Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Массачусетс

|  |
| --- |
| АҠШ Штаты |
| **Массачусетс** ингл. Commonwealth of Massachusetts  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Штат флагы | Штат мөһөрө |

 |
|  |
| **Штат девизы** | лат. *Ense petit placidam sub libertate quietem* |
| **Штат ҡушаматы** | *Ҡултыҡтар штаты* |
| **Баш ҡала** | Бостон |
| **Халыҡ һаны** | 6 587 536 (2011 йыл)  |
| Халыҡ тығыҙлығы  | 240,98 кеше/км² |  |
| **Майҙан** | 44-се/-сө урын |
| бөтәһе  | 27 336 км²  |
| һыу өҫтө  | 7 031 км² (25,7 %) |
| киңлеге  | 295 км  |
| оҙонлоғо | 182 км  |  |
| **Диңгеҙ кимәленән бейеклеге** |  |
| максималь |  |
| уртаса |  |
| минималь  |  |  |
| **Штат статусын алыу** |
| штат статусын алғанға тиклем  | Массачусетс-Бэй провинцияһы |  |
| **Закондар сығарыу органы** |  |
| юғары палата |  |
| түбәнге палата |  |  |
| **Сәғәт бүлкәте** | Көнсығыш ваҡыты: GMT-5/-4 |
| **Ҡыҫҡа исеме** | MA, Mass., US-MA |
| **Рәсми сайт:** |  |
|  **Массачусетс Викимилектә** |

**Массачусетс** (ингл. Commonwealth of Massachusetts) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 44. 1788 йылдың 6 февралендә төҙөлгән. Элек Массачусетс-Бэй провинцияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Ҡултыҡтар штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Массачусетс штатында 6 587 536 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 240,98 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 14.

Майҙаны 27 336 кв.км, шуның 25,7 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
*
*

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Йырҙа

|  |
| --- |
| Йырҙа |
|  |
|  Йырҙа Викимилектә |

Кесе Инйәр тау йылғаһы йырҙаһы
**Йырҙа** — үҙәндең һыу ағымы , ташҡын осоронда уның аша йылғаларҙың төбөндә ятҡан нәмәләр һәм ташыу һыу йыуып хасил иткән иң түбән өлөшө.

Йырҙалар үҙҙәрен хасил иткән процестарға ярашлы бер нисә төр була.

тигеҙлектәге йылға йырҙаһы
**Төп йырҙа** — йылға ағымының иң күп өлөшө тупланған йырҙа.

Ҙур йылғалар йырҙаһы киңлеге бер нисә тиҫтә метрҙан километрҙарға тиклем етә (мәҫәлән, Обь, Лена (йылға), Амазонка йылғаларының түбәнге ағымы), шул уҡ мәлдә йырҙаның тәрәнәйеүе киңәйеүенә ҡарағанда яйыраҡ бара. Йырҙаның буйы ятыу һәм шаршылар менән аралашып бара. Тигеҙлектәрҙәге йырҙалар , ғәҙәттә, бормаланып ята һәм ҡомло, ләмле һәм ҡырсынташлы урындарҙа өңөп инеп, ҡултыҡ барлыҡҡа килтерә. Тау йылғалары иһә турараҡ, йыш ҡына һикәлтәләр, шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп аға, ҙур-ҙур һарыҡташтар уратып алған була.

## Йылғаларҙың төрлө ағымында йырҙаһы

1. Үрге ағым — йылға үҙ бассейнындағы иң текә ерҙәрҙән ағып төшә, һыу тиҙлеге юғары һәм йылға йырҙаһын йыуып киңәйтә һәм тәрәнәйтә бара.
2. Урта ағым — йырҙаның ауышлығы һәм ағым тиҙлеге кәмей бара, ярҙарын көслө емермәй.
3. Түбәнге ағым — йылға ағыҙып килтергән ҡом менән ләм йырҙаға ултыра.

## Өҫтәмә

Техаста ҡороп барған йылғаның ҡомло йырҙаһы. АҠШ
Йылғаның һыу кимәле кәмегәндә уның эсенән утрауҙар, ҡаырластар ҡалҡып сыға, ҡултыҡтар бүленеп ҡалып, ятыуҙар, бәләкәй күлдәр хасил итә. Шул рәүешле **күп ҡултыҡлы йырҙа** барлыҡҡа килә.

**Фарватер** — йырҙаның суднолар хәүефһеҙ йөҙөп йөрөй алырлыҡ ярайһы тәрән урыны.

**Күскенсе йырҙа** — тәүлек эсендә йәки бер нисә сәғәттә тиҙ йыуылып барған ярҙар арҡаһында ағымын үҙгәртеп торған йырҙа.

## Башҡортостан йылғаларының йырҙа үҙенсәлеге

Башҡортостанда **Һыусумған** атамалы ваҡ йылғалар бер нисә районда осрай. Был йылғалар яҙғы ташҡында төп йырҙаға барып етә, әммә һыу ҡайтҡас, йәки ҡоролоҡ йылдарында һыуы ер аҫтына китеп юғала. Мәҫәлән, Бөрйән районының Исламбай ауылы янында, Күгәрсен районының Юлдыбай ауылы янында, Белорет районының Ноҡат һәм Шығай ауылдары янында шундай һыу сығанаҡтары бар .

## Шулай уҡ ҡара

* Водораздел
* Речная сеть
* Речной бассейн
* Русловые процессы

## Әҙәбиәт

* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. — Л.: Гидрометеоиздат, 1978. — 308 с.
* *Н.И. Маккавеев.* русло реки и эрозия в её бассейне. — М.: Геогр. фак. МГУ, 2003. — 355 с. — 300 экз. — ISBN 5-89575-063-X.
* *Кондратьев Н. Е., Попов И. В., Снищенко Б. Ф.* Основы гидроморфологической теории руслового процесса. — Л.: Гидрометеоиздат, 1982. — 272 с.
* «География. Энциклопедия для детей». Изд-во «Аванта+», Москва, 2004.

Ҡалып:Hydrology-stub