# Баш бит

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|
Башҡорт Википедияһына рәхим итегеҙ!
300-ләп телдәге ирекле интернет энциклопедияның
башҡортса бүлегендә 64 287 мәҡәлә бар.

---

 Уны төҙөүҙә **һәр кем** ҡатнаша ала.
 Һеҙҙе лә берҙәм ирекмәндәр ғаиләһенә саҡырабыҙ!
Welcome to the Embassy! \* Добро пожаловать в Посольство!
 |

 |

|  |
| --- |
| **Порталдар**

---

 |
|
Башҡортостан
Башҡортостан шәхестәре
Башҡортостан ауылдары  |
Фән
География
Тарих  |
Техника
Йәмғиәт
Ислам  |
|

---

Яңы портал: Башҡорт әҙәбиәте |
|

---

Әүҙем порталдар: Башҡорт әҙәбиәте, Бөрйән, Салауат, Нуриман райондары |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Көн рәсеме

Һайланған мәҡәлә

**Толстой Лев Николаевич** (28 август (9 сентябрь) 1828(18280909), Ясная Поляна, — 7 (20) ноябрь 1910, Астапов станцияһы, Рязань губернаһы, Рәсәй империяһы), граф — рус әҙәбиәтендә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы. Севастополь оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855). Мәғрифәтсе, публицист, дини — фәлсәфәүи фекерләүсе. Ул яңы ағым толстовсылыҡты барлыҡҡа килтереүсе. 1873 йылдан Петербург Фәнни академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900).
Лев Никола́евич Толсто́й 1828 йылдың 9 сентябрендә Рәсәй империяһы Тула губернаһының Ясная Поляна усадьбаһында тыуған, Толстойҙарҙың дворян нәҫеленән, Петр Беренсе көрәштәше П. А. Толстой нигеҙ һалған графтар затынан. Яҙыусының юғары аристократия ҡатламдарында ҡәрҙәшлек бәйләнештәре күп. Ағалы-ҡустылы һәм апалы-һеңлеле ике туғандары араһында — авантюрист һәм бретер Ф. И. Толстой, рәссам Ф. П. Толстой, сибәркәй М. И. Лопухина, билдәле аҡ һөйәк ҡатын А. Ф. Закревская, камер-фрейлина А. А. Толстая.
*↪ дауамы…*
*Архив • Кандидаттар • Төҙәтеү*

Шуларҙы беләһегеҙме?
Суфый сиңерткә* 17-18 йәшендә үк **ғалим** булып танылған Бохара кешеһенең ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ.
* Был **Урта быуаттар сиренән** төрлө баһалар буйынса Европаның 30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған.
* 1919 йылдың 20 мартында «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» буйынса үҙәге Тәңрекүл ауылы булған **Ялан кантоны** ойошторола.
* Был **ғәжәйеп бөжәктең** (һүрәттә) төҫтәре йәшелдән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә.
* **Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы** тыуған ауылды йәлдәк ырыуы башҡорттары нигеҙләгән.
* Урта Азияла **диңгеҙ** урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (һүрәттә), һөҙөмтәлә уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.

*Архив • Тәҡдим • Төҙәтеү*

Һайланған исемлек һәм портал
*Һуңғы сифатлы мәҡәлә:* Ринат Хәйри.
*Һуңғы һайланған портал:* Башҡортостан ауылдары.
Сифатлы мәҡәләләр (17) | Исемлектәр һәм порталдар (1, 1) | Үҙгәртеү |  |

| Яңы мәҡәлә |
| --- |
|
Мәҡәлә оҫтаһы | Тиҙ башланғыс |

| Бөгөн: **4 июль** ♦ Кисәге: 3 июль ♦ Иртәгә: 5 июль ♦ Барлыҡ көндәр ♦ |
| --- |
|  Байрамдар һәм иҫтәлекле даталар
 Халыҡ-ара
* Кооперация көнө (июлдең беренсе шәмбеһе).

 Милли
* АҠШ: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* Ҡаҙағстан: Думбыра көнө.
* Сингапур: Йәштәр көнө.

 Һөнәри
* Рәсәй Федерацияһы: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһының тыл көнө.
* Ҡырғыҙстан: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө.

 |

| 4 июль юбилярҙары |
| --- |
| * Комлев Пётр Александрович (1921—1945), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының звено командиры, өлкән лейтенант (1944). Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Воскресенка ауылынан.
* Хатянович Олег Брониславович (1951), эшсе. «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең слесаре-двигателдәр йыйыусыһы. Рәсәйҙең (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

*тулы исемлек*  * Верхотуров Михаил Александрович (1961), инженер-системотехник-ғалим, спортсы-турист. 1983 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты, 2022 йылдан — Өфө фән һәм технологиялар университетының Информатика, математика һәм робототехника институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Спорт туризмы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы (1951), педагог. 1977—2006 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2003).
* Ғилажетдинов Вячеслав Африк улы (1956—7.08.2020), инженер-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1987). Сығышы менән Үзбәк ССР-ы Наманган өлкәһенең Өс ҡурған ҡалаһынан.
 |

Яҡшы мәҡәлә

**Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр**  — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған биологик төрҙәр.
Юҡҡа сыға барыусы төр — таксономик төр, ләкин төр эсендә айырым төркөм дә булырға мөмкин .Мәҫәлән, төрсә(подвид). Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (ХТҺС) Юҡҡа сығып барыусыларға барлыҡ организмдарҙың 40 % -ы инә тип бара (2006 йылғы мәғлүмәттәр).
Элек был турала бер кем дә борсолманы. Тиреһе, ите өсөн күпме кәрәк, шул хәтлем хайуандарҙы үлтерҙе. Халыҡ һанының артыуы, алыш-бирештең үҫеүе айырым төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерҙе. Тик XVI быуат уртаһына ҡарай ғына һунар биләмәләренең бушауын күреп, йәнлектәрҙе аулауға сикләмәләр индерә башланылар. Әлбиттә, сикләү икенсе маҡсатты күҙ алдында тота: йәнлектәрҙең һанын тергеҙеү менән һунарҙы дауам итеүҙе. Ә инде төрҙәрҙе ҡырыуҙан, бөтөнләй юҡҡа сығыуҙан ҡурсалаусы тәүге тыйыуҙар XIX быуаттың аҙағында ғына, Европаның үҙендә лә ҡайһы бер төрҙәр юҡҡа сыҡҡас ҡына индерелә башлай. Зубрҙар юҡҡа сыға яҙа, 1627 йылда — тур, 1918 йылда тарпан юҡ була.
Күп илдәрҙә айырым төрҙәрҙе һаҡлауға йүнәлтелгән закондар бар. Мәҫәлән, һунар итеүгә, ер ҙләштереүҙә сикләүҙәр йәки ҡурсаулыҡтар булдырыу. Ысынында, хәүеф янаған төрҙәрҙең бик әҙе генә юридик яҡтан яҡлау ала. Күпселеге иһә, йәмәғәтселектең күҙ уңына эләкмәй ҙә, яйлап ҡына юҡҡа сыға барыу өҫтөндә. Һуңғы 150 йыл эсендә күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы борсоу һала. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыу тиҙлеге, Ер тарихының алдағы бөтә дәүерҙәренән 10-100 тапҡырға арттҡан.Әгәр ошо темп һаҡланһа, көсәйһә,алдағы ун йыллыҡта юҡҡа сығыусы төрҙәр миллионлап буласаҡ. Күпселек кешеләр айырым имеҙеүселәрҙе йәки ҡоштарҙы һаҡлау өсөн теләктәшлек белдерһәләр ҙә, иң мөһим экологик проблема булып экосистемаларҙың тотороҡлоғына янаған хәүеф тора. Экосистеманы, мөхитте һаҡламайынса, төрҙәрҙе һаҡлап ҡалып булмай.
*↪ д а у а м ы…*
*Архив • Кандидаттар • Төҙәтеү* |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Дәреслек | Китапхана | Өҙөмтә | Һүҙлек | Милек | Викидата | Яңылыҡтар | Мета | Инкубатор | Төрҙәр | Сәйәхәт | Университет |