# Surat Batak

Tulisan "Surat Batak" di bagasan Surat Batak (Ragam Toba)
**Surat Batak** (ᯘᯮᯒᯖ᯲ᯅᯖᯂ᯲) i ma goar surat na diparhaseanghon di hata Batak Toba do pe hata Batak Karo, Batak Angkola, Batak Mandailing, Batak Pakpak dohot Batak Simalungun. Surat Batak na marudut sian Surat Palawa, jala angka surat Brahmi na asing. Surat Pallava dipake di India Habinsaran, na maralulut sian surat Tamil dohot surat Grantha. I do na marsialaon tu Asia Tenggara, na mangaruhon parbinotoan surat ni harajaon asing, songon surat Batak. Adong do lima ragam sian Surat Batak i ma Toba, Karo, Simalungun, Angkola-Mandailing dohot Pakpak. Surat Batak nian dipangke halak Batak holan tu hadatuon, manggurit surat (tarmasuk pe pulas), andung-andung (holan di Karo, Simalungun dohot Angkola-Mandailing), hususna hadatuon na godang diguriton Datu. Nang pe di ujung ni abad naparsampulusiaon, Surat Batak dipangke tu manggurit surat resmi sian harajaon manang sahap harajaon.

## Leheng ni suratna

Surat Batak i ma tarsundut sian Surat Palawa sian rumpun surat Brahmi jala marrupa abugida manang *alfasilabis*. Surat nian do pe dijou surat si sia-sia manang surat na sampulu sia, alana adong sampulu sia huruf di bagasan Surat Batak. Adong do dua ragam Surat Batak i ma "ina ni surat" dohot "anak ni surat."

### Ina ni Surat

Jojoran ni Surat Batak di Karo, Simalungun dohot piga luat Toba i ma:

> a/ha ha/ka ba pa na wa ga ja da ra ta sa ya nga (nya) la (ca) i u
>
>

Van der Tuuk manjojorhon Surat Batak tu manggurit hata Batak Toba dohot Angkola i ma:

> a ha ma na ra ta sa pa la ga ja da nga ba wa ya nya i u
>
>

Di bagasan versi ni van der Tuuk, jojoran Surat Batak di Mandailing ditambahon muse huruf ka dohot ca. Huruf ka dohot ca nian ditompahon sian huruf ha dohot sa na dilehon tompi. Anggo jojoran ni Surat Batak di Dairi (Pakpak) songon na dijojorhon van der Tuuk i ma:

> pa na ka ma ra ba ja sa la ga nga ha da wa ta ya i u
>
>

On ma tabel ina ni surat i ma:

|  | Toba | Karo | Simalungun | Pakpak | Angkola-Mandailing |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a |  |  |  |  |  |
| ha |  |  |  |  |  |
| ka |  |  |  |  |  |
| ba |  |  |  |  |  |
| pa |  |  |  |  |  |
| na |  |  |  |  |  |
| wa |  |  |  |  |  |
| ga |  |  |  |  |  |
| ja |  |  |  |  |  |
| da |  |  |  |  |  |
| ra |  |  |  |  |  |
| ma |  |  |  |  |  |
| ta |  |  |  |  |  |
| sa |  |  |  |  |  |
| ya |  |  |  |  |  |
| nga |  |  |  |  |  |
| la |  |  |  |  |  |
| nya |  |  |  |  |  |
| ca |  |  |  |  |  |
| nda |  |  |  |  |  |
| mba |  |  |  |  |  |
| i |  |  |  |  |  |
| u |  |  |  |  |  |

Adong do variasi na asing sian huruf ni Surat Batak nian i ma:

|  | Latin | Hatorangan |
| --- | --- | --- |
|  | Na | Diparhaseanghon di Mandailing |
|  | Ta | Sipata dipangke do pe di pustaha ni hata Batak Toba |
|  | Wa | Sipata dipangke do pe di pustaha ni hata Batak Toba |
|  | Ca |  |
|  | Mba |  |

### Anak ni Surat

Anak ni surat i ma sada diaktrik na ditandahon tu anak ni surat tu mangubahon pandokhonan. Anak ni surat nian boi do mangubahon soara vokal sian /a/, gabe hurup vokal na asing, manambahon tanda /ng/ dohot /h/ (holan di Simalungun, Karo dohot Pakpak), manambahon tompi tu manggantihon ha dohot sa gabe ka dohot ca di Angkola dohot Mandailing jala mamatehon vokal /a/.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Latin | Goar |
|  | -ê | * *Kêbêrêtên* (Karo)
* *Kabêrêtên Podi* (Pakpak)
 |
|  | -e | * *Kêtelengên* (Karo)
* *Kêtadingin* (Pakpak)
* *Hatalingan* (Simalungun)
* Hatadingan (Toba)
* *Talinga* (Angkola-Mandailing)
 |
|  | -o | *Kêtolongên* (Karo) |
|  | *Kêtolongên* (Karo) |
|  | * *Sikora* (Pakpak)
* *Sihorlu* (Simalungun)
* Siala, Sihora (Toba)
* *Siala Ulu* (Angkola-Mandailing)
 |
|  | -ou | *Hatulungan* (Simalungun) |
|  | -i | *Haluan* (Simalungun) |
|  | * *Kêlawan* (Karo)
* *Kaloan* (Pakpak)
* Haluain, Hauluan, Haulian, Siulu, Uluwa (Toba)
* *Uluwa* (Angkola-Mandailing)
 |
|  | -u | * *Sikurun* (Karo)
 |
|  |  |
|  | -ng (*Anusvara*) | * *Kêbincarên* (Karo)
* *Kêbincarên* (Pakpak)
* *Hamisaran* (Simalungun)
* Haminsaran, Hamisaran, Paminggil (Toba)
* *Amisara* (Angkola-Mandailing)
 |
|  | -h (*Visarga*) | * *Kêjêringên* (Karo)
* *Sikorjan* (Pakpak)
* *Hajoringan* (Simalungun)
 |
|  | *Virama* | * *Pênêngên* (Karo)
* Panongonan (Simalungun)
 |
|  | * *Pangolat* (Pakpak)
* Pangolat (Toba)
* *Pangolat* (Angkola-Mandailing)
 |

## Struktur

Surat Batak digurithon sian hambirang tu siamun. Songon Aksara Brahmi na asing, Surat Batak ni on puna soara /a/ di ganup huruf konsonan nian. Jadi di tingki manggantihon soara /a/ gabe soara vokal na asing, digantihon anak ni surat do soara /a/. Adong do pe tambahan diaktrik sian *virama* (pangolat) na diparhaseanghon tu mamatehon vokal /a/, *anusvara* tu manambahon soara /ng/ jala *visarga* tu manambahon soara /-h/.

| Latin | Aplikasion anak ni surat mamangke surat "ka" |
| --- | --- |
| Toba | Karo | Simalungun | Pakpak | Angkola-Mandailing |
| Ka |  |  |  |  |  |
| Kê |  |  |  |  |  |
| Ke |  |  |  |  |  |
| Ko |  |

---

  |  |  |  |
| Kou |  |  |  |  |  |
| Ki |  |  |  |  |  |
| Ku |  |  |  |  |  |
| Kang |  |  |  |  |  |
| Kah |  |  |  |  |  |
| K |  |  |  |  |  |

### Pamangkeon Pangolat

Pangolat dipangke tu mamunu huruf vokal na adong di ina ni surat. Anggo di suku kata tartutup na marrupa konsonan-vokal-konsonan, anak ni surat digurithon di antara ina ni surat dohot *virama* (pangolat, *pênêngên*, *panongonan*).

Songon contoh na adong di toru on:

| ta |  +  | vowel |  +  | pa |  +  | pangolat |  =  | soara |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | + |  | + |  | = |  |
| ta |  |  | + | pa | + | pangolat | = | tap |
|  | + |  | + |  | + |  | = |  |
| ta | + | e | + | pa | + | pangolat | = | tep |
|  | + |  | + |  | + |  | = |  |
| ta | + | u | + | pa | + | pangolat | = | tup |
|  | + |  | + |  | + |  | = |  |
| ta | + | i | + | pa | + | pangolat | = | tip |
|  | + |  | + |  | + |  | = |  |
| ta | + | o | + | pa | + | pangolat | = | top |
|  | + |  | + |  | + |  | = |  |
| ta | + | u | + | pa | + | pangolat | = | tup |

### Pamangkeon *anusvara* dohot *visarga*

Soara *anusvara* (-ng) dohot *visarga* (-h) i ma dipangkeon di ginjang ni ina ni surat di bagian siamun dohot anak ni surat.
 Songon i ma contoh ni pamangkeon *anusvara* dohot *visarga*:

| Soara | Latin |
| --- | --- |
|  | ping |
|  | pih |
|  | pêh |
|  | pong |
|  | reng |

### Tompi

Tompi i ma sada diaktrik na diparhaseanghon di Mandailing binahen di ginjang ina ni surat. Diaktrik nian dipangke asa manggantihon soara ni 'ha' gabe 'ka' jala 'sa' gabe 'ca'. Songon nian ma rupa ni tompi;

| ha |  +  | tompi |  =  | ka |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | + |  | = |  |

| sa |  +  | tompi |  =  | ca |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | + |  | = |  |

## Gombar

* Pustaha di bagasan hata Batak Toba, di parmulaan tahun 1800. Pustaha nian tarsimpan di *Robert C. Williams Paper Museum* na maringanan di Atlanta, Amerika Serikat
* Surat Batak na digurithon di atas bulu jala mamangke hata Batak Simalungun na tarsimpan di Museum Nasional Etnologi di Leiden, Bolanda
* Pustaha hadatuon na diparhaseanghon pardatu. Pustaha nian tarsimpan di Museum Nasional Etnografi Leiden, Bolanda
* Pustaha Batak na tarsimpan di Universitas London
* Surat Batak na digurithon di bulu jala mamangke panutup na dibahen sian hayu. Tarsimpan di *Tropenmuseum* Amsterdam, Bolanda)
* Pustaha Batak Toba na tarsimpan di *Tropenmuseum* Amsterdam, Bolanda

## Pustaha

* Uli Kozok, *Surat Batak : Sejarah Perkembangan Tulisan Batak Berikut Pedoman Menulis Aksara Batak dan Cap Sisingamangaraja XII*, Jakarta : École française d’Extrême-Orient dan Kepustakaan Populer Gramedia, 2009 (Hata Indonesia)
* Artikel sian Omniglot na marjudul "Batak Script and Languages" na marlapatan Surat dohot Hata Batak (Hata Inggris)

## Pangenetan

* Katalog ni sigurithon Surat batak na adong di Museum Antropologi Universitas Michigan, Amerika Serikat