Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мәҙәни мираҫ

|  |
| --- |
| Мәҙәни мираҫ |
|  |
| Ҡайҙа өйрәнелә | heritage studies[d] һәм научное наследие[d] |
| Тасуирлау биттәре | databrowser.uis.unesco.org/… |
| Относится к цели, задаче или показателю устойчивого развития | Target 11.4 of the Sustainable Development Goals[d] |
| Вики-проект | Проект:Исторические памятники[d] |
| Берекмәләре | исемлекте ҡарағыҙ[d] |
|  Мәҙәни мираҫ Викимилектә |

Ҡурсыуға алынған мәҙәни мираҫ тамғаһы
**Мәҙәни мираҫ** - рус. Культу́рное насле́дие -  ил, һәр халыҡ тормошоноң мөһим өлөшө, йәмғиәттең элекке быуындарҙан ҡалған, бөгөнгө көндә йәшәүсе һәм киләсәк быуындарҙың файҙаһы өсөн һаҡланылған мәҙәни ҡиммәттәр.

**Мәҙәни мираҫ объекттары** - Төрҙәре буйынса мәҙәни мираҫ объекттары классификацияһы:

* матди мираҫ,
* матди булмаған мәҙәни мираҫ,
* табиғи мираҫ һәм ҡатнаш мираҫ объекттары.

Кешелек тарихы өсөн әһәмиәте буйынса ерле, региональ, дәүләт һәм халыҡ-ара дәрәжәһендәге исемлектәргә индерелә.

**Тарихи рәүештә кеше йәшәгән урын** — тулыһынса йәки өлөшләтә тарихий ареалын һаҡлаған һәм Рәсәйҙең кеше йәшәгән тарихи урындар исемлегенә индерелгән урындар. 2010 йылда исемлек 10 тапҡырға ҡыҫҡарған — хәҙер исемлектә 4тораҡ пункт: Азов, Арзамас, АӘстерхан, Белозерск, Великий Устюг, Верхотурье, Владимир, Вольск, Выборг, Галич, Гороховец, Дербент, Алабуға, Елец, Енисейск, Зарайск, Иркутск, Ҡасим, Каргополь, Кинешма, Коломна, Кострома, Крапивна, Кяхта, Осташков, Плёс, Ростов, Санкт-Петербург, Смоленск, Сольвычегодск, Старочеркасская, Суздаль, Таганрог, Томск, Торжок, Торопец, Тотьма, Тутаев, Чистай, Шуя, Ярославль.

## Мәҙәни мираҫты һаҡлау саралары

Төп нөсхәлә килеш бик тейелмәй һаҡлау;

* **Реабилитация** (*ревалоризация*);

* **Реставрация**;

* **Музейлаштырыу** .

## Мәҙәни мираҫ объекттары классификацияһы

### Мәҙәни мираҫ объекттары типтары

* **Ҡоролмалар (ижад ителгән) **Комплекстар (ансамблдәр) **Атаҡлы урындар**

### Мәҙәни мираҫ объекттары төрҙәре

* **Археологик **Тарихи **Монументаль сәнғәт **Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө **Баҡса-парк сәнғәте **Ландшафт**

### Мәҙәни мираҫ объекттары категориялары

*(Мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау категориялары)*

* **Бөтә донъя мираҫы** Ҡара: Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы
* **Дәүләт (федераль) әһәмиәтле **Региональ әһәмиәтле **Урындағы әһәмиәтле**

## Шулай уҡ ҡара

* Список исторических городов России
* Природное и культурное наследие Москвы
* Раскрытие (метод реставрации культурного наследия)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Федеральный закон № 73 «Об объектах культурного наследия (памятниках истории и культуры) народов Российской Федерации» от 25 июня 2002 года.
* *Алексеев Ю. В., Сомов Г. Ю.* Объекты культурного наследия. Учебник. — «Проспект», 2016. — Т. 1, 2. — 560 с. — ISBN 978-5-392-19649-4.

## Һылтанмалар

* Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия народов РФ портала Минкульта РФ  2019 йыл 11 март архивланған.
* Официальный сайт, посвящённый охране культурного наследия народов России
# Кеше потенциалы үҫеше индексы

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (very high)
     0.700–0.799 (high)
     0.550–0.699 (medium) |      0.350–0.549 (low)
     Data unavailable |

**Кеше потенциалы үҫеше индексы** (КПҮИ) — тикшерелгән территорияларҙағы йәшәгән йәнтәрҙең потенциалының төп үҙлектәрен булған йәшәү дәрәжәһе, грамоталылығы, мәғрифәтлелек һәм ғүмер оҙонлоғо күрһәткесләрен үҙенә алған интеграль күрһәткес. Төрлө илла һәм регионнарҙағы уртаса йәшәү дәрәжәһен сағыштырыу өсөн ҡулланылған стандарт ҡорал-ҡорамал. Индекс БМОның үҫеш программаһы сиктәрендә әҙерләнә торған йыллыҡ Кеше потенциалы үҫеше хисабында баҫтырыла.

Индексы иҫәп-хисап технологияһы 1990 йылдарла пакистанды Махбуб-уль-Дөрөҫ етәкселегендәге иҡтисад ғалимдары төркеме тарафынан килде.
# Alipay

|  |
| --- |
| Alipay |
| Тармаҡ | финансовые услуги[d] |
| Нигеҙләү датаһы | 2004 |
|  |
| Рәсми атамаһы | 支付宝 һәм Alipay |
| Нигеҙләүсе | Джек Ма[d] |
| Хужаһы | Ant Financial[d] |
| Платформа | Android[d] һәм iOS[d] |
| Ил |  Ҡытай |
| Таратыусы | Huawei AppGallery[d], Google Play[d] һәм App Store[d] |
| Продукция | Электрон түләүҙәр системаһы |
| Индереү ысулы | сенсорлы экран[d] |
| Таратыу форматы | цифровое скачивание[d] |
| Рәсми сайт | alipay.com |
| Социаль селтәрҙә күҙәтеүселәр | 503 264 |
|  Alipay Викимилектә |

**Alipay** (ҡыт. 支付宝) — Alibaba Group компанияһы составындағы эре түләү системаларының береһе. 2004 йылда нигеҙләнгән. Төркөм эсендә Alibaba Group тәҡдим иткән продукттар өсөн хисаплашыу тормошҡа ашырыла, уны шулай уҡ 460 меңдән ашыу башҡа компания ла файҙалана. Компанияла заказ хаҡын тура кеҫә телефонынан түләү системаһы эшләнә, шулай уҡ Ҡытайҙың эре кәрәҙле элемтә операторҙарының береһе булған China Unicom менән хеҙмәттәшлек тураһында договор төҙөлә.

2009 йылдың 6 июленә ҡарата теркәлгән ҡулланыусылар һаны — 200 миллиондан, көндәлек әйләнеш 700 миллион юандән ашып китә.

2010 йылдың декабренә ҡарата Alipay түләү системаһында 550 миллион ҡулланыусы теркәлгән, тәүлек һайын 8,5 миллион самаһы транзакция үткәрелә, аҡса эквивалентында ул 385 миллион доллар тәшкил итә. 2011 йыл йомғаҡтары буйынса, электрон түләүҙәр юҫығында Alipay түләү системаһының өлөшө 50 проценттан аша, был яҡынса 46 миллиард долларға тиң.

Alipay 65 финанс ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек итә, улар араһында — Visa һәм MasterCard түләү системалары, China Post почта сервисы, China Unicom кәрәҙле элемтә операторы, донъяның һәм төбәктең эре банктары.

Alipay түләү системаһы 2017 йылдың 1 ғинуарынан AliExpress клиенттарын хеҙмәтләндереүҙе туҡтата. 30 АҠШ долларына тиклемге суммалар купонға күсерелә, уларҙы 1 йыл эсендә тотонорға мөмкин була. 30 АҠШ долларынан ашып киткән суммаларҙы эйәһенең банк счетына ҡайтарырға тәҡдим ителә. Бындай ҡайтарыуҙарҙың һәр береһенән минималь комиссия йыйымы кәм тигәндә 15 АҠШ доллары тәшкил итә.

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт

## Иҫкәрмәләр
# Ли Нин

|  |
| --- |
| Ли Нин |
|  |
| Зат | ир-ат |
| Гражданлыҡ |  Ҡытай |
| Тыуған көнө | 8 сентябрь 1963({{padleft:1963|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:8|2|0}}) (62 йәш) |
| Тыуған урыны | Лючжоу[d], Гуанси-Чжуан автономиялы район[d], Ҡытай |
| Хәләл ефете | Чэнь Юнъянь[d] |
| Һөнәр төрө | эшҡыуар, спорт гимнасы, эшҡыуар |
| Уҡыу йорто | Пекин университеты |
| Спорт төрө | спорт гимнастикаһы[d] |
| Ҡатнашыусы | Йәйге Азия уйындары 1982[d], Йәйге Азия уйындары 1986[d], gymnastics at the 1984 Summer Olympics – men's artistic individual all-around[d], gymnastics at the 1984 Summer Olympics – men's floor[d], gymnastics at the 1984 Summer Olympics – men's pommel horse[d], gymnastics at the 1984 Summer Olympics – men's rings[d] һәм gymnastics at the 1984 Summer Olympics – men's vault[d] |
| Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре | почётный доктор Гонконгского политехнического университета[d] Международный зал славы гимнастики[d] (2000) |
| Бейеклеге/буйы | 164 сантиметр |
| Масса | 58 kg |
|  Ли Нин Викимилектә |

 **Ли Нин** (ҡыт. упр. 李宁, пиньинь: *Lǐ Níng*, 8 сентябрь 1963 йыл, Лючжоу, Гуанси-Чжуан автономиялы район) — Ҡытай гимнасы һәм эшҡыуары, өс тапҡыр олимпия чемпионы (1984).

## Биографияһы

1963 йылдың 8 сентябрендә Лючжоуҙа чжуан ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы музыка уҡытыусыһы булған, шуға күрә улында бик иртә музыкаль һәләтен үҫтерергә тырышҡан. Тауыш ярылары йәрәхәтләнгә күрә Ли Нин бер нисә көн йырлай алмай торған һәм ошо арала турникта шөғөлләнергә була. Ошонан башлап ул гимнастика менән бик әүҙем шөғөлләнә башлай, һәм 1971 йылда 8 йәшендә үк спорт гимнастикаһы буйынса Гуанси-Чжоу автономиялы район командаһына эләгә.

1980 йылдан Ҡытай йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 1982 йылда Загребта 6-сы спорт гимнастика буйынса донъя кубогында ете алтын миҙалдың алтыһын яулай, ошо ҙур еңеүенән һуң ул «гимнастика принцы» титулына лайыҡ була.

Әзербайжан почта маркаһында, 1996
Айырыуса ҙур уңыштарға 1984 йылдағы йәйге олимпия уйындарында өлгәшә, был ярыштарҙа ул 6 миҙал яулай, шул иҫәптән 3 алтын (ирекле күнегеүҙәр, кондә күнегеүҙәр һәм ҡулсала күнегеүҙәр) һәм 2 көмөш миҙал.

1988 йылда Ли Нин спорт карьераһын тамамлай, ә 1990 йылда үҙенең исеме аҫтында «Li Ning Company Limited» компанияһына нигеҙ һала, компания Ҡытайҙа спорт кейеме һәм аяҡ кейеме етештерә. Ли Нин директорҙар советы рәйесе булып тора.

Ли 2000 йылда ҡытай спортсылары араһынан беренсе булып, Халыҡ-ара гимнастика даны залына индерелә.

Пекинда олимпиаданы асыу тантанаһында Ли Нин стадион ҡыйығы башына «осоп» менә һәм һауала тростар ярҙамында бер түңәрәк «югереп үтеп» олимпия утының факелын яндыра.

Ли Пекин университетында юридик фәндәре һәм МВА бакалавры дипломын ала (2002). Әлеге мәлдә Гонконгта тороу өсөн таныҡлыҡ программаһы буйынса йәшәй.

Ҡытайҙың көньяғында уның шәхси гимнастика мәктәбе бар.

## Шәхси тормошо

1993 йылда данлыҡлы гимнастка Чэнь Юнъянгә өйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Biography  2011 йыл 1 октябрь архивланған. — Li-Ning Company Limited
* Список результатов на соревнованиях
* Li Ning: China’s legendary gymnast has combined sporting agility with commercial muscle, 60 Years of Asian Heroes, By Hannah Beech, *Time*, 2006
# Алхимия

Алхимия лабораторияһы
**Алхи́мия** — урта быуаттарҙа булған мистик тәғлимәт. Алхимиктар ябай металды ҡиммәтле металдарға әүерелдереү сараһын — «философия ташын» эҙләгәндәр; урта быуаттарҙа ғилми химияға тиклем йәшәгән, ябай металдан алтын — `философия ташы` алыу юлдарын эҙләгән мистик тәғлимәт; ябай металды алтынға әйләндереү ысулын эҙләгән урта быуат `ғилеме`; урта быуаттарҙа матдәләр һәм элементтарҙың дөйөм әүерелеүе тураһындағы йәшерен тәғлимәт; ябай металдарҙы алтын-көмөшкә әүерелдергән, шулай уҡ хужаһына мәңгелек гумер һәм йәшлек бүләк итеүсе фәлсәфәүи ташты эҙләү.

## Иҫкәрмәләр

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Өҙәңге

|  |
| --- |
| Өҙәңге |
|  |
|  Өҙәңге Викимилектә |

Өҙәңге
 Британия музейындағы өҙәңге һүрәте, б.э.т. 150 йыл тирәһе
**Өҙәңге** рус. *стре́мя, стремено́* — эйәр монаяты, һыбайлыға атҡа менгәндә һәм һыбай китеп барғанда тотороҡлоғон һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. IV быуатта уйлап сығарылған һәм бөтә донъя буйынса тиҙ генә таралып киткән. Уның барлыҡҡа килеүе һыбайлыларға ҡылыс һәм һөңгө менән иркен файҙаланыу мөмкинлеген тыуҙырған, ә был үҙ сиратында күсәбәләргә хәрби хәрәкәттәр тактикаһын һәм стратегияһын, ҡоралланыуҙы үҙгәртергә булышлыҡ иткән.

Өҙәңге бар донъяға тарала — тимер эшләй белгән халыҡтар унан өҙәңге эшләгән. VI быуатта уҡ византия империяһының кавалерия өҙәңге ҡуллана башлай, был уларға готтарҙы еңелргә мөмкинлек бирә. Уларҙан да алда өҙәңге Иранда һәм Ғәрәп ярымутрауында ҡулланыла башлай. Бөйөк Дала күскенселәре лә үҙ эйәрҙәрен камиллаштыра.

## Башҡорт мәҙәниәтендә өҙәңге

Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт уға ырып, көмөш ялатылған; ҡайын ороһонан эшләнгән өҙәгеләр ҙә булған — улар йөрәк йәки ситтәре түңәрәкләтеп юнылған өсмөйөш рәүешендә юнылған

Республикала үткәрелгән «Салауат йыйыны» саралары араһында халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнеүселәр өсөн «Көмөш өҙәңге» тип аталған күргәҙмә-йәрминкә үткәрелеп килә,.

## Йомаҡтар

> \*Ултырған ерем уй соңҡа,
>
>
> Баҫҡан ерем бай соңҡа.
>
>
> * Ултырғаны — уба,
>
>
> Баҡҡаны — баҡыр һаба
>
>

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Измайлов Искандер Лерунович.* Появление и ранняя история стремян в Среднем Поволжье // Военное дело древнего и средневекового населения Северной и Центральной Азии. — Новосибирск, 1990. — С. 61—70.
* *Кызласов Игорь Леонидович* О происхождении стремян // Советская археология. — 1973. — № 3. — С. 24-36.
* *Никоноров В. П.* К вопросу о роли стремян в развитии военного дела // Степи Евразии в древности и Средневековье. — Кн. II. — СПб., 2003. — С. 263—267.

## Һылтанмалар
# Халыҡ

**Халыҡ** — бер илдә йәшәүсе, бер телдә һөйләшеүсе кешеләр төркөмө. Халыҡ, унан тыш, мәҙәниәте, тотҡан дине, тарихи үткәненең уртаҡлығы менән айырылып тора

## Ҡарағыҙ

* Халыҡтар
* Башҡорттар
# Суң Чжә-ки

**Суң Чжә-ки** (Корея:성재기;成在基, 11 сентябрь 1967 йыл, Көньяҡ Корея, Тэгу — 26 июль 2013 йыл, Көньяҡ Корея, Сеул, Мапхогу) — Көньяҡ Корея йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы, либерал-философ һәм антифеминист. 2008 йылдың 26 ғинуарында *Корея ирҙәре ассоциацияһы*н төҙөй һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның вәкиле була (남성연대 男性連帶)
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* феминизм
* либерализм
* зат буйынса дискриминация

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* twitter, Sung Jae-gi (Корея)
* South Korean channel films suicide  2013 йыл 1 август архивланған. (Инглиз теле)
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (Инглиз теле)
* Activist’s 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 (Инглиз теле)
* Police continue search for missing men’s rights activist yonhapnews 2013.07.27 (Инглиз теле)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (Инглиз теле)
* [Opinion] Now Showing Suicidal Performance! WHAT?! — humanrights moniter South korea
* MHRA Sung Jae-gi dead A-Voice of Man (Инглиз теле)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

*Был кеше тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*
Мөмкин булһа был иҫкәрмәне анығырағы менән алыштырырға кәрәк.