# Малайзия

**Мала́йзия**  (мал. Malaysia) — көньяҡ-көнсығыш Азиялағы дәүләт, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән бүленгән ике өлөштән тора.

* Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар
* Көнсығыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Сабах һәм Саравак) Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн биләй, Бруней һәм Индонезия менән сиктәш, шулай уҡ Филиппин менән күрше.

## Тарихы

## Атамаһының этимологияһы

Малайзияға ҡағылышлы килешеүҙәр, инглиз телендә (документ)
Малайзия тураһында закон, (1963 йылғы документ)
*Melayu* *Malaiur* йәки *Malayadvipa* тигән санскрит һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанайҙар, «тау иле» тип тәржемә итеп була. Был һүҙҙе һинд саҡҙагәрҙәре Малакка ярымутрауына мөнәсәбәтле әйтә торған булғандар. Тамилса Malai «тау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Жюль Дюмон-Дюрвиль Океанияға 1826 йылда барып ҡайтҡас, Полинезиянан айырмалы булһын өсөн башҡа утрауҙарҙы «Малайзия», «Микронезия» һәм «Меланезия» тигән атамалар тәҡдим итә. 1831 йылда ул был атамаларҙы Француз географик йәмғиәтенә тәҡдим итә. Малайзия тип Дюмон-Дюрвиль шуғаса Ост-Индия тип аталған төбәкте атай . 1850 йылда инглиз этнологы Джордж Самюэл Виндзор *Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia* журналында көньяҡ-көнсығыш Азияға бәйле Мелаюнезия йәки Индунезия тигән атамалар тәҡдим итә.

1957 йылда Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. «Малайзия» атамаһы 1963 йылда, федерацияға Сингапур, төньяҡ Борнео һәм Саравак ҡушылғас ҡабул ителә..

## Дәүләт ҡоролошо

Малайзия - һайлап ҡуйыла торған Федератив конституцион монархия, 13 штаттан һәм өс федераль территориянан тора.
Туғыҙ штат - монархия. Етәүһенә — солтандар идара итә. Негри-Сембилан штаты етәксеһе традицион рәүештә Янг Дипертуан Бесар (*Yang Dipertuan Besar*) тигән малай титулы йөрөтә. Перлис штаты хакимы раджа титулына эйә. Монархиялы штаттарҙа башҡарма власть башлығы - баш министр (*ментери бесар*).Һәр хаким шулай уҡ штаттың дини башлығы ла булып тора.
Ҡалған 4 штатты үҙәк хөкүмәт тәғәйенләгән губернаторҙар етәкләй. Башҡарма власть был штаттарҙа власть баш министр (*кетуа ментери*) ҡулында .
Федераль территорияларға үҙәк хөкүмәт идара итә.

Һәр биш йылда туғыҙ монарх үҙ араларынан король (Янг ди-Пертуан Агонг) һайлай. Дәүләт идаралығы ролен Малайзия парламенты министрҙар кабинеты үтәй.
Парламент ике палатанан: түбәнге — Вәкилдәр палатаһы һәм юғарғы — Сенаттан тора. Башҡарма власть федераль хөкүмәт ҡулында, башында премьер-министр тора.

Малайзияла дин ирке иғлан ителгән, әммә рәсми дин - Ислам, уны 60 % халыҡ тота. Никах һәм мираҫ мәсьәләләрен шәриғәт буйынса хәл итәләр, уны донъяуи закондар ҡабаттан ҡарай алмай.

### Малайзияның премьер-министрҙары

* 1963—1970 — Абдул Рахман
* 1970—1976 — Абдул Разак
* 1976—1981 — Хуссейн Онн
* 1981—2003 — Махатхир Мохамад
* 2003—2009 — Абдулла Ахмад Бадави
* 2009 — Наджиб Тун Разак

### Конституцияһы

Британия Малай Федерацияһына бойондороҡһоҙлоҡ бирергә мәжбүр булғас, конституцион комиссия Союз партияһы меморандумына таянып ҡарар ҡабул итә.Унда малай булмағандарға гражданлыҡ биргән саҡта ерле халыҡҡа айырым шарттар булдырырға кәрәк тигән тәҡдим иткән була. Был меморандумды община-ара компромисс тип атайҙар.Ғәмәлдә ул юғары даирәләр өсөн генә булып сыға, ә төп милли общиналар мәнфәғәте ҡаралмай.
Конституция Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән көндә, 1957 йылдың 31 авгусында ҡабул ителә. 1963 йылда Малайзия Федерацияһы иғлан ителгәс, өҫтәмәләр индерелә . Конституция йөкмәткеһе үҙгәрмәй, ул элеккесә Көнбайышой демократияһы һәм илдең төп халҡы хоуҡтарын тәьмин итеүҙе сағылдыра.

### Суд, хөкөм эше

Суд конституцияны һәм закондарҙы аңлата , федераль һәм штат закондарын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан, хөкүмәттең теге йәки был ғәмәлдәрен законһыҙ тип иғлан итә ала .

Конституция Илдең Юғары суды, Көнбайыш Малайзия Юғары суды һәм Борнео Юғары суды (Көнсығыш Малайзия өсөн) билдәләгән. Түбәнге судтар федеральзакон менән ҡаралған.
Иң түбәнге суд яраштыра ғына. Тик Көнбайыш Малайзияла ғына бар. Балиғ булмағандарҙы (18-ҙән йәшерәк) ғәйепле тип тапҡанда холоҡ төҙәтеү колонияһына ебәрәләр, унда улар 21 йәшенә тиклем уҡый һәм һөнәр ала.

## Административ-территориаль бүленеш

### Көнбайыш Малайзия

|  |
| --- |
|      монархиялар |
|      губернаторлыҡтар |
|      федераль территориялар |

* солтанат Джохор (баш ҡалаһы Джохор-Бару), код: **JH солтанат Кедах (баш ҡалаһы Алор-Сетар), код: **KH солтанат Келантан (баш ҡалаһы Кота-Бару), код: **KN Губернаторлыҡ Малакка (штат)|Малакка (баш ҡалаһы Малакка (город)|Малакка), код: **MK Штат Негери-Сембилан (баш ҡалаһы Серембан), код: **NS солтанат Паханг (баш ҡалаһы Куантан), код: **PH солтанат Перак (баш ҡалаһы Ипо), код: **PK Раджанат Перлис (штат)|Перлис (баш ҡалаһы Кангар), код: **PS Губернаторлыҡ Пинанг (баш ҡалаһы Джорджтаун (Пинанг)|Джорджтаун), код: **PP** или **PN солтанат Селангор (баш ҡалаһы Шах-Алам), код: **SL солтанат Тренгану (баш ҡалаһы Куала-Тренгану), код: **TR**

1963 йылдың 16 сентябренән 1965 йылдың 9 авгусына тиклем Сингапур Көнбайыш Малайзия штаты була әле.

* Федераль территориялар:
	+ Путраджая (яңы административ үҙәк), код: **PTJ**
	+ Куала-Лумпур (федерация һәм иҡтисади үҙәк баш ҡалаһы), код: **KL**

### Көнсығыш Малайзия

* Губернаторлыҡ Сабах, бывш. төньяҡ Борнео|Британия төньяҡ Борнеоһы (баш ҡалаһы Кота-Кинабалу, элекке Джесселтон), код: **SBH Губернаторлыҡ Саравак (баш ҡалаһы Кучинг), код: **SWK Федераль территория:
	+ Лабуан (баш ҡалаһы Бандар-Лабуан|Бандар-Лабуан), код: **LB**

## География

### Дөйөм баһалама

 Кинабалу тауы, илдең иң бейек түбәһе
Милли парк Таман Негара
Малайзия көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан. Малайзияның майҙаны 330 803 км². Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар. Бынан тыш, Малайзия Сингапур менән дамба тота; диңгеҙҙә сиктәре Вьетнамда, Филиппинда.

Ярымутрау өлөшө дөйөм майҙандың 39,7 %, 740 км — төньяҡтан көньяҡҡа, 322 км -— көнбайыштан көнсығышҡа. Урта өлөштә Титивангса тау һырты үтә; иң бейек түбә — Гунунг-Тахан тауы (диңгеҙ кимәленән 2187 м). Яр буйы һыҙаты 1931 км, уңайлы бухталар Көнбайыш ярҙа ғына бар. Илдең көнсығыш өлөшө дөйөм майҙандың 60,3 % тәшкил итә, яр буйы һыҙаты 2607 км. Саравак һәм Сабах штаттары араһында Крокер тауы бар, илдең иң бейек нөктәһе Кинабалу тауы (4095 м). Индонезия сиге буйлап тауҙар һуҙылған. Бик күп утрауҙар, иң ҙуры — Банги утрауы.

### Йылғалар, тупраҡ, тауҙар

Яһалма күл - Кенир
Малайзияла ваҡ йылғалар күп, әммә ҙурҙары юҡ. Йылғалар йыл әйләнәһенә юғары кимәлдә, ямғырҙарҙа ташҡындар була. Иң оҙон йылға — Раджанг (760 км). Икенсе урында Кинабатанган (560 км). Ярымутрауҙар өлөшөндә иң оҙон йылға  — Паханг (435 км). Иң ҙур сөсө һыулы күл — Бера. Икенсе урында — Чини (Тасик-Чини) (5026 га). Малайзияның иң ҙур һыуһаҡлағысы  — Кенир (260 км²).

Илдә ҡыҙғылт-һары ферраллит, уңдырышһыҙ тупраҡ өҫтөнлөк итә. Иң уңдырышлы тупраҡ Сабах штатының көньяҡ-көнсығышында . Күп төбәктәрҙә бер үк культуралар үҫтереү арҡаһында тупраҡ ярлы.

Малайзия — тауҙар иле. Ярымутрау һәм көнсығыш өлөштәр геологияһы ныҡ айырыла. Көнбайышында мезозой ҡатлылығы. Көнсығыш өлөштә кайнозой ҡатлылығы.

### Ҡаҙылма байлыҡтар

Ер аҫты байлыҡтары бик ҙур: нефть, аҡ ҡурғаш, вольфрам, бокситтар, баҡыр, тимер күп. Ҙур булмаған ятҡылыҡтарҙа һоро күмер, титан, марганец, сурьма, алтын, фосфориттар бар. Иң ҙур нефть ятҡылығы Сабахта. Аҡ ҡурғаш башлыса ярымутрау яғында һәм һыҙат Таиланд һәм Сингапур яғына барып сыға. Алтын менән рәттән вольфрам, тимер, ниобий, тантал, иттрий һәм башҡа һирәк осрар металдар табыла.

### Климат, ғәрәсәттәр

Экваторға яҡын булғанға күрә, Малайзия климаты экваториаль — йыл әйләнәһенә эҫе, дымлы. уртаса йыллыҡ температура яҡынса 27°С, йыллыҡ яуым-төшөм кимәл — 2500 мм. Ярымутрау һәм көнсығыш араһында климат бер аҙ айырыла, тәүгеһенә континенталь һауа ағымдары, көнсығышына — диңгеҙ йоғонто яһай. Ил ике муссон араһында ҡала : көньяҡ-көнбайыш (маяаҙағы - сентябрь) һәм төньяҡ-көнсығыш (ноябрь-март). Төньяҡо-көнсығыш муссон көньяҡ-көнбайышҡа ҡарағанда көслөрәк

Тауҙарҙа һәм уйһыулыҡтарҙа климат шулай уҡ айырыла. Яр буйҙарында ҡояшлы, температура 23°С - 32°С, ямғырҙар айына 100 - 300 мм. Уйһыулыҡтарҙа температура шул сама, әммә йышыраҡ яуа. Тауҙарҙа һалҡынсараҡ һәм дымлыраҡ.

Малайзияла иң юғары температура Чупинг штатында - 40,1°С (9 апрель, 1998) булған . Иң түбән температура Кэмерон ҡалҡыулығында Паханг штатында - 7,8°С (1 февраль, 1978). 1967 йылдың 6 ғинуарында Кота-Бару ла иң көслө ямғыр булған - 608 мм. Йыллыҡ иң күп яуым төшөм — 5 687 мм Сандаканда булған (штат Сабах, 2006 йыл). Иң ямғырлы ҡала — Кучинг, иң ҡороһо — Чупинг.

Һыу ятҡылыҡтары һәм ямғырҙар күп булыу сәбәпле Малайзия һыу ташыуҙан йыш зыян күрә. 1926 йылдан илдә 15 ҙер ташҡындар булған. Джохорҙағы 2006—2007 йылғы һыу ташыу 18 кешенең ғүмерен өҙгән, 1,5 млрд ринггит зыян килгән; 110 меүләп кеше ваҡытлыса эвакуацияланған. Сейсмик яҡтан тотороҡло, әммә Индонезия һәм Филиппиндағы ер тетрәүҙәр арҡаһында шауҡымы килеп етә..

### Йәнле тәбиғәт

Носач
Раффлезия
Малайзия — биологик яҡтан бай, төрлө, эндемиктар мул. Ил биләмәләрендә донъяла билдәле йәнлектәрҙең 20 % осрай.Бигерәктә Калимантан был йәһәттән бай. Малайзияла 210 төр һөтимәр, 250 төр рептилия, 150 -ләп төр әрмәнде-баҡалар һәм меңдәрсә төр бөжәк осрай. Ярымутрау яғында ғына ла 620 төр ҡош осрай.

Илдең 58,2 % территорияһын урмандар ҡаплаған. Тотош көнсығыш өлөштө борней урмандары ҡаплаған булған. Ярымутрау яғында 8500 төр көпшәле үҫемлек, көнсығыш өлөшөндә — 15 000 мең төргә етә. Утрау өлөшөндә 2000 төр ағас, бер гектарҙа 240 төрлө ағас осрауы мөмкин. Урмандарҙа раффлезия —донъялағы иң эре сәскә осрай, диаметры 1 метрға етә.

### Экологик проблемалар

 Куала-Лумпур өҫтөндә смог
Урмандар кәмеү етди проблемаға әйләнә бара, ағасты күпләп ҡырҡалар, майлы пальма үҫтерер өсөн башҡа урмандарҙы ботайҙар. 2000 йылдан Малайзия йылына 140 200 га урмандан яҙа (дөйөм майҙандың 0,65 %) . Был тиҙлек менән барһа, Малайзия урмандары 2020 йылға бөтөүе лә ихтимал. Бынан йәнлектәр ҙә зыян күрә. Орангутандар һуңғы 20 йылда 40 % кәмене, суматра мөгөҙмороно бөтөнләй юҡҡа сыҡты.

Браконьерлыҡ һәм йәнлектәрҙе контрабанда менән сығарыу, балыҡты артығы менән тотоу диңгеҙ фаунаһын да кәметә. Сәнәғәт ҡалдыҡтары һыуҙы бысратыу ҙа күҙәтелә. 40 % йылғалар ныҡ бысранған. Ҙур ҡалаларҙа һауа ла бик бысрана

## Халҡы

Халыҡтың тығыҙлығы
2024 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Малайзияла 34 112 400 кеше йәшәгәнен күрһәтә (донъяла 42-се урын). Халыҡ тығыҙлығы уртаса 86 кеше/км². 79,6 % малайзиялы ярымутрау яғында йәшәй, 20,4 % — көнсығыш өлөштә. Ҡала халҡы яҡынса 70 %. Йыллыҡ артыу 2,4 %; 34 % самаһы кеше — 15 йәштән кесе.

### Милли состав

 Малакка ярымутрауы аборигендары «оранг асли»
Малайзия этник яҡтан да төрлө. Малайзиялыларҙың 62 % самаһы 2010 йылда австронезия халыҡтары булған (бумипутра). Был атама малайҙарға һәм улар килгәнгә тиклем йәшәгән төп халыҡҡа ҡарата ҡулланыла (ярашлы рәүештә 50,1 % һәм 11,8 %).
Илдең ерле төп халҡы Оранг-Асли тип атала, уға төрлө этник төркөмдәр инә. Ярымутрау яғында улар әҙерәк, көнсығышта (Саравак һәм Сабах штаттарында) улар күпселек. Йәнә бер күп һанлы ерле халыҡ -— бидаюх, 170 мең кеше самаһы.

Һаны буйынса икенсе урында торған этник төркөм — ҡытайҙар (Малайзия халҡының 22,6 %).
Өсөнсө урында  — һиндтәр (9,1 %). Уларҙың күпселеге тамилдар.

### Телдәр

Малайзияның рәсми теле — малай теле. Инглиз теле тарихи рәүештә (1960-йылдар аҙағынаса) де-факто хакимиәт теле була. Ул икенсе тел булып һаман да ҡулланышта. Инглиз теленең малай варианты бизнеста йыш ҡулланыла, *манглиш* - көслө малай акцентлы инглиз теле. Ил көнсығышында ерле халыҡ телдәре киң таралған. Улар араһында ибан теле ҙур урын тота (600 меңләп кеше һөйләшә).

 Куала-Лумпурҙа Негар мәсете
Малай ҡытайҙары төрлө ҡытай диалекттарында һөйләшәләр. Һиндтәр башлыса тамилса һөйләшә.

Малайзия һаңрауҙары малай, бөтөп барған пинанг, селангор телдәре өсөн ҡулланылған ым менән аралаша.

### Дин

Петалинг-Джайҙа Изге Павел англикан сиркәүе
Малайзия Конституцияһы дин тотоу ирке гарантиялай. Ислам дәүләт дине статусында. 2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мосолмандар халыҡтың 63,5 % ; буддасылар — 18,7 %; нәсраниҙар — 9,1 %; индуистар — 6,1 %; ҡытай диндәре — 1,3 % икәнен күрһәтә. 0,7 % - дин томайи, ә 1,4 % — башҡа инаныста.

Этник малайҙар Конституция буйынса барыһы ла мосолман.

### Мәғариф

 Малайя университеты
Малайзияла мәғарифтың ике министрлығы бар: Малайзия Мәғариф министрлығы һәм Юғары белем министрлығы. Мәғариф мәсьәләләре федераль хөкүмәт вәкәләтендә булһа ла, һәр штат үҙ биләмәһендә бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә ала. Белемде дәүләт мәктәптәрендә түләүһеҙ алып була, шулай уҡ шәхси мәктәптәрҙә йәки өйҙә лә уҡытырға мөмкин. Закон буйынса башланғыс белем алыу (6 йыл) - мотлаҡ. Урта баҫҡыс - 5 йыл.

Төп мәғариф теле — малайса, был күп кенә сәйәси төркөмдәрҙең оҡшатмаған проблемаһы..Шул уҡ ваҡытта ҡытай йәки тамил телен файҙаланған башланғыс мәктәптәр ҙә бар. 1981 йылға тиклем инглиз телле мәктәптәр ҡал килгән, улар 1970 йылдан малай теленә күсә башлай һәм 1982 йылда бөтөнләй бөтә. Был малай булмаған халыҡтарҙа, бигерәк тә ҡытайҙарҙа, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар үҙҙәренең мәҙәниәте ҡыҫыла тип һанай.

Иң дәрәжәле һәм күптәнге университет — Малайя Университеты .

### Һаулыҡ һаҡлау

Малайзияла сәләмәтлек мәсьәләләре менән Малайзия һаулыҡ һаҡлау министрлығы шөғөлләнә, уның ике секторы бар: дәүләт һәм шәхси. Бюджеттың социаль секторға бүленгән аҡсаһының 5 % шунда китә. Хөкүмәт булған хастаханаларға ремонт эшләүгә һәм яңыларын төҙөүгә һәм кадрҙар әҙерләүгә иғтибарҙы көсәйтә.

Ауыл ерҙәрендә кәрәк кимәлдә медицина үҙәктәре булмау - төп проблемаларҙың береһе. Юғары квалификациялы белгестәр етешмәй. Күп кенә медицина хеҙмәте Малайзияның ҙур ҡалаларында ғына күрһәтелә. Шәхси клиникаларҙа, дәүләттекенән айырмалы, ғәҙәттә иң заманса ҡорамалдар тора.

## Иҡтисады

Майлы пальма плантациялары
 Петронас башнялары, Куала-Лумпур
Малайзия иҡтисады тиҙ үҫешә, 1957- 2005 йылдарҙа ВВП йылына уртаса 6,5 % үҫә. 2014 йылда Малайзия ВВП-һы $336,9 млрд. тәшкил итә 1970-се йылдарҙа киң тармаҡлы иҡтисадҡа күсә башлай; 1980-се йылдарҙа киҫкен генә сәнәғәт секторы үҫеүе күҙәтелә. Сит илдәр инвестицияһы йоғнтоһо ҙур роль уйнай. 1997 йылғы Азия иҡтисады көрсөгөнән һуң Малайзия тиҙерәк аяҡҡа баҫа .

Малакка ҡултығы аша диңгеҙ сауҙа юлы халыҡ-ара сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. етештереү үҫешә. Малайзия — нефть һәм ауыл хужалығы ресурстары буйынса ҡеүәтле экспортер.Ҡасандыр аҡ ҡурғаш сығарыу , натураль каучук һәм пальма майы етештереү буйынса ла алда барған. Малайзия — Исламский банкингының үҫешкән үҙәге.

Илдә Фән, технологиялар һәм инновациялар минситрлығы бар. Ул экспортҡа бик күп электротехника һәм информация-коммуникация технологиялары продукттарын ебәрә (электрон чиптар һәм көнкүреш кондиционерҙары етештереү буйынса донъяла 1-се урында). Автомобиль сәнәғәте үҫешә.
2002 йылда үҙ космик программаһы ғәмәлгә индерелә. Хөкүмәт оборона сәнәғәтен алға ебәрергә тырышы.

### Туризм

Малайзия хөкүмәтенең иҡтисадты күп тармаҡлы итергә тырышыуы туризмды үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә туризм сит ил валютаһы инеү буйынса өсөнсө урынға сыға һәм иҡтисадтың 7 % тәшкил итә (2005 йыл). 2009 йылда туристар килеү буйынса Малайзия 9-сы урынға сыға. Шул уҡ ваҡытта туризм индустриаль үҫеш арҡаһында зыян күрә, сөнки экология хөртәйә, урмандар кәмей .

Илгә туристар милли парктарҙы ҡарар өсөн килә. Малайзия шулай уҡ таҙа пляждары һәм дайвинг өсөн уңайлы урындары күп булыуы менән ылыҡтыра. Заманса, традицион һәм колониаль архитектуралы эре ҡалалары ла ҡыҙыҡлы.

## Транспорт

North-South Expressway — илдең ярымутрау яғындағы төньяҡтан көньяҡҡа һалынған түләүле юл
Малайзияла юлдар тармаҡлы - 98 721 км автомобиль юлы, уларҙың 80 280 км — ҡаты ҡаплаулы, ә 1 821 км - автострадалар (*expressways*). Илдең төп автомагистрале 966 км оҙонлоҡта һәм таиланд сиген Сингапур менән бәйләй. Ярымутрауҙағы юлдар көнсығыштыҡынан яҡшыраҡ. Малайзияла хәрәкәт - һул яҡлы.

Малайзия тимер юлдары 1 849 км һәм ярымутрауҙағы ҡалалар араһында бәйләнеш булдыра. Көнсығыш Малайзияла берҙән-бер тимер юл — 134 км - Сабах штатында. Тиер юлдар Сингапур һәм Таиланд системалары менән бәйле. Юғары тиҙлекле тимер юл - 57 км, Куала-Лумпурҙы аэропорт менән бәйләй. Баш ҡалала - еңел рельслы транспорт.

Илдә 58 аэропорт. 8 аэропорты халыҡ-ара статуслы. Дәүләт милли авиакомпанияһы — Malaysia Airlines. Иң ҙур порт  — Кланг.

## Мәҙәниәте

Малайзия — күп милләтле һәм күп телле ил. Башланғыс мәҙәниәт малайҙар килгәнгә тиклем һәм улар килгәндән һуң барлыҡҡа килгән. Көнсығышта мәҙәниәткә ҡытайҙар һәм һиндтәр ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ фарсы,ғәрәп британ йоғонто ярайһы көслө.

1971 йылда хөкүмәт Милли мәҙәниәт сәйәсәте иғлан итә, ул малайзия мәҙәниәте ерле төп халыҡ мәҙәниәтетенә нигеҙләнергә тейеш тип һанай; ул шулай уҡ өлөшләтә башҡаларҙың мәҙәниәте элементтары ла инеүе мөмкин тип белдерә, мәҙәниәттә мөһим урынға Ислам ҡуйыла. Мәҙәниәткә дәүләт тарафынан бындай ҡыҫылыуҙы малай булмаған милләттәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар үҙ мәҙәниәте ирке сикләнә тип белдерә. Ҡытай һәм һинд Ассоцияцияһы хөкүмәткә мәҙәниәт сәйәсәте демократик түгел тип меморандум ебәрә.

### Әҙәбиәт

Абдуллаһ бин Абдулҡадир Муншиның китабынан бит (1849); малай телендә джави яҙмаһы ҡулланып яҙылған
Төбәктә джави яҙмаһы килеп сыҡҡанға тиклем телдән һөйләү ныҡ үҫешкән булған. Ислам менән бергә XV быуатта джави ҙа килеп ингән. Телдән һөйләү традицияларына һинд эпосы ныҡ йоғонто яһаған. Һәр малай солтаны фарсы, ғәрәп тарихнамәләренә нигеҙләнеп, үҙ әҙәби традицияһын булдырған. Китап баҫа башлау мөһим урын тота. Шиғриәт ныҡ үҫешкән булған, уның формалары һәм жанрҙары күп булған. XX быуатта әҙәбиәт социаль үҙгәрештәр тураһында ла яҙа башлай.

Иң боронғо әҫәрҙәрҙән — «Малай шәжәрәһе», йәки «Солтандар шәжәрәһе» (*Sulalatus Salatin*), XV быуатта яҙылған булған. «Һаң Туаһ хикәйәте» (*Hikayat Hang Tuah*) шулай уҡ боронғо яҙмаларҙан.

Малайзия әҙәбиәтендә ҡулланылған теп телдәр: малай, инглиз һәм ҡытай. 1971 йылда хөкүмәт тәҡдим менән малай телендәге әҙәбиәт «милли әҙәбиәт», күп һанлы икенсе телдәрҙәге әҙәбиәт бумипутра «региональ әҙәбиәт», башҡалары  әҙәбиәткә өлөшләтә ингән тип һанала.

### Сәнғәт

Джогет, милли малай бейеүе
Заманса ибан йорто
Традицион малайзия сәнғәте башлыса ағасты һырлау, кәрзин үреү һәм көмөш әйберҙәр әҙерләүгә ҡайтып ҡала. Асимметрик формалы малай хәнйәре крис киң билдәле. туҡымаға һүрәт төшөрөү — батик киң таралған. Көнсығышында ағас битлектәр (маскалар) эшләнә. Аҫылташлы көмөш һәм алтын биҙәүестәр эшләү, шулай уҡ балсыҡ һауыттарға биҙәк төшөрөү күп осрай.

Сәхнә сәнғәтендә һиндтәр йоғонтоһо көслө. Күп быуаттар күләгә театры (ваянг-кулит) эшләп килә. Ҡурсаҡ тамашалары өсөн ҡурсаҡтарҙы тиренән үҙҙәре ҡулдан эшләгәндәр. Ҡытайҙар аждаһа, юлбарыҫтар тураһында сюжеттар ҡуя (ҡытай яңы йылы).
Хәҙерге заман рәссамдары араһында Ибраһим Хуссейн, Саид Таджуддин, Абдул Гафар Бахари, Арис Азиз, Мазлан Нур Алонг, акварелист Абей Зула, карикатурист Россем Сем исемдәре танылған

### Архитектура

Архитектураһы күп стилдәр ҡатнашмаһы, традицион һинд һәм ҡытайҙан алып европа колониалистары ҡалдырғанына тиклем бар. Архитектура традициялары төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Төҙөлөштә традицион рәүештә ағас, бамбук һәм япраҡтар ҡулланыла. Көнсығыштың ерле халҡына оҙон йорттар төҙөү (лонгһаустар) һәм бағаналар ҡуйып, һыу өҫтөнә йорт һалыу хас.

### Музыка

Традицион музыка һуҡма ҡоралдарҙан тора, иң билдәлеһе генданг тигән ҡорал. Кәм тигәндә 14 төрлө барабан бар. Башҡа коралдарҙан — ребаб (һыҙғыслы), серулинг (флейта төрө) һәм башҡа тынлы ҡоралдар. Көнсығышта гонгтар таралған. Музыка байрамдарҙа һәм төрлө хикәйәттәр һөйләгәндә ҡулланылған.

### Аш-һыу

*Наси лемак*
Малайзия кухняһы мультиэтник халыҡлы икәнен күрһәтә. Төп йоғонто малай, ҡытай, һинд, тай, ява һәм суматра мәҙәниәтенән килгән, сөнки был ерҙәрҙән ҡасандыр тәмләткестәр (специя) юлы үткән. Күп ризыҡтар ҡатнаш мәҙәниәттән, малайзия ризығына әүерелгән. Малайзия аш-һыуы Сингапур, Брунея һәм Филиппин кухняһына оҡшаған.

Төп урынды дөгө биләй: кокос һөтө ҡушып бешерелгән *наси лемак* — уға ҡурылған анчоус, сәтләүек, ҡыяр,ҡаты бешкән йомортҡа, чили боросонан паста ҡушып бирәләр. Ит менән дә бирәләр. Туҡмас икенсе урында тора. Диңгеҙ буйында йәшәгәнлектән, балыҡ, диңгеҙ продукттары күп ҡулланыла. Мосолмандар араһында һыйыр ите хуплана, мосолман булмағандар сусҡа ите лә ашай.

### Байрамдар

Солтан Абдул-Самад бинаһы Куала-Лумпурҙа Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә бағышлап биҙәлгән
Йыл дауамында малайзиялар күп кенә байрам үткәрә. Берәүҙәре федераль кимәлдә, айырым штаттарҙа. Айырым этник йәки дини байрамдарҙан әһәмиәтлеләре дәүләтеке тип иғлан ителә. Төп байрамдарҙан Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (*Хари-Мердека*), 31 августа билдәләнә (1957 йылдан). Икенсе мөһим дәүләт байрамы — Малайзия Көнө, 16 сентябрҙә билдәләнә, 1963 йылда федерация барлыҡҡа килеүенә бәйле. Башҡа милли байрамдарҙан -Хеҙмәт көнө (1 мая), Королдең тыуған көнө.

Ислам байрамдары: Ураҙа байрам (*Хари-Райя Пуаса*), Ҡорбан байрам (*Хари-Райя Хаджи*) һәм Мәулид ән-Наби (*Мәулидур-Рәсул*) киң билдәләнә. Ҡытай Яңы йылы, һинд Дивали, Тайпусам һәм башҡа байрамдары үткәрелә. Нәсраниҙар Рождество, Пасха байрам итә. Көнсығыша этник төркөмдәр Уңыш байрамы(*Гавай-Даяк*) үтккәрә. Милләтенә, диненә ҡармай күпселек байрамдарҙы бөтәһе бергә байрам итә.

## Киң мәғлүмәт саралары

Электрон киң мәғлүмәт саралары системаһында «Малайзия радио һәм телевидениеһы» дәүләт корпорация(RTM) айырым урында тора. Ул 1946  йылдың 1 апреленән Радиотапшырыуҙар департаменты барлыҡҡа килгәндән эшләй. 1950 йылда инглиз телендәге The Blue Network (ныне - TraXX FM) радиостанцияһын сафҡа индерә. Хәҙер «Малайзия радиоһы»ның 6 дөйөм милли радиостанцияһы - Radio Klasik, TraXX FM, Asyik FM, Nasional FM, Ai FM, Minnal FM, 22 региональ радиостанцияһы бар. 1963 йылдың 15 февраленән с « Малайзия тауышы» радиоһы эшләй, ул сит илдәрәгә 8 телдә (ғәрәп, малай, инглиз, индонезия, ҡытай, бирма, тагаль, тай) тапшырыуҙар алып бара. «Класик Насионал» (Милликлассика) музыкаль радиостанция популяр.

Телетапшырыуҙар 1963 йылдың 28 декабренән сыға. Төҫлө 1978 йыл аҙағында күрһәтелә башлай. Станциялар һаны - 131. 1984 йылдың 1 июнендә беренсе шәхси канал асыла. Канал  TV-3 1997 йылдың 31 авгусынан тәүлек әйләнәһенә эшләй, ил халҡының 96 проценты уны ҡарай. 1995 йылдың 1 июлендә «Метровижн» каналы асыла, ул 3,3 млн телетамашасыны хеҙмәтләндерә.

Милли информацион агентлыҡ — БЕРНАМА, 1968 йылда ойошторола, ул сит ил информацион агентлыҡтары хәбәрҙәрен тарата. Сингапурҙа, Джакартала, Ханойҙа, Вашингтонда, Лондонда, Дхакта, Мельбурнда, Токиола һәм Делиҙа стрингерҙар тота. Азия һәм Тын океан илдәре информацион агентлыҡтары ойошмаһы (ОАНА)ағзаһы.

Малай, инглиз, ҡытай, тамил, япон телендә һәм күп теллле 56 газета, 1 801 периодик баҫма сығарыла (малайском ,инглиз, ҡытай, тамил, япон телдәрендә). 2006 йылдан һәр квартал театр журналы «Пентас» (Сәхнә) сыға.

Бик ҡеүәтле газета синдикаттары «Нью Стрейтс Таймс Пресс» (1961), 8 журнал, биш көн һайын сыға торған, дүрт йәкшәмбе гәзите сығара - дөйөм тираж 1,5 млн дана. «Утусан Мелайю (Малайсиа) Берхад» (1938) 10 журнал, ике көндәлек һәм бер йәкшәмбе гәзитен нәшер итә (дөйөм тираж 700 мең дана тирәһе). экземпляров и десять журналов. Башҡа абруйла гәзиттәрҙән: «Стар» - йәкшәмбе номеры «Санди Стар» (тиражы 170 мең), «Наньян Шанбао» (145 мең), «Синчжоу Жибао» (210 мең), «Тамил Несан» (30 мең), «Чжунго Бао» (110 мең).
1974 йылдан Малайзия пресса институты асылған, журналисты унда квалификацияһын күтәрә.

## Шулай уҡ ҡара

* Проект:Индонезия/Списки/Список русскоязычных исследователей Малайзии|Список русскоязычных исследователей Малайзии
* Ноттингемский университет в Малайзии
* Университет Санвей
* Авторское право в Малайзии

## Иҫкәрмәләр