Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# АҠШ-тың ҙур мисәте

|  |
| --- |
| АҠШ-тың ҙур мисәте |
| Great Seal of the United States |
|  |
| Версии |
|  |
| Детали |
| Носитель |
АҠШ
 |
| Нашлемник |
13 йондоҙ һауала
 |
| Щитодержатели |
Аҡ башлы орлан
 |
| Девиз |
«E Pluribus Unum» (беренсе бит) Annuit cœptis, Novus ordo seclorum (икенсе бит)
 |
| Прочие элементы |
Бөркөт 13 уҡ тота
 |
| Авторлыҡ коллективы |
| Гербтың авторы |
Чарльз Томсон
 |
| Идея герба |
Бенджамин Франклин, Джон Адамс һәм Томас Джефферсон
 |

 **АҠШ-тың ҙур мисәте** (ингл. Great Seal of the United States) — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт эмблемаһы. Ил Хөкүмәте сығарған документтарҙың төп нөсхәһенә ҡуйылып, уларҙын ысын булыуын раҫлай.

Мисәтен өҫ яғы Америка Ҡушма Штаттарының гербы тип тә иҫәпләнә.

Мисәт АҠШ-тың Дәүләт секретарында һаҡлана.

Ғәҙәти мисәттәрҙән айырмалы, Америка Ҡушма Штаттары мисәтенең ике яғы бар.

## Тасуирлама

### Өҫ яғы

АҠШ мисәтенең өҫ яғында аҡ башлы бөркөт һүрәтләнгән. Ул АҠШ-тын дәүләт символы. Бөркөттөң бер тырнағында 13 уҡ, икенсеһендә – зәйтүн ҡыуаҡлығы ботаҡтары. Был илдең тыныслыҡҡа ынтылыуын, әммә һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын аңлата. Бөркөттөн башы зәйтүн ботаҡтары яғына ҡарай: был тыныслыҡҡа күберәк өҫтөнлөк бирелеүенә ишара.

Бөркөт суҡышында «E Pluribus Unum» (Күптәрҙән – бер) һүҙҙәре яҙылған ҡағыҙ.

### Арт яғы

Мисәттең арт яғында төҙөп бөтөрөлмәғән пирамида һүрәтләнғән.

#### 13 һаны менән элементтар

* 13 йондоҙ (тышҡы бит)
* 13 юл (флагта)
* 13 уҡ
* 13 зайтүн япрағы
* 13 ботаҡтарҙағы зәйтүн емеше
* 13 кирбес юлдар (пирамидала)
* 13 «E Pluribus Unum» яҙыуындағы хәреф һаны
* 13 хәреф,«Annuit Cœptis» һүҙендә «œ» ике хәреф тип иҫәпләнә
* 13 пирамидалағы түбәләр һаны
* 13 үлән бәйләмәһе

1 доллар
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Большая печать Соединенных Штатов  2007 йыл 11 декабрь архивланған.
* www.greatseal.com  (инг.)
* *The Great Seal of the United States*
# 1787 йыл

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVI быуат — XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат — XX быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-се йылдар |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-се йылдар |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-се йылдар |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-се йылдар |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-се йылдар |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-се йылдар |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-се йылдар |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-се йылдар |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-се йылдар |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-се йылдар |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1787 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1787 *MDCCLXXXVII* |
| Юлиан стилендә | 1786 — 1787 ( 12 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2539 — 2540 ( 2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7295 — 7296 ( 12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5547 — 5548
ה'תקמ"ז — ה'תקמ"ח |
| Мосолман календары | 1201 — 1202 |
| Боронғо әрмән календары | 1236 *ԹՎ ՌՄԼԶ*
 |
| Ҡытай календары | 4483 — 4484 (с 14 февраля) 丙午 — 丁未 красный конь — красная овца |
| Эфиопа календары | 1779 — 1780 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 1843 — 1844 |
| - *Шака самват* | 1709 — 1710 |
| Иран календары | 1165 — 1166 |

**1787 йыл** — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

## Ваҡиғалар

* Рәсәй һәм Төркиә һуғыш башланы.
* 17 сентябрь — икенсе АҠШ Конституцияһы ҡабул ите.

## Тыуған шәхестәр

* 16 март — Георг Симон Ом, немец физик.
* 17 ноябрь — Луи Дагер, фотография уйлап сығарыусы.

## Вафат булған шәхестәр

* 4 февраль — Помпео Батони, италиан рәссам.
* 4 февраль — Леопольд Моцарт, австрия скрипкала уйнаусы, Вольфганг Моцарт атаһы.
# Система

**Система** — һәр объект бер үк ваҡытта башҡа объектарҙан тора, һәм был төҙөлөш айырым бер системаны барлыҡҡа килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Интернет
* Курсор

Ҡыҫҡа мәҡәлә: Һеҙ мәҡәләне үҙгәртеп, яңы текст өҫтәй алаһығыҙ.

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Төньяҡ

**Төньяҡ** (*ҡыҫҡ.Т*)— Көнсығыштан һул яҡтағы донъя тарафы.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Донъя тарафтары

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Төньяҡ |   |
| Көнбайыш |  | Көнсығыш |
|   | Көньяҡ |   |

 |
# Октябрь

|  |
| --- |
| ← **октябрь** → |
| Дш | Шш | Шр | Кс | Йм | Шб | Йш |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| 2026 йыл |

**Октябрь (Ҡарасай)**

Был байрам халыҡ-ара профессиональ һәм бөтәһе 54 42 ай була.

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара

### Рәсәй

### Башҡортостан

### Мосолман

## Иҫкәрмә
# Синоним

**Синоним** — мәғәнәләре яғынан бер- береһенә тап килгән йәки яҡын булған һүҙҙәр. Синоним һүҙҙәрҙе һөйләмдә бер- береһе менән алмаштырып була.

## Әҙәбиәт

* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
# Һауа

**Һауа** — кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең тереклеге өсөн кәрәк булған, күбеһенсә азот менән кислородтан торған ерҙең атмосфераһындағы газдар ҡатнашмаһы; Ерҙең атмосфераһы газдарының тәбиғи ҡатнашмаһы (ҡатнашмала күпселеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, һыу, водород һәм башҡалар).

Һауанан инерт газдар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон, унуноктий).

## Химик составы

1754 йылда Джозеф Блэк эксперимет аша һауа бер матдә түгел, ә төрлө газдар ҡатнашмаһы булыу иҫбатлай.

Һауа составы:| Матдә | билдәһе | күләм буйынса, % | ауырлыҡ буйынса, % |
| --- | --- | --- | --- |
| Азот | N2 | 78,084 | 75,50 |
| Кислород | O2 | 20,9476 | 23,15 |
| Аргон | Ar | 0,934 | 1,292 |
| Углекислый газ | CO2 | 0,0314 | 0,046 |
| Неон | Ne | 0,001818 | 0,0014 |
| Метан | CH4 | 0,0002 | 0,000084 |
| Гелий | He | 0,000524 | 0,000073 |
| Криптон | Kr | 0,000114 | 0,003 |
| Водород | H2 | 0,00005 | 0,00008 |
| Ксенон | Xe | 0,0000087 | 0,00004 |

,

Һауа составы тауҙарҙа айырыла: кислород азоттан ауырыраҡ, шуға бейеклеккә күтәрелгән һайын кислород кәмей.

## Физик үҙенсәлектәре

Һауаның физик үҙенсәлектәре :| Параметр | мәғәнә
  |
| --- | --- |
| Уртаса сағыштырма моляр массаһы | 28,98 г/моль
  |
|

| Ҡоро һауа тығыҙлығы , нормаль атмосфера баҫымда (101325 Па) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Температура, °C | тығыҙлык мәғәнәһе, кг/м³
  |
| −25 | 1,424
  |
| 0 | 1,2929
  |
| 20 | 1,2047
  |
| 225 | 0,7083 |

 |

 |
| уртаса сағыштырма йылы һыйышлығы, үҙгәрмәүсән баҫымлыҡта *cp* | 1,006 кДж/(кг•К)
  |
| уртаса сағыштырма йылы һыйышлығы, үҙгәрмәүсән күләмдә *cv* | 0,717 кДж/(кг•К)
  |
| адиабата | 1,40
  |
| тауыш тиҙлеге, нормаль шарттарҙа | 331 м/с (1193 км/ч)
 |
| 0—100 °C температурала температура киңәйтеүе | 3,67·10−3 1/К
  |
| нормаль шарттарҙа динамик үҙлелеге | 17,2 мкПа•с
  |
| һыуҙа иреүсәнлек | 29,18 см3/л
  |
|

| нормаль атмосфера баҫымда (101325 Па) йылы үткәреүсәнлеге |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Температура, °C | йылы үткәреүсәнле, Вт/(м•К)
  |
| –173 | 0.00922
  |
| –143 | 0.01204
  |
| –113 | 0.01404
  |
| –83 | 0.01741
  |
| –53 | 0.01983
  |
| –23 | 0.02207
  |
| –3 | 0.02348
  |
| 0,1 | 0.02370
  |
| 7 | 0.02417
  |
| 17 | 0.02485
  |
| 27 | 0.02553
  |
| 37 | 0.02621
  |
| 67 | 0.02836
  |
| 97 | 0.03026 |

 |

 |
| Нормаль шарттарҙа яҡтылыҡ һыныуы | 1,0002926
  |
| яҡтылыҡ һыныуы үҙгәреү коэффициенты | 2,8·10−9 1/Pa
  |
| молекуланың уртаса поляризациялау | 1,7·10−30 |
| Сатерленд константаһы Sat | 171·10−7 |

## Һауа фәлсәфәлә

Фридрих Вильгельм Ницше һауа тураһында иң юғары һәм йоҡа материя тип яҙҙы. Һауа – азатлыҡ символы .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ГОСТ Р ИСО 8756-2005 Качество воздуха. Обработка данных по температуре, давлению и влажности  2014 йыл 16 ғинуар архивланған.
# 1778 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1774 · 1775 · 1776 · 1777 —  **1778**  — 1779 · 1780 · 1781 · 1782
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1750-се йылдар · 1760-се йылдар — **1770-се йылдар** — 1780-се йылдар · 1790-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVI быуат — XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат — XX быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-се йылдар |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-се йылдар |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-се йылдар |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-се йылдар |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-се йылдар |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-се йылдар |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-се йылдар |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-се йылдар |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-се йылдар |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-се йылдар |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1778 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1778 *MDCCLXXVIII* |
| Юлиан стилендә | 1777—1778 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2530—2531 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7286—7287 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5538—5539
ה'תקל"ח — ה'תקל"ט |
| Мосолман календары | 1192—1193 |
| Боронғо әрмән календары | 1227 *ԹՎ ՌՄԻԷ*
 |
| Ҡытай календары | 4474—4475 丁酉—戊戌 красная курица — жёлтая собака |
| Эфиопа календары | 1770—1771 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 1834—1835 |
| - *Шака самват* | 1700—1701 |
| - *Кали-юга* | 4879—4880 |
| Иран календары | 1156—1157 |

**1778 йыл** — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1778 йыл 1778 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1778 йылда вафат булғандар  1778 йылда тыуғандар  1778 йыл фәндә 1778 йыл