Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rodentia

| Rodentia |
| --- |
|  |
| Kapibara, *Pedetes capensis*, *Callospermophilus lateralis*, Canadian beaver, Daga sa harong |
| Sayantipiko na klasipikasyon  |
| Kahadean: | Animalia |
| Paylo: | Chordata |
| Orden: | Rodentia |
| Espesyes: | Template:Taxonomy/RodentiaRodentia |
| Ngaran binomyal |
| **Template:Taxonomy/Rodentia*Rodentia |
| Subspecies |
| 70–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |

An **Rodentia** iyo an pinakadakol na klase nin mga mammal. Kabali digdi an 35 pamilya, 539 genera asin 2726 na buhay na species nin mga rodent (mga 40% kan gabos na modernong species nin mammal). An napapalaen na tampok kan mga representante iyo an presensya nin sarong diastema asin sarong padis nin darakulang incisor sa itaas asin ibabang panga. Lakop an mga ini, apwera sa nagkapirang isla asin Antartika.

## Toltolan

## Panluwas na takod
# Kahadean (biyolohiya)

Sa biyolohiya, an sarong **kahadean** iyo an ikaduwang pinakahalangkaw na ranggo sa taksonomiko, na nasa ibaba kan domain. An mga Kahadean nababanga sa mas sadit na mga grupo na inaapod *phyla*.

Sono sa tradisyon, an nagkapirang libro hale sa Estados Unidos asin Canada naggamit nin sistema nin anom na kahadean (Animalia, Plantae, Fungi, Protista, Archaea/Archaebacteria, asin Bacteria o Eubacteria); mantang an mga librong pinag-aadalan sa iba pang parte kan kinaban, arog kan United Kingdom, Bangladesh, India, Grecia, Brazil naggagamit sana nin limang kahadean (Animalia, Plantae, Fungi, Protista asin Monera).

An nagkapirang dai pa sana nahahaloy na klasipikasyon na basado sa modernong mga kladistiko malinaw na tinalikdan an terminong kahadean, na nagsasabi na an nagkapirang tradisyonal na kahadean bakong monophyletic, na nangangahulogan na bako sinda kompwesto nin gabos na gikan nin sarong komun na apoon. Ginagamit man an mga terminong *flora* (para sa mga tanom), *fauna* (para sa mga hayop), asin, kan ika-21 siglo, funga (para sa fungi) para sa buhay na presente sa sarong partikular na rehiyon o panahon.

## Toltolan
# Hayop

| Mga hayop Temporal range: Ediakarano – Kamakailan
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Sayantipiko na klasipikasyon |
| Phyla |
| * **Subkahadeang Parazoa**
	+ Porifera
	+ Placozoa
* **Subkahariang Eumetazoa**
	+ **Radiata**
		- Ctenophora
		- Cnidaria
	+ **Bilateria**
		- Orthonectida
		- Rhombozoa
		- Acoelomorpha
		- Chaetognatha
		- **Superphylum Deuterostomia Chordata
			* Hemichordata
			* Echinodermata
			* Xenoturbellida
			* Vetulicolia †
		- **Protostomia **Superphylum Ecdysozoa**
				+ Kinorhyncha
				+ Loricifera
				+ Priapulida
				+ Nematoda
				+ Nematomorpha
				+ Lobopodia
				+ Onychophora
				+ Tardigrada
				+ Arthropoda
			* **Superphylum Platyzoa**
				+ Platyhelminthes
				+ Gastrotricha
				+ Rotifera
				+ Acanthocephala
				+ Gnathostomulida
				+ Micrognathozoa
				+ Cycliophora
			* **Superphylum Lophotrochozoa**
				+ Sipuncula
				+ Hyolitha †
				+ Nemertea
				+ Phoronida
				+ Bryozoa
				+ Entoprocta
				+ Brachiopoda
				+ Mollusca
				+ Annelida
				+ Echiura
 |

An mga **hayop** (Ingles: *animal*) (inaapod man na **Metazoa**) iyo mga multiselular na eukaryotikong organismo na minaporma sa biyolohikal na kahadeang **Animalia**. Sa pirang eksepsyon, an mga hayop iyo nagkokonsumo nin mga organikong materyal, naghahangos nin oksiheno, nakakahiro, napapasairarom sa sekswal na reproduksyon, sagkod nagdadakula gikan sa labot na ispero nin selula, an blastula, durante kan paghaman nin embryo.

Harus 1.5 na milyong nabubuhay na espesye nin mga hayop an bistado—kun sain sarong milyon iyo an mga insekto—pero naestima daa na igwang harus 7 na milyong espesye nin hayop sa kabilugan. An laba kan mga hayop iyo may rango gikan sa 8.5 micrometres (0.00033 in) hasta 33.6 metres (110 ft). Sinda iyo igwa nin kompleksong interaksyon sa lambang saro asin sa saindang kapalibotan, na minaporma nin intrikadong pagkakan na sapot. An siyentipikong pag-aadal nin mga hayop iyo an solohiya.

## Hilingon man

* Tinanom
* Fungus
* Bakterya

## Mga panluwas na takod

* Tree of Life Project
* Animal Diversity Web – database nin mga hayop kan Unibersidad kan Michigan
* ARKive – multimedya na database kan nasa peligro/protektadong mga espesye
# Chordate

| Chordate |
| --- |
| Sayantipiko na klasipikasyon  |
| Missing taxonomy template (pakarhayon): | Chordate |

| Chordate |
| --- |
|  |
| *Branchiostoma lanceolatum*, *Polycarpa aurata*, Pating tigre, Tigre |
| Sayantipiko na klasipikasyon |
| Dominyo: | Eukaryota |
| Kahadean: | Animalia |
| Paylo: | *Chordata* |

An **Chordata** sarong klase nin mga hayop na deuterostome, na nabibisto sa presensya nin sarong endodermal axial skeleton sa porma nin sarong notochord, na sa mas halangkaw na porma sinasalidahan nin sarong tulak. Sa mga termino kan grado nin pag-uswag kan sistema nerbiyoso, an klaseng chordate iyo an pinakahalangkaw sa gabos na hayop. Igwa nin labing 60,000 na midbid na klase nin mga chordate sa kinaban.

## Toltolan
# Mamalya

| Mamalya Temporal range: Late Triassic–Recent; 225 or 167–0 Ma See discussion of dates in text
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Sayantipiko na klasipikasyon  |
| Kahadean: | Animalia |
| Paylo: | Chordata |
| *Klado*: | Synapsida |
| *Klado*: | Therapsida |
| *Klado*: | Cynodontia |
| *Klado*: | Prozostrodontia |
| *Klado*: | Mammaliamorpha |
| : | [[Template:Taxonomy/Mammaliaformes/skip]] |
| Klase: | Mammalia Linnaeus, 1758 |
| Living subgroups |
| * Monotremata
* Theria
	+ Marsupialia
	+ Placentalia
 |

An **mamalya** (hale sa Latin na *mamma* 'suso') sarong grupo nin mga hayop na bertebrado na kompwesto kan klase na Mammalia, midbid sa pagkaigwa nin *mammary glands* na sa mga babae nagproprodusir nin gatas para sa pagpakakan (nursing) sa saindang mga ugbon, sarong neocortex (sarong rehiyon kan hutok), barahibo o buhok, asin three middle ear bones. An mga karakteristikong ini minapalaen sa mga reptilya (kaiba an mga gamgam) na pinaghalean ninda sa Carboniferous, labing 300 milyones na taon na an nakaagi. Labing 6,400 na nag - eeksister na espesye nin mga mammal an ilinadawan sa 29 order. An pinakadakulang mga order, kun manungod sa bilang kan species, iyo an mga rodents, paniki, asin Europotyphla (hedgehog, moles, shrews, asin iba pa). An sunod na tulo iyo an mga Primate (kaiba an mga tawo, kabalang, ukay, asin iba pa), Artiodactyla (cetaceans asin minsan ngane mga ungulago), asin an Carnivora (mga ikos, ayam, seals, asin iba pa).

## Toltolan
# Espesye

An **espesye** o **lahi**, sarong biolohikong klasipikasyon saka sarong klaseng rangong taksonomiya kan mga organismo. Igwa nin kakayahan na magpakadakol an sarong espesye asin mag gibo nin mga ugbon na pwedeng umaki. Magkaharanihan nin istraktura an mga organismong yaon sa parehas na espesye sa istruktura kan saindang DNA (Deoxyribonucleic acid).

Inaapod an grupo kan mga species na magkaharanihan an istraktura kan saindang DNA na **genus**. An espesye iyo may ngaran na duwahan, e.g Canis lupus familiaris, Canis an ngaran kan genus na kun sain kabali an mga lobo, lupus an ngaran kan species kan ayam o ido saka familiaris na nagtutukoy kan lahi kan ido.

## Hilingon man

* DNA (Deoxyribonucleic acid)
# 1904

An **1904** sarong taon sa Gregoryanong kalendaryo.

## Enero

## Pebrero

## Marso

## Abril

## Mayo

## Hunyo

## Hulyo

## Agosto

## Septyembre

## Oktobre

## Nobyembre

## Desyembre
# International Union for Conservation of Nature

International Union for Conservation of Nature|  |
| Pagkakatugdas | 5 Oktobre 1948 (1948-10-05) Fontainebleau, France |
| Organisasyon | International organization |
| Focus | Nature conservation, biodiversity |
| Opisina | Gland, Switzerland |
| Pigseserbihang lugar | Worldwide |
| Mga kaapil | 1,400 |
| Mga miyembro | * Grethel Aguilar (Director General)
* Razan Al Mubarak (President)
 |
| Revenue | CHF 140.7 million / US$148 million (2019) |
| Mga empleyado | Over 900 (worldwide) |
| Websityo | www.iucn.org |
| Dating ngaran | International Union for the Protection of Nature |

An **International Union for Conservation of Nature** (**IUCN**) iyo an internasyonal na organisasyon na nagtatrabaho sa lado kan nature conservation asin sustainable use kan natural resources. Tinugdas kaidtong 1948, an IUCN nagin global authority sa kamugtakan kan natural world asin an pigsisiguro an mga kinakaipuhan tanganing maprotektahan iyan. Imbwelto iyan sa data gathering asin analysis, pagsaligsig, field projects, adbokasiya, asin edukasyon. An misyon kan IUCN iyo an "mag-impluwensya, mag-enganyar asin mag-asistir nin mga sosyedad sa bilog na kinaban tanganing makonserbar an kapalibotan asin masegurado na maski arin na paggamit kan natural resources iyo an equitable asin ecologically sustainable".

## Toltolan
# Espesye na dai pighaditan

*Taurotragus oryx*, an komun na eland, iyo an sarong espesye na igwang kamugtakan nin konserbasyon na dai paghaditan
An mga **espesye na dai pighaditan** iyo an mga espesye na inibalwar asin kinategorisar kan International Union for Conservation of Nature (IUCN) bilang bakong iyo an pokus kan wildlife conservation huli ta an espesipikong espesye dakulon pa sa *wild*. Bako sindang kwalipikado bilang threatened, near threatened, o (bago an 2001) conservation dependent.

An mga espesye dai pwedeng nombrahan na "Dai Paghaditan" na kategorya sagkod na igwang sindang naibalwar na kamugtakan nin populasyon. Kaya baga, an maninigong impormasyon kinakaipuhan na makagibo nin sarong direkta, o bakong direktang assessment kan saiyang posibilidad nin pagkapuho basado sa saiyang distribution o kamugtakan nin populasyon.
# Somalya

An mapa kan Aprika kun saen ipinapaheling an kinamomogtakan kan Somalya
An pagkabaranga kan Somalya sa kontrol nin iba-ibang pwersa
An **Somalya** (Ingles, Somalia; Somali: Soomaaliya; Arabe: الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl), opisyalmente, Republika nin Somali (Somali: Jamhuuriyadda Soomaaliya, Arabie: جمهورية الصومال‎ Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl) asin dati bisto sa pangaran na Republikang Demokratiko nin Somali kan ini yaon sa irarom nin komunistang pamomoon. Ini sarong nasyon namomogtak sa Horn of Africa. Poon kan magputok an Gera Sibil nin Somali kan 1991, mayo na nin toltol na gobyerno sentral an nagkokontrol sa kadakulaan kan hiwas kan nasabing nasyon. An binibisto man kan komunidad internasyonal, an inapod na Transitional Federal Government, kapot sana an sadit na parte kan nasyon. An Somalya sinasabing "bagsak na estado" (failed state) asin saro sa mga pinakadukha asin pinakamaribok na estado kan kinaban. An populasyon kan Somalya, taon 2010, nag'aabot 9,359,000 milyon (ika-89 sa kinaban) asin an Mogadishu iyo an kabisera kaini.

An Somalya namomogtak sa pinakabandang subangan na parte kan Aprika. Napapagdolonan kan Djibouti sa norte-solnopan, kan Kenya sa sur-subangan, kan Golpo nin Aden sa Yemen sa may amnayan, kan Dagat Indiano sa subangan, asin kan Etopya sa solnopan. Ini an may pinakahalabang taytay nin kosa sa kontinente asin an terreno niya haros kapatagan, mga lantad. Mga kundisyon na kainitan parati iyo an nadanay na may duros habagat asin purakputak na pag'uran.
# Etyopya

Wagayway kan Etyopya

An **Etiopia**, na may opisiál na pangaran na *Repúblika Demokrátikan Pederal* nin Etiopia (sa Amáriko, *Ityop'iya*) sarong banwá' na yaon sa Sungay nin Aprika. Ini an ikatolóng pinakamatawong nasión sa kontinente nin Aprika, kasunód kan Niheria asin Ehipto.

An Etiopia saro' sa mga pinakagurang na nasión sa enterong kina'ban. Ini man an ikaduwang nasión na naggibo kan Kristianismo bilang saiyang relihiyón na opisiál, hulí ta' an Armenia an pinakanaenot. Saká ini an saro sa mga 51 miembrong pinakagurang kan Nasiones Unidas.

An dating pangarang istóriko kan Etiopia iyo an *Abisinia* o sa Latín, *Alta Ætiopia*.

## Heograpiya

An sukol kan banwa' naabot sa 1.127.127km2, muya sabihón, ini an ika-27 na pinakadakulang banwa' sa kina'ban, kasunod kan Kolombia.
# Eritreya

Wagayway kan Eritreya

An **Eritreya** (sa Ingles: Eritrea) sarong nacion sa norteng-subangan kan Aprika.(play /ˌɛrɨˈtreɪ.ə/ or /ˌɛrɨˈtriːə/;[6] Ge'ez: ኤርትራ ʾErtrā, Arabe: إرتريا Iritrīyā), Estado nin Eritreya, iyo an opisyal na pangaran kaining banwa na nakabugtak sa Sungay nin Aprika. An "Eritrea" iyo an pormang Italiano kan pangaran na Griegong Ἐρυθραίᾱ (Erythraíā), na an kaisihan iyo an "pula na [daga']". Asmara an kapital niya. Kataid kaini an Sudan sa sulnopan, an Etiopia sa sur, buda an Djibouti sa sur-sirangan. Sa norte-sirangan asin sirangan kan banwa igwang halabang baybay sa kataid nin Pulang Dagat, direktong kahampang nin Arabia Saudita buda Yemen. An Arkipelagong Dahlak asin nagkakapira kan mga islang Hanish sakop man sinda kan territoryong Eritreya. Mga 117,600 km2 mas o menos an sukat kan banwa, buda igwa ining 6 milyon na katawo.
# Mammal Species of the World

Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference sarong estandarteng manonongod sa mga mammal pagtatao nin deskripsyon asin bibliograpikong data para sa bistong species nin mamalya. Sa ngunyan ini nasa ikatulong edisyon, na ipinagpublikar kan huring parte kan 2005, na pinagpakarhay ni Don E. Wilson asin DeeAnn M. Reeder.

An bersyon sa online pighaman kan Unibersidad nin Bucknell, na kun saen an mga pangaran kan espesyes pwedeng ipalis bilang sarong diksyunaryo. An partial na bersyon sa online makukua sa Google Books (hilingon an "Panluwas na takod" sa ibaba).

An Komite sa Checklist pigtagamahan sa pagtipon asin pagmapamanahon kan MSW. Sa Taonan na Report kaini para sa 2015, nagbantog an Komite na ini yaon sa irarom nin kontrata kaiyan na Johns Hopkins Press para sa ika-4 na edisyon kan MSW, na papapakarhayon ni DeeAnn M. Reeder asin Kristofer M. Helgen. An database naging pasil para mahiro kan mga awtor, pasiring sa mas parating pagmapamanahon kan website. Ipig-iskedyul an publikasyon para sa 2019.

## Reperensya

## Panluwas na mga takod

* Sityo na pighaman kan Unibersidad nin Bucknell
* Paghahanap na pighaman kan Unibersidad nin Bucknell
* Taxon browser on archived version of the Smithsonian website for MSW3 (pighugot 26 Mayo 2011)
* *Mammal Species of the World* at Google Books