Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# GPS

|  |
| --- |
| GPS |
|  |
| Дәүләт |  Америка Ҡушма Штаттары |
| Хеҙмәтләндереүсе | Космические силы США[d] |
| Рәсми сайт | gps.gov |
|  |
|  |
| ACM коды (2012) | 10011559 |
|  GPS Викимилектә |

Ҡалып:Система спутникового позиционирования
**GPS** (ингл. Global Positioning System — глобаль позиция билдәләү системаһы, Джи Пи Эс тип уҡыла) — араны, ваҡытты һәм WGS 84 бөтә донъя координаттар системаһында объекттың урынын билдәләүсе навигацияның спутник системаһы. Һауа торошона ҡарамай Ерҙә бар нөктәләрҙә лә объекттың (полюсҡа яҡын ерҙәрҙән тыш) һәм ер тирәләй космос киңлегендә урынын, йүнәлешен һәм тиҙлеген билдәләү мөмкинлеген бирә. АҠШ оборона министрлығы тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылыусы система, хәҙерге ваҡытта башҡа маҡсаттарҙа ла ҡулланыла — тик навигатор йәки башҡа GPS-тотоусы аппарат (мәҫәлән, смартфон) ҡына кәрәк.

Системаны ҡулланыуҙың төп принцибы— навигация спутнигының синхронлаштырылған сигналын ҡулланыусы антеннаһы тарафынан ҡабул итеүҙең ваҡытын бер нисә тапҡыр үлсәп, объекттың урынын билдәләү.Өс киңлектәге координаттарҙы билдәләү өсөн GPS- алғысҡа дүрт тигеҙләмә кәрәк: «расстояние равно произведению скорости света на разность моментов приёма сигнала потребителем и момента его синхронного излучения от спутников»: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

Здесь:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  — радиус-вектор WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 -го спутника,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  — момент времени приёма сигнала от WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 -го спутника по часам потребителя,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — неизвестный момент времени синхронного излучения сигнала всеми спутниками по часам потребителя,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  — скорость света,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  — неизвестный радиус-вектор потребителя.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Александров И.* Космическая радионавигационная система НАВСТАР (рус.) // *Зарубежное военное обозрение*. — М., 1995. — № 5. — С. 52—63. — ISSN 0134-921X.
* *Козловский Е.* Искусство позиционирования // *Вокруг света*. — М., 2006. — № 12 (2795). — С. 204—280.
* *Шебшаевич В. С., Дмитриев П. П., Иванцев Н. В. и др.* Сетевые спутниковые радионавигационные системы / под ред. В. С. Шебшаевича. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993. — 408 с. — ISBN 5-256-00174-4.

## Һылтанмалар

Официальные документы и спецификации
* Официальный сайт правительства США и системы GPS со статусом спутниковой группировки (инг.)

Объяснения работы
* Глобальные Навигационные Спутниковые Системы (GNSS). Как это работает?, gps-club.ru

Совместимость с Gallileo и ГЛОНАСС
* Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости Галилео и GPS (инг.)
* Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости ГЛОНАСС и GPS (, копия)

Разное
* GPS изнутри: описание NMEA протокола  2014 йыл 4 апрель архивланған.

Ҡалып:Нет источников

Ҡалып:Компоненты летательного аппарата
Ҡалып:Системы навигации
# Сфера

**Сфе́ра** (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул урталағы бер нөктәнән һәм шул нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан нөктәләр теҙмәһенән тора. Урталағы нөктә сфераның уртаһы тип атала.

сфера (каркас проекцияһы)
## Төп геометрик формулалар

Сфера майҙаны
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Сфера менән сикләнгән шар күләме
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
# Нуленсе меридиан

Герард Меркатор *Atlas Cosmographicae* (1595) китабында нуленсе меридианды Гринвичтан 25° көнсығышҡараҡ урынлаштырған.
**Нуленсе меридиан** — оҙонлоғо нуль градусҡа тигеҙ булған меридиан.

Экваторҙан айырмалы булараҡ нуленсе меридиандың физик мәғәнәһе юк, нуленсе меридиан географтың ҡарары буйынса ҡабул ителә. Бөгөнгө көндә нуленсе меридиан итеп Гринвич меридианы ҡабул ителгән.

1884 йылда Вашингтонда, АҠШ, 25 илдән 41 делегат ҡатнашлығында Халыҡ-ара меридианал комиссия йыйыла.

Унда башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.

XIX быуатта Рәсәйҙә нуленсе миридиан тип Пулково меридианы алғандар. Пулково меридианы Гринвич меридианы башланғыс меридиан тип ҡабул ителгәс тә нуленсе меридиан булып йөрөгән.

Францияла 1790—1884 йылдарҙы нуленсе меридиан булып, Париж обсерватирияһы аша үткән, Париж меридианы хеҙмәт иткән. Башҡа илдәрҙә 1884 йылға тиклем Гривич һәм Париж меридианынан башҡа **Ферро меридианы** менән файҙаланғандар.

## Ҡарағыҙ

* Географик координаталар
* Параллель
* Меридиан
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
# Датум

|  |
| --- |
| Датум |
|  Датум Викимилектә |

**Датум** (лат. *Datum*Datum) — референц-эллипсоидты локаль географик координаттарға күсереү һәм үҙгәртеү өсөн файҙаланылған параметрҙар йыйылмаһы.

«Датум» төшөнсәһе геодезия һәм картографияла аныҡ урында геоидҡа яҡшыраҡ алмаштырып ҡуйыу өсөн файҙаланыла. Референц-эллипсоидты күсәрҙәр буйлап күсереү өсөн датум бирелә: X, Y, Z, шулай уҡ координаттарҙың тура мөйөшлө системаһын күсәрҙәр киңлегендә rX, rY, rZ мөйөштәренә бороу өсөн. *А* һәм *f* референц-эллипсоидтың параметрҙарын белергә кәрәк, был осраҡта *а* — ҙур ярымкүсәрҙең үлсәме, *f* — эллипсоидты ҡыҫыу.

GPS-приемниктарҙа, ГИС-системаларҙа һәм ниндәй ҙә булһа локаль координат селтәрен файҙаланғанда картографияла датумдарҙы йышыраҡ ҡулланырға тура килә. Бындай системаларҙа координаттарҙы бер датумдан икенсеһенә үҙгәртеү, дөйөм алғанда, автоматик рәүештә башҡарылыуы ихтимал. Датумды дөрөҫ ҡуймау (йәки уны дөрөҫ итеп үҙгәртмәү) һөҙөмтәлә урынды билдәләгәндә, бер нисә метрҙан алып, хатта йөҙ метрға тиклем горизонталь һәм вертикаль хаталарға килтерә. .

## Һылтанмалар

* Подробная статья по материалам Яцека Гродецки в журнале Imaging notes, т. 14, № 6, ноябрь/декабрь 1999 г., т. 15, № 1, январь/февраль 2000 г. (копия)
# Параллель

Меридиан һары, Экватор — зәңгәр, Параллель пунктир һыҙыҡтар менән күрһәтелгән
**Параллель** — экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.

Ер шарында меридиан һәм параллель һыҙыҡтар ориентирлашыу өсөн кәрәк. Улар горизонттың төп яҡтарын күрһәтә. Параллель һыҙыҡтары көнсығыш- көнбайыш йүнәлешендә һуҙылған. Ерҙең иң ҙур параллеле — экватор тип атала. Экваторҙан полюстарға алыҫлаша барған һайын параллелдәр ҡыҫкара бара.

Глобуста параллель экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан түңәрәк итеп төшөрөлә. Параллелдә бөтә нөктәләр бер киңлектә, төрлө оҙонлоҡта ята.

## Ҡарағыҙ

* Географик координаталар
* Меридиан
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
# Норвег диңгеҙе

|  |
| --- |
|  |
| Норвег диңгеҙе |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Майҙаны | 1,4 млн км² |
|  |
|  |
|  |
| Иң ҙур тәрәнлек | 3970 м |
|  |
| Уртаса тәрәнлек | 1600—1750 м |
|  |
|  |
|  |
|  Норвег диңгеҙе |
|  |
|  Норвег диңгеҙе Викимилектә |

**Норвег диңгеҙе** — Скандинавия ярымутрауы, Исландия һәм Ян-Майен утрауҙары араһындағы диңгеҙ.

## Атлантик йәки Төньяҡ Боҙло океан

Норвег диңгеҙенең сиктәре
Совет һәм рәсәй библиографияһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Фарер утрауҙары — Шетланд утрауҙары — Норвегия һыҙығы аша үтә, был Норвег диңгеҙен Төньяҡ Боҙло океан составына индерә. Көнбайыш сығанаҡтарҙа, айырым әйткәндә Бөтә донъя гидрография ойошмаһы терминологияһында, Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Шпицберген — Айыу утрауы — Норвегия һыҙығы буйлап үтә, был инде Норвег диңгеҙен Атлантик океан составына керҙерергә хоҡуҡ бирә.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Майҙаны — 1,4 млн км², тәрәнлеге — 3970 метрға тиклем (уртаса тәрәнлек — 1600—1750 м), һыу ҡалҡыуының үлсәме — 3,3 метрға тиклем, тоҙлолоғо — яҡынса 35 ‰. Норвег диңгеҙе тереклегенең көн итеүенә *йылы Норвег ағымы* (Гольфстримдың дауамы) ҙур әһәмиәткә эйә; был ағым арҡаһында диңгеҙ ҡышын туңмай. Норвегия ярҙарында бик бәләкәй тәрәнлектәр күҙәтелә.

Иң ҙур утрауҙар: Сёрёйа, Сейланн, Аннёйа, Арнёйя, Рингвассёй, Сёр-Квалёй, Квалёйа, Сенья, Вестеролен утрауҙары, Лофотен утрауҙары, Дённа, Вега, Фрёйя, Хитра һәм Смёла.

## Хужалыҡ әһәмиәте

Диңгеҙҙә балыҡсылыҡ (треска, сельд һ. б. тотоу) һәм нефть сығарыу үҫешкән.

Иң мөһим порттары — Тронхейм, Тромсё һәм Нарвик (барыһы ла Норвегияныҡы).

## Иҫкәрмәләр