro kaini 109ng beses pagkadakula sa tamanyo kan kinaban asin may masa ini nin 330,000 na beses sobra sa masa kan kinaban. An kumposisyon kemikal kaini magkabaranga sa tulong parte kan masa hidroheno, asin an haros tada binibilog nin helium saka igwang mas dikit na mga kantidad nin mga elementong mas magagabat siring kan oksiheno, karbon, neon asin iron.

## Hilingon man

* Sistemang Solar
* Bitoon
* Kinaban

## Mga panluwas na takod

* Sun:Facts and Figures. Kinua 25-03-15

## Toltolan
# Wiksyunaryo

An **Wiksyunaryo** (sarong laogan asin listahan na gikan sa mga katagang wiki asin dictionary) iyo sarong Multilingual o laogan nin dakulon na klaseng mga kataga, an Web-based na proyekto na naggibo nin sarong libre o bukas na naglalaog talatinigan para sa mga parabasa, na magagamit sa urog sa 151 mga tataramon. Bakong siring kan ibang diksyunaryo, ini iyo sa paagi kan nakasurat na boluntaryo , na inaapod na mga "*Wiktionarian*" o mga *Wiksiyonarista* o *Wiksiyonaryano* kun lalaki asin *Wiksiyonaryana* kun babayi, na gamit an sopwer ng wiking nagpapahintulot sa mga artikulong mabago o liwaton nin haros siisay man na mapupwedeng magduman o may akseso sa websayt.

Siring kan saiyang kaarog na proyekto na Wikipedia, an Wiksyunaryo iyo pinapadalagan kan Wikimedia Foundation. Huli ta an Wiktionary iyo bakong limitado sa paagi kan print space considerations, kadaklan kan mga Wiktionary edisyon na pantataramon iyo nagtataong-kahulugan asin pagdadakit tataramon nin mga kataga gikan sa kadakul na mga tataramon, asin sa ibang mga edisyon iyo nagtatangro nin mga dugang na impormasyon iyo parating matatagboan sa tesauro asin lexicons. Dugang pa, an Ingles na Wiktionary iyo may kaibahan na **Wikisaurus**, an sarong kategorya na nagsisirbi bilang sarong tesauro, kaapil an mga listahan kan mga katagang balbal, asin an mga simpleng Ingles na Wiktionary, tinipon na gamit an kakabtang na grupo na simpleng Ingles kan tataramon na Ingles.

## Toltolan
# Aga

Aga, kasunod kan pagsirang kan saldang sa sarong omahan sa Namibia (2014)
An **aga** o **pagkaaga** iyo an panahon poon sa pagsirang kan saldang hasta sa pagkaudto. Mayong eksaktong oras para sa kapino'nan kan pagkaaga (totoo man para sa banggi) huli ta nagkakalaen - laen ini sosog sa istilo kan pamumuhay nin sarong tawo asin sa oras kan liwanag kan saldang sa kada oras kan sarong taon. Siring man, nagwawakas an pagkaaga sa pagka-udto, kun nuarin napupuon an pagkahapon. Mapupwedeng ipaliwanag an pagkaaga bilang nagpupuon sa matanga sagkod sa pagka-udto.

Naeenot an pagkaaga sa hapon asin banggi sa sarong aldaw.

## Kahalagahan

### Pagbati

An nagkapirang mga tataramon na naggagamit nin oras sa maghapon sa pagbabati iyo may natatanging pagbati para sa pagkaaga, siring kan marhay na aga sa Bikol. Nakadepende sa kultura o konsepto kan tagapagtaram sa pagkaaga an naaangkop na oras sa paggamit kan siring na mga pagbati, siring kun magagamit ini sa pag - oltanan kan kamatangaan asin daliwawa. Bakong syerto an paggamit kan *'marhay na aga'*, kadalasan na nagdidepende kun nuarin nagmamata an tawo. Bilang pangkagabsan na susundon, piggagamit an siring kaining pagbabati puon 3:00n.a. sundo udto.

### Mga aktibidad

Karaniwan na kabilang sa mga gibo sa pagkaaga an pagkarigos, pag-pamahaw asin posibleng pagmimirindal, pagsangli, asin, para sa nagkaipang tawo pagpaplano nin iskedyul kan araw o pagbabasa nin pahayagan.

### Kultural na paggamit

Para sa nagkapira, mapupwedeng magtukoy an katagang *aga* sa panahon karaka-raka matapos magmata anuman an presenteng oras nin maghapon. Ining makabagong sentido nin *aga* iyo huli sa pankinaban na paglakop kan kuryente, asin pagsasadiri puon sa mga likas na ginikanan kan liwanag.

### Talaangkanan

An pagkaaga iyo mapupwedeng magin panahon nin pinahusay o nabawasan na enerhiya asin produktibidad. Nakakaimpluwensiya sa kakayahan nin tawo na magimata sa pagkaaga an hene na inaapod na "PER3". May duwang porma ining hene, sarong "halaba" asin sarong "halipot" na baryante. Garo bagang nakakaapekto ini sa kagustuhan kan tawo sa mga aga o banggi. Labi na rinirepresenta an mga tawong nagtataglay nin halabang baryante bilang mga tawong mahilig sa pagkaaga, mantang pigriripresenta naman an mga tawong nagtataglay nin halipot na baryante bilang mga tawong mahilig sa pagkabanggi.

## Toltolan
# Hapon (panahon)

*Para sa nasyon, hilingon an Hapon.*
Mga bisita sa Metropolitan Museum of Art sa Syudad nin Nueva York durante sa pagkahapon.
An **hapon** o **pagkahapon** (Ingles: *afternoon*) iyo an kabtang kan aldaw pagkatapos kan 14:00 nin udto asin bago magbanggi, maski baya medyo *subjective* o kaniya-kaniya an paggamit kan katagang ini.
# Buhay

An **buhay** (Ingles: *life*) iyo sarong kamugtakan na binibilog an organismo o bagay na may buhay gikan sa inorganikong mga bagay, i.e. mayong-buhay, asin gadan na mga organismo, na namimidbidan sa paagi kan n pagrambong sa paagi kan metabolismo, reproduksyon, asin an kakayahan na makibagay (adaptasyon) sa saindang kapalibotan na naggigikan sa laog. An pag-aadal sa mga organismong buhay iyo an biyolohiya.

## Kahulugan

Mayong tunay na napatunayan na kahulugan an katagang *buhay*; dakul na kahulugan an mga siyentipiko para sa katagang ini huli ta makaribong para sa mga siyentipiko kun tatawan ini nin literal na kahulugan.

## Mga panluwas na takod

* Diyos an Ginikanan kan Buhay kan Tawo” Archived 2018-07-28 at the Wayback Machine.

## Hilingon man

* Kagadanan

## Toltolan
# Kapanahonan

An **kapanahonan** iyo an pagkakabanga kan taon basado sa mga pagbabago sa panahon, ekolohiya, asin sa bilang nin oras nin daylight sa tinaong rehiyon.

## Tropiko

Animation kan pagkakaiba kan kapanahonan urog na an nyebe pigtatahuban sa bilog na taon
An mga rehiyon na tropiko asin (to a lesser degree) subtropiko nakakamati nin dikit na taonan na fluctuation nin liwanag nin saldang asin temperatura huli sa moderatong 23.4-degri na pagkatabingi kan Kinaban na bakong supisyente tanganing maapektuhan an kusog kan sinag kan Saldang taon-taon.

## Toltolan
# Matanga

Relo sa tore nin Metz, istasyon nin tren sa Moselle, Pransya
An **matanga'** (Ingles: *midnight*) iyo an panahon nin transisyon hali sa sarong aldaw pasiring sa masunod na aldaw - an momento kun nuarin an petsa nagsasangli, sa lokal na opisyal na orasan para sa ano man na partikular na hurisdiksyon. Sa mga oras sa relo, an matanga iyo an kabaliktaran nin odto, nagkakalaen pag-abot nin 12 oras.