Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1871 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1867 · 1868 · 1869 · 1870 —  **1871**  — 1872 · 1873 · 1874 · 1875
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1850-се йылдар · 1860-се йылдар — **1870-се йылдар** — 1880-се йылдар · 1890-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XVIII быуат — **XIX быуат** — XX быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVII быуат — XVIII быуат — **XIX быуат** — XX быуат — XXI быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-се йылдар |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-се йылдар |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-се йылдар |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-се йылдар |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-се йылдар |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-се йылдар |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-се йылдар |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-се йылдар |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1871 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1871 *MDCCCLXXI* |
| Юлиан стилендә | 1870—1871 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2623—2624 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7379—7380 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5631—5632
ה'תרל"א — ה'תרל"ב |
| Мосолман календары | 1288—1289 |
| Боронғо әрмән календары | 1320 *ԹՎ ՌՅԻ*
 |
| Ҡытай календары | 4567—4568 庚午—辛未 белый конь — белая овца |
| Эфиопа календары | 1863—1864 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 1927—1928 |
| - *Шака самват* | 1793—1794 |
| - *Кали-юга* | 4972—4973 |
| Иран календары | 1249—1250 |

**1871 йыл** — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1871 йыл  1871 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1871 йылда вафат булғандар  1871 йылда тыуғандар 1871 йыл
# Фарсы ҡултығы

|  |
| --- |
|  |
| Фарсы ҡултығы |
|  |
|  |
|  |
| Урынлашыуы | Көнбайыш Азия  |
|  |
| Майҙаны | 239 000 км² |
|  |
| Күләме | 9100 км³ |
|  |
| Яр буйы оҙонлоғо | яҡынса 5500 км |
|  |
| Иң ҙур тәрәнлек | 102 м |
|  |
| Уртаса тәрәнлек | 36 м |
|  |
| Һыу йыйыу майҙаны | яҡынса 1 400 000 км² |
|  |
| Фарсы ҡултығы |
|  |
|  |
|  Фарсы ҡултығының йыһандан күренеше |
|  |
|  Фарсы ҡултығы Викимилектә |

**Фарсы ҡултығы** (фарс. خلیج پارس, *Фарс*) — Иран һәм Ғәрәбстан ярымутрауы араһындағы ҡултыҡ. Ормуз боғаҙында Оман ҡултығы һәм Һинд океаны менән менән тоташҡан. Гидрологик режим буйынса диңгеҙ булып иҫәпләнә.

## Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан илдәр

Оман, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны, Ҡатар, Бахрейн, Кувейт, Ираҡ һәм Иран.

## Фарсы ҡултығына ҡойоусы йылғалар

Шатт-эль-Араб һәм уға ҡушылып аҡҡан Тигр һәм Евфрат йылғалары.

## Атамаһы

Ҡултыҡтың атамаһы ғәрәп илдәре араһында бәхәс тыуҙыра. Уларҙың күбеһе ҡултыҡты *Ғәрәп ҡултығы* тип атау яғында.

### Флора

Фарсы ҡултығы һыу үҫемлектәренә симбиоз хасил итә. Сөсө һыу менән тоҙло һыуҙың ағымдарының ҡушылыуы күп крабтар, ваҡ балыҡтар, бөжәктәр өсөн питомник булып тора. Ә был ваҡ балыҡтар һәм бөжәктәр менән күп һанлы ҡоштар туйына.<ссылка имя = D> Ҡалып:Цитируют web </ исх>

## Регион

Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Фарсы ҡултығы диңгеҙҙәргә инә.
Ҡултыҡ геополитик яҡтан бик мөһим булған нефть ятҡылыҡтарына бай. Шуға бәйле 1991 йылдағы һуғыш Фарсы ҡултығы һуғышы тип аталды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Персидский залив // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
* Персидский залив  2017 йыл 19 октябрь архивланған.
# Фирғәүен

**Фирғәүен** – Боронғо Мысыр монархының титулы. Боронғо Мысыр халҡы фирғәүендең Мысыр хакимлығы аллаһы Хор булыуына ышанған.

«Фирғәүен» термины «*бөйөк йорт*», «*һарай*» тигән мәғәнәгә эйә, һәм тәүбашлап Мысыр хакимы йәшәгән һарай шулай тип аталған, тип фаразлайҙар. Мысырҙың тәүге фирғәүене - Түбәнге Мысыр менән Үрге Мысырҙы берләштереүсе, Беренсе династияны нигеҙләүсе Мысыр батшаһы Минес. Һуңғыһы иһә – Клеопатра VII.

Тәхеткә ултырыу тантанһында фирғәүенгә ике таж кейҙерәләр: ҡыҙыл – Түбәнге Мысыр тажы һәм аҡ – Үрге Мысыр тажы. Шулай уҡ фирғәүендәр киң билдәле буйлы баш кейеме – *менес* йөрөтә, ҡайһы берҙә был баш кейемен ике таж менән кейгәндәр. Ҙур тантаналар ваҡытында улар бынан тыш эйәктәренә яһалма һаҡал беркеткән.
# Фосфор

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 15 | Кремний ← Фосфор → Көкөрт |
| Элементтарҙың периодик системаһы15P |

 |
| Ябай матдәнең тышҡы күренеше |
|  Аҡ, ҡыҙыл, һары, ҡара фосфор
 |
| Атом үҙенсәлектәре |
| Исеме, символы, номеры |
Фосфор/ Phosphorus (P), 15
 |
| Атом массаһы (моляр массаһы) |
30,973762 а. м. б. (г/моль)
 |
| Электрон конфигурация |
[Ne] 3s2 3p3 |
| Атом радиусы |
128 пм
 |
| Химик үҙенсәлектәре |
| Ковалент радиус |
106 пм
 |
| Ион радиусы |
35 (+5e) 212 (-3e) пм
 |
| Электроотиҫкәрелек |
2,19 (Полинг шкалаһы)
 |
| Электрод потенциалы |
0
 |
| Окисланыу дәрәжәһе |
5, 3, 1, 0, −1, −3
 |
| Ионлашыу энергияһы (первый электрон) |
1011,2(10,48) кДж/моль (эВ)
 |
| Ябай матдәнең термодинамик үҙенсәлектәре |
| Тығыҙлыҡ (н. ш.) |
(белый фосфор)1,82 г/см³
 |
| Иреү температураһы |
317,3 K
 |
| Ҡайнау температураһы |
553 K
 |
| Иреү йылылығы |
2,51 кДж/моль
 |
| Парға әйләнеү йылылығы |
49,8 кДж/моль
 |
| Моляр йылы һыйышлығы |
21,6 (ромбич.) Дж/(K·моль)
 |
| Моляр күләм |
17,0 см³/моль
 |
| Ябай матдәнең кристалл рәшәткәһе |
| Рәшәткә структураһы |
кубическая, объёмноцентрированная
 |
| Рәшәткә параметры |
18,800 Å
 |
| Башҡа характеристикалар |
| Йылы үткәреүсәнлек |
(300 K) (0,236) Вт/(м·К)
 |

|  |  |
| --- | --- |
| 15 | Фосфор |
| P30,974 |
| 3s23p3 |

**Фо́сфор** (бор. юнан. *φῶς* — яҡтылыҡ φέρω — ташыйым; φωσφόρος — яҡтылыҡ үткәреүсе; лат. Phosphorus) — химик элементтарҙың периодик системаһында 5-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом массаһы 15. Ер ҡабығында иң таралған химик элементтарҙың береһе. Ер ҡабығының 0,08—0,09 % массаһын алып тора, диңгеҙ һыуында концентрацияһы 0,07 мг/л.

Химик яҡтан актив булғанға тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамай. 190-ға яҡын минералы булыуы билдәле, минералдарҙың иң әһәмиәтлеһе апатит Ca5(PO4)3(F,Cl,OH), фосфорит һәм башҡалар.

Йәшел үҫемлектәрҙең бөтә өлөшөндә лә фосфор бар, үҫемлек емеше һәм орлоғонда фосфор күберәк. Фосфор хайуандарҙың туҡымалары, аҡһым һәм башҡа органик ҡушылмалар (АТФ, ДНК) соствына керә һәм мөһим йәшәү элементы булып тора.

## Иҫкәрмәләр
# Австронезия халыҡтары

|  |
| --- |
| Австронезия халыҡтары |
|  |
| Халыҡ һаны | 400 000 000 кеше |
| Ҡайҙа өйрәнелә | Austronesian studies[d] |
|  Австронезия халыҡтары Викимилектә |

**Австронезия халыҡтары** (австронезийлы) — австронезий телдәрендә һөйләшкән халыҡтар. Был халыҡтарға түбәндәгеләр ҡарай: Тайвань утрауында йәшәгәндәр (т. н. гаошань), чамдар (тямдар) һәм тау чамдары (тямдары), күп индонезийлылар һәм филиппиндар, көнсығыш тиморецтар, Малайзия һәм Сингапурҙың малай халҡы, Мадагаскарҙың малагасий, полинезий, микронезий, меланезий халыҡтары.

Лингвистик мәғлүмәттәр буйынса австронезийҙарҙың боронғо телендә һөйләшеүселәр хәҙерге Ҡытайҙың Фуцзянь провинцияһынан алып Шаньдунға тиклемге субтопик яр буйҙарында йәшәгән. Улар игенселек (эшкәртеү тары һәм дөгө), диңгеҙ кәсебе менән шөғөлләнгән. Улар балансирлы караптар (катамарандарҙың прототибы) төҙөгән, ҡабыҡтан (тапа, ҡағыҙға бәрәбәр) туҡыма иләгән.

Австронезийҙарҙың миграцияһын һәм таралып йәшәүен күрһәткән карта
Австронезий, тай-кадай һәм мяо-яо телдәренең австроазиат телдәре менән ҡәрҙәшлеге тураһында фараз бар. Уларҙы аустрик макроғаиләгә берләштерәләр. («Аустронезий, аустроазиат, австрик» тип тә атарға мөмкин).

Боди-арт австронезий халыҡтарында ғәҙәти күренеш, татуировка, бигерәк тә ҡатмарлы татуировка иң ныҡ танылған пан-австронезий йолаларының береһе булып тора. [202]

## Таралып төпләнеүҙәре

Австронезийҙар беренсе булып диңгеҙҙә елкән ҡулланып йөҙөү технологияһын (иң тәүге сиратта, катамарандар, балансирлы каноэ, өсмөйөшлө елкәнле кәмәләр һәм башҡалар) уйлап тапҡан, ошо саралар ярҙамында Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарына таралып төпләнеү мөмкинлеге тыуған. Австронезий берлеге беҙҙең эраға тиклем V—IV мең йыллыҡтарҙа тарҡала башлай. Халыҡтың бер өлөшө Япон утрауҙарына күсенә, артабан тулыһынса ассимиляцияға дусар була. Беҙҙең эраға тиклем IV—III мең йыллыҡтарҙа австронезийҙар Филиппин утрауҙары аша Малай архипелагына күсенә, Яңы Гвинеяның төньяҡ яр буйына барып етәләр. Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Бисмарк архипелагы районында Фиджи һәм Тонга утрауҙарында таралған лапитоид керамикаһы мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Артабан йәшәргә Полинезия һәм Микронезияға ла халыҡ күсенеп төпләнә. Азия ҡитғаһында күсенеү ике тулҡында үтә (Малайзия һәм Һинд Ҡытайы), беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Калимантананан сыҡҡан халыҡ Мадагаскарға килеп төпләнә.

## Дин

Австронезия халыҡтарының дине ҡатмарлы анимистик диндән ғибәрәт. Уларҙың дини йолалары, башлыса, тәбиғәт рухына һәм аллаларға табыныуға бәйле. Мифологиялары халыҡтың мәҙәниәтенә һәм урынлашыу географияһына бәйле, әммә боронғо ата-бабаларға табыныу, анимизм, шаманизм һәм рухи ҡиммәттәргә, ышаныу йәһәтенән уртаҡлыҡтар күп. Дөйөм мифология һәм Мануға ышаныу бер төрлө.

Хәҙер был дини ышаныуҙар яйлап үҙгәрә бара. Урындағы диндәр: анито[en], сунда вивитан[en], кеджавен[en], кахаринган[en] йәки дин маори. Сит илдәрҙән килтерелгән күп диндәр ҙә индуизм, буддизм, христианлыҡ һәм ислам австронезийҙар араһына инә бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Беликов в. и., с. в. Кулланд // Ҙур рәсәй энциклопедияһы, 1 том, М., 2005.
# Пруссия (короллек)

|  |
| --- |
| Пруссия Короллеғы |
| нем. Königreich Preußen |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Пруссия флағы | Пруссия гербы |

 |
|
Гимн:
нем. Heil dir im Siegerkranz
Heil dir im Siegerkranz
 |
|  Пруссия Короллеғы Германия империяһы составында |
| ←
 →
1701 — 1918 |
| Баш ҡала |
Берлин
 |
| Телдәр |
Рәсми:
Немец теле
Башҡалар:
Түбәнге-немец теле
Поляк теле
Дат теле
Литва теле
Түбәнге-лужиц теле
Кашуб теле
Фриз теле
 |
| Аҡса берәмеге |
Рейхсталер (1750 элек)
Прусс талер (1750 - 1857)
Союз талер (1857 - 1871)
Алтын марка (1871 - 1914)
Ҡағыҙ марка (1914 башлап)
 |
| Майҙаны |
118 926 км² (1740 йыл) 194 891 км² (1786 йыл) 348 779,87 км² (1910 йыл)
 |
| Халҡы |
730 000 кеш (1713) 2 240 000 кеш (1740) 5 340 000 кеш (1786) 10 349 031 кеш (1816) 24 689 000 кеш (1871) 34 472 509 кеш (1910)
 |
| Идара итеү формаһы |
Абсолют монархияһы (1848 элек)
Дуалистик монархияһы (1848 башлап)
 |
| Династия |  Гогенцоллерндәр
 |
| Король |
|  • 1701 — 1713 |
Фридрих I
 |
|  • 1713 — 1740 |
Фридрих Вильгельм I
 |
|  • 1740 — 1786 |
Фридрих II
 |
|  • 1786 — 1797 |
Фридрих Вильгельм II
 |
|  • 1797 — 1840 |
Фридрих Вильгельм III
 |
|  • 1840 — 1861 |
Фридрих Вильгельм IV
 |
|  • 1861 — 1888 |
Вильгельм I
 |
|  • 1888 — 1888 |
Фридрих III
 |
|  • 1888 — 1918 |
Вильгельм II
 |
| Тарихы |
|  • 1701 |
Пруссия Короллеғы
 |
|  • 1806 |
Француз оккупацияһы
 |
|  • 1815 |
Яңырыу
 |
|  • 1848 |
Конституция ҡабул итеү
 |
|  • 1871 |
Германия Империяһы
 |
|  • 1918 |
Революция
 |
|  Пруссия Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

Пруссия Короллегы 1876 йылда
**Пру́ссия Короллеғы́** (нем. Königreich Preußen) — 1701 йылдан 1918 йылға тиклем булған немец короллеғы. 1871 йылдан башлап Герман Империяһында төп дәүләт. Үҙенең исемен Пруссия тарихи регионынан алған. Баш ҡалаһы — Берлин.

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Көнсығыш Себер диңгеҙе

|  |
| --- |
|  |
| Көнсығыш Себер диңгеҙе |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Майҙаны | 944 600 км² |
|  |
| Күләме | 60 700 км³ |
|  |
|  |
| Иң ҙур тәрәнлек | 358 м |
|  |
| Уртаса тәрәнлек | 66 м |
|  |
|  |
| Көнсығыш Себер диңгеҙе |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Көнсығыш Себер диңгеҙе Викимилектә |

**Көнсығыш Себер диңгеҙе** (саха Илин Сибиирдээҕи байҕал) — Яңы Себер утрауҙары һәм Врангель утрауы араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Майҙаны — 944 600 км². Яр буйы административ рәүештә Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһына һәм Чукот автономиялы округына ҡарай.

Атамаһы Ю. М. Шокальский тәҡдиме менән Рус география йәмғиәте тарафынан бирелгән, 1935 йылдың 27 июнендә СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан раҫлана.

## География

Диңгеҙ боғаҙҙар аша Чукот диңгеҙе һәм Лаптевтар диңгеҙе менән тоташа.

Уртаса тәрәнлеге — 66 м, иң тәрән урыны — 155 м. Йылдың күп өлөшөндә диңгеҙ боҙ менән ҡаплана. Тоҙлолоғо йылғалар тамағы эргәһендә 5 ‰-дән төньяҡта 30 ‰-гә барып етә.

Йылғаға ҡойоусы ҙур йылғалар: Индигирка, Колыма.

Диңгеҙ ҡултыҡтары: Чаун, Омулях, Хром, Колыма.

Ҙур утрауҙар: Яңы Себер утрауҙары, Ляхов утрауҙары, Де-Лонг утрауҙары, Врангель. Диңгеҙ үҙәгендә утрауҙар юҡ.

## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу, морж һәм тюлендәрҙе аулау тармаҡтары үҫеш алған. Төп порт — Певек.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1979-1980

## Һылтанмалар

* Восточно-Сибирское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
# Туфли

Хромлы күндән төҫлө ҡайышлы сандали
**Туфли** — аяҡты бәкәлгә еткәнсе генә ҡаплай торған һай аяҡ кейеме. Бейек үксәле туфлине *кеттәкә* тип атайҙар. Туфлиләрҙең төрҙәре һәм тарихы төрлө мәҙәниәттәрҙә һәм дәүерҙәрҙә төрлөсә булған.

## Тарих

Туфлиҙәрҙең тарихы меңдәрсә йылдарға барып тоташа. Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә боронғо Мысырҙа, Грецияла һәм Римда туфлиҙең төрлө формаһы табылған. Урта быуаттарҙа Европала туфли социаль статусты билдәләүсе мөһим элементҡа әйләнгән. Францияның Людовик XIV осоронда туфли модаһының үҫеше ҙур әһәмиәткә эйә булған, был осорҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр өсөн төрлө биҙәкле һәм ҡалын үксәле туфлиҙәр таралған.

## Төрҙәре

Туфлиҙәрҙең күп төрҙәре бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре:

Көндәлек туфлиҙәр: Был төр туфлиҙәр көндәлек кейеү өсөн тәғәйенләнгән. Улар уңайлы һәм практик була.

Эш туфлиҙәре: Офиста һәм рәсми сараларҙа кейеү өсөн эшләнгән, классик дизайнлы, түбән йәки урта үксәле туфлиҙәр.

Спорт туфлиҙәре: Спорт төрҙәре өсөн махсус эшләнгән.

Мода туфлиҙәре: Декоратив һәм стиль өсөн эшләнгән, төрлө туҡымалар һәм тиренән биҙәлгән туфлиҙәр.

Түфли-балеткалар: бәләкәй үксәле, уңайлы һәм йомшаҡ туфлиҙәр, йыш ҡына йәйен кейелә.

## Хәҙерге заманда ҡулланыу

Хәҙерге заманда туфлиҙәр моданың һәм көндәлек тормоштоң мөһим бер өлөшөнә әүерелде. Уларҙың функциялары һәм стилдәре буйынса ҙур төрлөлөгө бар. Мода дизайнерҙары йыл һайын яңы коллекциялар тәҡдим итеп, туфлиҙәрҙең формаһын һәм дизайнын яңыртып торалар.

* Классик ябыҡ туфлиҙәр
* Оксфорд туфли
* Пенни-лоферҙар
* Ябай туфли-дерби
* Туфли-балетка

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* The History of Shoes - Fashion History Timeline(недоступная ссылка)
* Types of Shoes and Their Uses — Shoe Guide(недоступная ссылка)
* How to Choose Comfortable Shoes— American Orthopaedic Foot & Ankle Society(недоступная ссылка)