Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1961 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1957 · 1958 · 1959 · 1960 —  **1961**  — 1962 · 1963 · 1964 · 1965
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1940-се йылдар · 1950-се йылдар — **1960-се йылдар** — 1970-се йылдар · 1980-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVIII быуат — XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат — XXII быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-се йылдар |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-се йылдар |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-се йылдар |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-се йылдар |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-се йылдар |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-се йылдар |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-се йылдар |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-се йылдар |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-се йылдар |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-се йылдар |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1961 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1961 *MCMLXI* |
| Юлиан стилендә | 1960 — 1961 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2713 — 2714 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7469 — 7470 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5721 — 5722
ה'תשכ"א — ה'תשכ"ב |
| Мосолман календары | 1381 — 1382 |
| Боронғо әрмән календары | 1410 *ԹՎ ՌՆԺ*
 |
| Ҡытай календары | 4657 — 4658 (с 15 февраль) 庚子 — 辛丑 белая мышь — белая корова |
| Эфиопа календары | 1953 — 1954 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 2017 — 2018 |
| - *Шака самват* | 1883 — 1884 |
| Иран календары | 1339 — 1340 |

**1961 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш беренсе) йыл** — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1961 йылы, 2 мең йыллыҡтың 961 йылы, XX быуаттың 61 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 1 йылы, 1960 йылдарҙың 2 йылы.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

* 3 апрель — Эдди Мёрфи, америка комедия актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.
* 26 август — Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1961 йыл  1961 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1961 йылда вафат булғандар  1961 йыл иҡтисадта  Спортта 1961 йыл  1961 йылда тыуғандар 1961 йыл
# Ҡыҫала

|  |
| --- |
| Ҡыҫала һымаҡтар |
|
Кумовый рачок (*Diastylis rathkei*) |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым бүлек:  | Беренсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Рангаһыҙ:  | Ҡау һалыусылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | Быуынтыҡ аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Подтип:  | **Ҡыҫала һымаҡтар** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Crustacea Brünnich, 1772 |
| Класс |
| * Жаброногие (*Branchiopoda*)
* Цефалокариды (*Cephalocarida*)
* Высшие раки (*Malacostraca*)
* Максиллоподы (*Maxillopoda*)
* Ракушковые (*Ostracoda*)
* Гребненогие (*Remipedia*)
 |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  83677 |
| NCBI  |  6657 |
| EOL  |  2598871 |

 |

 |

**Ҡыҫала** (лат. *Crustacea*, рус. *Ракообразные*) — быуынтығаҡлылар тибының ҡыҫалалар класына ҡараған хайуан. Хитиндан торған тышҡы һөлдәһе булған, айғолаҡтар менән һулыш алыусы, йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы йән эйәһе.

Ҡыҫалаларҙы зоологияның карцинология бүлеге өйрәнә.

## Төҙөлөшө

Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса.
Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора.
Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.

## Йәшәү рәүеше

Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар.
Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.

## Үрсеүе

Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.

## Халыҡ хужалығында

Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала.
Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр.
Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.

## Ҡарағыҙ

* Ҡырын йөҙөүселәр
# Сәс

Ҡыҙҙарың сәс
**Сәс** — кешенең башында үҫә торған мөгөҙ матдәнән ғибәрәт нәҙек кенә еп һымаҡ төктәр шәлкеме; һаҡлау ҡатламы составында булған өлөшө, һөтимәрҙәрың тире ҡатламы эпидермис сығарылма. Хайуаның ҡуйы сәс ҡатламы йөнө йә тиреһе атала.

## Мифологияла

Сәс кеше тәненең үлемһеҙ өлөшө булып тора; ул кеше үлгәс тә үҫеүен бауам итә, шуға күрә кеше тәненең иң мифологик өлөшө булып тора. Сәс менән төрлө йола, ырым, тыйыуҙар бәйләнгән. Сәс — юлға сығыу, уңыш юрау, теге донъяға оҙатыу символы булып тора.

* Сәсте теләһә ҡайҙа ташларға ярамай, баш ауырый.
* Төшөңдә сәс күрһәң, бәхеткә.

* Сәс йолҡоу — нимәгәлер үкенеп, үҙеңде үҙең өҙгөләү.
* Сәскә сәс бәйләнеү — кейәүгә сығыу, өйләнешеү, бергә булыу.
* Сәс менән иҙән һепереү — ярарарға тырышып бөтә нәмәне эшләргә әҙер булыу.
* Сәс үрә тороу — ҡапыл бик ныҡ ҡурҡыу, аптырап ҡалыу.

## Тышҡы һылтанмалар

* Причёски, типы волос, уход за волосами.

## Әҙәбиәт

* Волос. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона(недоступная ссылка)

## Иҫкәрмәләр

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Доломит

**Доломит** — тау тоҡомдарын өйрәнеүск француз инженеры һәм геологы Деода де Доломьё (1750—1801) хөрмәтенә аталған тау тоҡомо.

* Карбонаттар синыфы минералы, CaMg[CO3]2; составы: CaO - 30,4%, MgO - 21,9%, ҡушылмалары Fe, Mn, Zn һ.б. - 47,7%. Кристалдары быяла һымаҡ ялтырауыҡлы ромбоэдрик, агрегаттары кристаллик-бөртөклө. Төҫө һорғолт-аҡ, һарырак, көрәнһыу йәки йәшкелт төҫмөрлө. Ҡатылығы 3,5-4,0. Ыуалыусан. Тығыҙлығы 2,8-2,9 г/см³. Ғәҙәти температурала хлорид кислотаһында (HCI) (кальциттан айырмалы булараҡ) кайнамай ғына әкрен ирей.
* 50% һәм унан да күберәк доломит минералынан тороусы ултырма тау тоҡомо; Доломит 25-49% булғанда - доломитлы эзбисташ, 50-89% -та - эзбисле доломит. Кальцит, ангидрит, гипс, магнезит, сидерит һ.б. ҡушылмалар булырга мөмкин. Тығыҙ йәки каверналы-күҙәнәкле була. Диңгеҙҙәрҙә, диңгеҙ ҡултыҡтарында, күлдәрдә эзбисле-магнезиаль ләм диагенетик үҙгәргәндә, эзбисташтар метасоматик доломитлашҡанда, гидротермаль процесстар ваҡытында барлыҡҡа килә. Эре, ваҡ һәм йәшерен кристаллик агрегаттар, гипергенезда йыш ҡына ыуалыусан була. Барлыҡ континенттарҙың төрлө йәштәге ултырмаларында таралған.

Төп сығарыусы илдәр – Бөйөк Британия, Канада, Япония, Рәсәй. Донъяла (йылына млн. тонналарҙа) 40-60, РФ-ҙә - 20 гә яҡын.

Рңсәйҙә Урал һөҙәклектәрендә, Волга йылғаһы ярҙарында һ.б. урындарҙа табылған. Каверналы доломиттарда - нефть һәм битум ятмалары, тығыҙ һәм көпшәк доломитларҙа мәрмәр ониксы һәм аметист сағылышлылары асыҡланган. Доломиттың 72 сығанағы (эзбисташ менән бергә) 71 млн. м³ ка (2009) яҡын запас менән юғары Пермь йәшендәге ултырмаларҙа билгеләнгән.

## Әҙәбиәт

* Сементовский Ю.В., Бобрикова Е.В. Минеральное сырьё. Доломит: Справ. М., 1998; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999.

## Сығанаҡтар

* Татар энциклопедияһы  2013 йыл 7 декабрь архивланған.  (тат.)

## Һылтанмалар

* Доломит в базе webmineral.com  (инг.)
* Доломит в базе catalogmineralov.ru  (рус.)
# Край

**Край** — ҡайһы бер илдәрҙә йәки дәүләттәрҙә административ-территориаль берәмек.

Край Грузия, Чехия, Словакия һәм Латвияның территориаль берәмеге булып тора.

## Иҫкәрмә
# Боронғо төркиҙәр

**Боронғо төркиҙәр** (*күктөркиҙәр*; ҡыт. 突厥 — tūjué) — Төрки ҡағанатының башында Ашина ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. Урыҫ телле тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына совет тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән **төркөт** (Төрки телдәрҙәге — *төрк* һәм монгол телендәге күплек суффиксы *-өт*) термины ҡулланыла. Физик тип буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар.

## Тарихы

Тан империяһы ҡулъяҙмаһы «Таншу»ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында Ашинаның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан *хуннулар* һәм *сяньбиҙәр* тарафынан яулап алынған Шэньсиның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы *Хэси*ны (Ордостан көнбайышҡа табан Хуанхэ һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе *Муганю*ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм Алтай тауҙарының көньяғына барып урынлаша, жужандәргә тимер сығара» .

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе (ҡыт. tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә. Византия сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр скифтар (Σκύθαι) тип атала. Пехлеви сығанаҡтарында турҙар исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына.

Таулы Алтай үҙәгендә *телес* ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер үзбәктәр составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай.

## Хужалығы

Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр Мәхмүт Ҡашғариның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Ганиев Р. Т.* Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.

Ҡалып:Кёк-тюрки
# Сентябрь

|  |
| --- |
| ← **сентябрь** → |
| Дш | Шш | Шр | Кс | Йм | Шб | Йш |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   |   |
| 2026 йыл |

**Һарысай**, **сентябрь** (лат. *septem* — ете) — григориан календары буйынса туғыҙынсы ай. 30 көнлөк дүрт айҙың береһе.

## Этимологияһы

Һарысай атамаһы *һары*+*ай* һүҙҙәренән төҙөлгән. Был айҙы һары тип атайҙар, сөнки һарысайҙа үлән һәм ағастар япраҡтары һарғая.

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара

### Рәсәй

* 1 сентябрь — Белем көнө.

Ҡариҙел йылғаһы 2023 йылдың һарысайҙа.
### Башҡортостан

26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Был көндә беҙҙең ғәййәр Салауат Юлай улы батырыбыҙ вафат булған.

### Мосолман

Ислам тәҡүимендәге календарь йылы григориан календарындағынан яҡынса 10 тәүлеккә ҡыҫҡараҡ. Шуға күрә айҙар тап килмәй. Ләкин мосолман тәҡүимендә айҙарҙың һаны шулай уҡ 12-гә тигеҙ. Һижри тәҡүименең етенсе айы — Рәжәб айы. Был ай — Харам айҙарҙан. Рәжәб айы Рамаҙан айына әҙерлек башланыуы булып тора. Ҡайһы бер ғөләмә, бер йылды ағас менән сағыштыра, унда Рәжәб айы — япраҡтар өлгөрөү ваҡыты, Шәғбән айында емеш күренә, ә Рамаҙан айында кешеләр был емештәрҙе йыя башлай.

## Ваҡиғалар

### Башҡортостан

17 (28) сентябрҙә Пугачев ихтилалы башлана. Был ихтилал башҡорт халҡына яңы батырҙарҙы бүләк итә, Башҡортостан тарихында ҙур эҙ ҡалдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Рәжәб