Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Провинция

**Провинция** — территориаль, йыш ҡына административ, дәүләт йәки ил эсендәге берәмек.

## Һүҙҙең килеп сығышы

Һүҙ латинса «**provincia**»нан килеп сыҡҡан. Боронғо Римда Апеннин ярымутрауынан ситтә урынлашҡан һәм рим наместниктары идара иткән Римға буйһонған территорияларҙың, йәғни сит ил территорияларының атамаһы шундай булған.

«provincia» һүҙе латинса pro- («исемдән») һәм vincere («контролде үҙ ҡулына алыу») һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Шулай итеп, провинция Рим магистраты Рим исеменән идара иткән территория булған. Рим империяһы провинцияларға бүленгән булған.

## Хәҙерге дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә

Латинса «provincia»ға яҡын һүҙҙәр Аргентина, Канада, Бельгия, Испания, Индонезия һәм башҡа ҡайһы бер дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә территориаль бүленеште күҙҙә тота.

Күп кенә дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә провинция сағыштырмаса ҙур территориаль бүленеш булып тора, дәүләт закондар сығарыу власына үҙ вәкилдәрен һайлай (күп кенә инглиз телле дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә округҡа оҡшаш). Икенселәрендә - ярайһы уҡ ҙур автономиялы һәм майҙаны дәүләттең һәм илдең закондар сығарыу органдарында вәкилдәре булған дәүләт эсендәге берәмек. Францияла бер ниндәй автономияһыҙ территориаль берәмек булып тора, тимәк, үҙәк власть тарафынан булдырыла йәки бөтөрөлә ала.

Мәҫәлән, провинция Бельгия, Испания, Италия һәм Филиппинда дәүләттең үҙәк власының территориаль подразделениеһы булып тора. Канада, Конго һәм Аргентина кеүек дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә байтаҡ автономиялы һайлау берәмеге булып тора. Италияла һәм Чилила провинция төбәктең административ бүленеше булып тора, был үҙ сиратында был дәүләттәр һәм илдәр өсөн беренсе тәртиптәге административ берәмек булып тора. Италия провинциялары шулай уҡ comune (коммуна йәки община) тип аталған бер нисә административ берәмектән тора.

Бөйөк Британияла провинциялар һөйләү теле буйынса *Бөйөк Лондондың* теләһә ҡайһы районына ҡарай. Британия империяһында боронғо рим мәғәнәһендә «провинциялар» атамаһы Канада һәм Көньяҡ Австралия кеүек сит ил колонияларына бирелгән.

## Һылтанмалар

* «Провинция»: тәжрибә тарихнамәһе.  2022 йыл 7 октябрь архивланған.
* [mirslovarei.com/content\_his/PROVINCIJA-43304.html Тарих һүҙлеге. Провинция.]
# 1949 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1945 · 1946 · 1947 · 1948 —  **1949**  — 1950 · 1951 · 1952 · 1953
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1920-се йылдар · 1930-се йылдар — **1940-се йылдар** — 1950-се йылдар · 1960-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVIII быуат — XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат — XXII быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-се йылдар |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-се йылдар |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-се йылдар |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-се йылдар |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-се йылдар |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-се йылдар |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-се йылдар |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-се йылдар |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-се йылдар |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-се йылдар |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1949 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1949 *MCMXLIX* |
| Юлиан стилендә | 1948 — 1949 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2701 — 2702 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7457 — 7458 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5709 — 5710
ה'תש"ט — ה'תש"י |
| Мосолман календары | 1368 — 1370 |
| Боронғо әрмән календары | 1398 *ԹՎ ՌՅՂԸ*
 |
| Ҡытай календары | 4645 — 4646 (с 29 январь) 戊子 — 己丑 жёлтая мышь — жёлтая корова |
| Эфиопа календары | 1941 — 1942 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 2005 — 2006 |
| - *Шака самват* | 1871 — 1872 |
| Иран календары | 1327 — 1328 |

**1949 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ туғыҙынсы) йыл** — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1949 йылы, 2 мең йыллыҡтың 949 йылы, XX быуаттың 49 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 9 йылы, 1940 йылдарҙың 10 йылы.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

* 28 май — Рәмзилә Хисаметдинова, башҡорт шағиры, уҡытыусы-педагог, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы.
* 4 октябрь — Риф Сәйфуллин, башҡорт театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988).

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1949 йыл  1949 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1949 йылда вафат булғандар  1949 йылда тыуғандар 1949 йылда юҡ булғандар 1949 йыл
# Легенда

|  |
| --- |
| Легенда |
|  |
|  |
| Ҡайҙа өйрәнелә | storiology[d] |
| Өлөшләтә тура килә | этиологическая сказка[d] |
| Викимәғлүмәт документацияһы | Use 'Mythology' - Q9134 - for stories of Gods and fantastic creatures, 有关上帝和奇特生物的故事，请使用神话（Q9134）, Utilisez 'Mythology' - Q9134 - pour des histoires de dieux et de créatures fantastiques һәм Mythologie (WikiData-Objekt Q9134) verwenden, wenn es um Götter, fantastische Wesen, etc. geht. |
|  Легенда Викимилектә |

**Легенда** (лат. *legenda* «уҡыу», «уҡымлы») — әкиәт булмаған халыҡ ижадының сәсмә төрө. Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

*Киң мәғәнәлә* — ысынбарлыҡтағы факттар тураһында дөрөҫлөккә тап килеүе икеле булған хикәйәләү.

Күсмә мәғәнәлә дан менән уратып алынған, әкиәттәрҙә, хикәйәләрҙә һ.б. һүрәтләнеп, һоҡланыу тыуҙырған үткән заман ваҡиғалары. Ҡағиҙә булараҡ, ул өҫтәмә рәүештә, дини һәм ижтимағи пафосҡа эйә.

Легенда — миф төшөнсәһенә яҡын торған синоним; хикәйәнең төп геройҙары — тулы мәғәнәһендә, ҡәҙимге кешеләр, йыш ҡына ваҡиғаларҙа аллалар йәки башҡа юғары көстәр туранан-тура ҡатнаша. Легендала ваҡиғаларҙы йыш ҡына арттырып, ҡабартып күрһәтә, ундә уйҙырмалар өҫтөнлөк ала. Шуға күрә ғалимдар легендаларҙы тарихи ысынбарлыҡ итеп ҡабул итмәйҙәр, шул уҡ ваҡытта уларҙың күпселеге реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән икәнлеген дә инҡар итмәйҙәр.

Легендаларҙың мифтарҙан айырмалы яҡтары:

* легенда — ысынбарлыҡта булған ваҡиғалар, әммә ваҡыт үтеү менән, уларҙа үҙгәртеүҙәргә юл ҡуйыла. Йыш ҡына легендаларҙа бер геройҙың исеменә икенсе геройҙың исеме өҫтәлә (Илья Муромец), йәки геройҙың портреты танымаҫлыҡ итеп үҙгәртелә (Крали Марко).
* миф — тулыһынса уйлап сығарылған сюжеттар һәм персонаждар (Прометей; Пандор). Әммә мифҡа әхлаҡи мәғәнә һалынырға мөмкин, шуның менән миф хикмәттәргә һәм мәҫәлдәргә әйләнеп китә ала (Мидас һәм алтын).

Легендалар дини һәм ижтимағи булырға мөмкин.

Легендалар, ҡағиҙә булараҡ, телдән һөйләнелгән хикәйәләр рәүешендә йәшәп килгән, йыш ҡына көйгә һалынып, күсенеп йөрөүсе сәсәндәр тарафынан телдән-телгә тапшырылыр булған. Һуңынан күп легендаларҙың яҙма формалары барлыҡҡа килә.

Билдәле булыуынса, кем тураһында булһа ла легенда барлыҡҡа килә икән, был йәмғиәт тарафынан уның эшмәкәрлеген ҡабул ителеүен аңлатҡан, һәм һүҙ көсө яңы мәғәнәгә эйә булған: танылыу һәм ихтирам яулаған ваҡиға һәм эшмәкәрҙәрҙе шулай атағандар (мәҫәлән, «Рок легендалары»).
# Ҡыш

Ҡышҡы ағас
Миҙгелдәргә күрә ҡар ятышы
**Ҡыш** — һыуыҡ йыл миҙгеле. Көҙ менән яҙ араһындағы дүрт миҙгелдең береһе.

Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа - аҡъюлай, һыуығай һәм шаҡай, көньяҡ ярымшарҙа – һөтай, майай һәм урағай.

Ҡышҡыһын ғәҙәттә ҡар яуа һәм һауа температураһы түбән була.

Астрономик ҡыш төньяҡ ярымшарҙа 22 декабрҙән 21 мартҡа тиклем дауам итә.