# Баш бит

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|
Башҡорт Википедияһына рәхим итегеҙ!
300-ләп телдәге ирекле интернет энциклопедияның
башҡортса бүлегендә 64 288 мәҡәлә бар.

---

 Уны төҙөүҙә **һәр кем** ҡатнаша ала.
 Һеҙҙе лә берҙәм ирекмәндәр ғаиләһенә саҡырабыҙ!
Welcome to the Embassy! \* Добро пожаловать в Посольство!
 |

 |

|  |
| --- |
| **Порталдар**

---

 |
|
Башҡортостан
Башҡортостан шәхестәре
Башҡортостан ауылдары  |
Фән
География
Тарих  |
Техника
Йәмғиәт
Ислам  |
|

---

Яңы портал: Башҡорт әҙәбиәте |
|

---

Әүҙем порталдар: Башҡорт әҙәбиәте, Бөрйән, Салауат, Нуриман райондары |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Көн рәсеме

Һайланған мәҡәлә

**Толстой Лев Николаевич** (28 август (9 сентябрь) 1828(18280909), Ясная Поляна, — 7 (20) ноябрь 1910, Астапов станцияһы, Рязань губернаһы, Рәсәй империяһы), граф — рус әҙәбиәтендә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы. Севастополь оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855). Мәғрифәтсе, публицист, дини — фәлсәфәүи фекерләүсе. Ул яңы ағым толстовсылыҡты барлыҡҡа килтереүсе. 1873 йылдан Петербург Фәнни академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900).
Лев Никола́евич Толсто́й 1828 йылдың 9 сентябрендә Рәсәй империяһы Тула губернаһының Ясная Поляна усадьбаһында тыуған, Толстойҙарҙың дворян нәҫеленән, Петр Беренсе көрәштәше П. А. Толстой нигеҙ һалған графтар затынан. Яҙыусының юғары аристократия ҡатламдарында ҡәрҙәшлек бәйләнештәре күп. Ағалы-ҡустылы һәм апалы-һеңлеле ике туғандары араһында — авантюрист һәм бретер Ф. И. Толстой, рәссам Ф. П. Толстой, сибәркәй М. И. Лопухина, билдәле аҡ һөйәк ҡатын А. Ф. Закревская, камер-фрейлина А. А. Толстая.
*↪ дауамы…*
*Архив • Кандидаттар • Төҙәтеү*

Шуларҙы беләһегеҙме?* **Лос-Анджелес** сәнғәт музейында XVIII быуат рәссамдарының картиналары һаҡлана. Улар араһында француз рәссамы Жак Грассе де Сен-Соверҙың «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» картинаһы бар.  Башҡорт-ҡатын ҡыҙы. Жак Грассе де Сен-Сове. 18 быуат
* **Пабло Пикассо** һуңғы 100 йыл эсендә картиналары һәм полотнолары урланыуы буйынса иң «популяр» рәссам булараҡ та билдәле.
* 1931 йылдың 10 сентябрендә **Сибай башҡорт дәүләт театры** ойошторолған.
* Башҡортостан Республикаһының **Ишембай районындағы** Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, бында Ғәрәп хәлифәлегенең 706 йылғы алтын динары һәм 712 йылғы көмөш дирһәмдәр табылған.
* 1936 йылда **Башҡорт АССР-ы**на СССР составындағы союздаш республика статусы биреү тәҡдиме рәсми рәүештә кире ҡағыла. ВКП(б)-ның ҮК генераль секретары И. В. Сталин, Башҡортостандың сит ил дәүләттәре менән уртаҡ сиктәре булмағанға күрә, уға Советтар Союзынан сығыу мөмкинлеге юҡ һәм был үҙ сиратында ил Конституцияһының СССР-ҙан сығыу хоҡуғы тураһындағы пунктын боҙа, тигән фекер белдерә.
* Башҡорт Википедияһын төҙөүсө әүҙем ирекмәндәр араһында иң йәш мөхәррир Азат Алтынсурин Башҡортостандың Мәләүез ҡалаһында йәшәй һәм быйыл 10-сы синыфҡа уҡырға бара. Ул башлыса Континенталь хоккей лигаһы темаһына мәҡәләләр яҙа, яңы мәғлүмәт өҫтәй. 2015 йылда «Викимедиа РУ» ойошторған «Үҫмерҙәр марафоны» конкурсында призлы урын яуланы. Был яңылыҡты 2015 йылдың апрель айы һанында Аманат журналы яҙып сыҡты.

*Архив • Тәҡдим • Төҙәтеү*

Һайланған исемлек һәм портал
*Һуңғы сифатлы мәҡәлә:* Ринат Хәйри.
*Һуңғы һайланған портал:* Башҡортостан ауылдары.
Сифатлы мәҡәләләр (17) | Исемлектәр һәм порталдар (1, 1) | Үҙгәртеү |  |

| Яңы мәҡәлә |
| --- |
|
Мәҡәлә оҫтаһы | Тиҙ башланғыс |

| Бөгөн: **20 июнь** ♦ Кисәге: 19 июнь ♦ Иртәгә: 21 июнь ♦ Барлыҡ көндәр ♦ |
| --- |
|  Байрамдар
 Халыҡ-ара
* БМО: Ҡасаҡтар көнө.
* Ер: Wi-Fi көнө.
	+ Сәй һатып алыу көнө.
	+ Зоопарктарҙағы филдәрҙе һаҡлау көнө.

 Милли
* Аргентина: Флаг көнө.
* Сенегал: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* Үзбәкстан: Суверенитет көнө.

 Һөнәри байрамдар
* Ер: Мотоциклистар көнө.
* Рәсәй Федерацияһы: Хәрби-Диңгеҙ флотының мина-торпедо хеҙмәте белгестәре көнө.
* Әзербайжан: Газ хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.

 |

| 20 июнь юбилярҙары |
| --- |
| * Виноградов Илья Васильевич (1906—15.02.1978), СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1968). Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Түбәнге Әүжән ауылынан.
* Суковатов Николай Иванович (1921—24.05.1992), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1943).

*тулы исемлек*  [күрһәтергә]

* Ғисмәтуллина Фирҙәүес Хәлил ҡыҙы (1936), педагог, Көйөргәҙе районы Мораптал урта мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Мәғәсүмов Миҙхәт Мортаза улы (1941), педагог. Әбйәлил районы Байым урта мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Н. К. Крупская исемендәге премия лауреаты.
* Селезнёв Юрий Акимович (1946), баянсы, дирижёр, педагог. 1969 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан оркестр менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2012 йылдарҙа Урта махсус музыка колледжы һәм Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1970—1993 йылдарҙа — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, концертмейстеры. Профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). «Pianello Val Tidone» халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Пианелло Валь Тидон ҡалаһы, Италия; 2006). Сығышы менән Брянск ҡалаһынан.
* Ғиззәтуллин Хәлфин Фәтих улы (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ҡалтасы районының «Рассвет» колхозы һәм «Восход» кооперативының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Тамара Ғәниева (1951), Башҡортостандың халыҡ шағиры (2019). Журналист-публицист, тәржемәсе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Әҙәби премиялар лауреаты.
* Хәнәфина Гөлнур Шәйхетдин ҡыҙы (1961), дәүләт хеҙмәткәре. 2002 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһенең идарасы урынбаҫары. Пенсия фонды отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районынан.
 |

Яҡшы мәҡәлә

**Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр**  — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған биологик төрҙәр.
Юҡҡа сыға барыусы төр — таксономик төр, ләкин төр эсендә айырым төркөм дә булырға мөмкин .Мәҫәлән, төрсә(подвид). Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (ХТҺС) Юҡҡа сығып барыусыларға барлыҡ организмдарҙың 40 % -ы инә тип бара (2006 йылғы мәғлүмәттәр).
Элек был турала бер кем дә борсолманы. Тиреһе, ите өсөн күпме кәрәк, шул хәтлем хайуандарҙы үлтерҙе. Халыҡ һанының артыуы, алыш-бирештең үҫеүе айырым төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерҙе. Тик XVI быуат уртаһына ҡарай ғына һунар биләмәләренең бушауын күреп, йәнлектәрҙе аулауға сикләмәләр индерә башланылар. Әлбиттә, сикләү икенсе маҡсатты күҙ алдында тота: йәнлектәрҙең һанын тергеҙеү менән һунарҙы дауам итеүҙе. Ә инде төрҙәрҙе ҡырыуҙан, бөтөнләй юҡҡа сығыуҙан ҡурсалаусы тәүге тыйыуҙар XIX быуаттың аҙағында ғына, Европаның үҙендә лә ҡайһы бер төрҙәр юҡҡа сыҡҡас ҡына индерелә башлай. Зубрҙар юҡҡа сыға яҙа, 1627 йылда — тур, 1918 йылда тарпан юҡ була.
Күп илдәрҙә айырым төрҙәрҙе һаҡлауға йүнәлтелгән закондар бар. Мәҫәлән, һунар итеүгә, ер ҙләштереүҙә сикләүҙәр йәки ҡурсаулыҡтар булдырыу. Ысынында, хәүеф янаған төрҙәрҙең бик әҙе генә юридик яҡтан яҡлау ала. Күпселеге иһә, йәмәғәтселектең күҙ уңына эләкмәй ҙә, яйлап ҡына юҡҡа сыға барыу өҫтөндә. Һуңғы 150 йыл эсендә күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы борсоу һала. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыу тиҙлеге, Ер тарихының алдағы бөтә дәүерҙәренән 10-100 тапҡырға арттҡан.Әгәр ошо темп һаҡланһа, көсәйһә,алдағы ун йыллыҡта юҡҡа сығыусы төрҙәр миллионлап буласаҡ. Күпселек кешеләр айырым имеҙеүселәрҙе йәки ҡоштарҙы һаҡлау өсөн теләктәшлек белдерһәләр ҙә, иң мөһим экологик проблема булып экосистемаларҙың тотороҡлоғына янаған хәүеф тора. Экосистеманы, мөхитте һаҡламайынса, төрҙәрҙе һаҡлап ҡалып булмай.
*↪ д а у а м ы…*
*Архив • Кандидаттар • Төҙәтеү* |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Дәреслек | Китапхана | Өҙөмтә | Һүҙлек | Милек | Викидата | Яңылыҡтар | Мета | Инкубатор | Төрҙәр | Сәйәхәт | Университет |