Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Горький автомобиль заводы

|  |
| --- |
| Горький автомобиль заводы ААЙ |
|  |
|  |
| Төрө |
Шәхси компанияһы
 |
| Нигеҙләнгән |
1932
 |
| Уранлашыуы |  СССР → Ҡалып:BA: Түбәнге Новгород
 |
| Тармаҡ |
Автомобиль эшкәртеүе
 |
| Продукция |
Еңел автомобильдар и Йөк автомобильдар, автобустар и микроавтобустар, хәрби техника
 |
| Хеҙмәткәрҙәр һаны |
25 мен (2013 год)
 |
| Сайт |
azgaz.ru
 |
|  Горький автомобиль заводы Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Го́рький автомоби́ль заво́ды Асыҡ акционерҙар йәмғиәте** (ҡыҫҡаса **«ГАЗ»** ААЙ) — рәсәй автомобиль предприятиеһы. Завод 1932 йылда барлыҡҡа килгән. Завод Түбәнге Новгородта тора.

## Тарих

## Тышҡы һылтанмалар

* Рәсми сайты  2013 йыл 30 декабрь архивланған.
* «ОАО-ГАЗ» тарихы сайты  2014 йыл 6 ғинуар архивланған.

## Иҫкәрмәләр

{{|fr}}
# Рядовой

| Рядовой |
| --- |
|  |  |

*Рядовой* һәм Лейб-Регимент Офицерҙар, 1727—1730 йылдар.
Отделение командиры һәм рядовой (һулда)
**Рядово́й** (рус. *ряд*) — рәт, сафта тороусы хәрби хеҙмәткәр тигән һүҙ; командирҙар сафына инмәгән; ябай.

СССР Ҡораллы Көстәрендә был дәрәжә 1946 йылда индерелә (1946 йылға тиклем — яугир (боец), ҡыҙылармеец (красноармеец) дәрәжәләре була). Советтар Союзы тарҡалып, Рәсәй Армияһы булдырылғас та был дәрәжә үҙгәрешһеҙ ҡалдырылды.

**Хәрби дәрәжәләр**| Кесерәк дәрәжә: юҡ |   Рядовой  | Юғарыраҡ дәрәжә: Ефрейтор  |

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рядовой в словарях.  2014 йыл 17 июль архивланған.
# Балауыҙ

Май шәм
Кәрәҙ бал ҡорто балауыҙынан
**Балауыҙ** — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.

## Бал ҡорто балауыҙы

Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.

## Кәрәҙ

Балауыҙ табағы Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.

## Әҙәбиәт

Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
# Рибәт

|  |
| --- |
| Рибәт |
|  |
|  Рибәт Викимилектә |

Монастирҙағы рибәт.
Сүстәге рибәт.
**Рибәт** (ғәр. رباط‎ — *ҡунаҡхана*‎; рус. *Рибат*) — башта өлкәнең күп урындарында булған ҡарауыл йорто йәки нығытмаһы тигәнде аңлата, артабан ислам ингән төбәктәрҙә уларҙың сиктәрен һаҡлау, яҡлау өсөн булдырыла.

## Тарихы

Рибәттәр артабан коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылыу менән бер рәттән суфыйлыҡ мистик мәҙәниәте үҙәктәре булып хеҙмәт итә

Ламтейҙәге рибәт.
Рибәттәрҙә суфыйҙарҙың беренсе йыйылыштары үткәрелә, улар ғибәҙәт ҡылыу менән генә шөғөлләнмәй, фиҙакәр яугирҙәр ҙә була. Беренсе рибәткә Әбәдәндә 767 йылда *Әбделвәхит ибн Зәйд* нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — IX быуатта Рамләлә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә һалынған.

Рибәттәрҙәге йыйылыштар тәжрибәһе ислам донъяһының күп кенә төбәктәрендә тарала.

### Оборона тотоуҙар

Билдәле булыуынса, Әбү Исхаҡ әл-Ҡазаруни Иранда 65 рибәткә нигеҙ һалған. Рибәт халҡы ислам территорияларын тәре йөрөтөүселәр, һиндостан мәжүсиҙәре, Испания Реконкистаһының тышҡы агрессияһынан обороналауҙа әүҙем ҡатнаша .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мүрәбит — суфый дәрүише
* Мәлик рибәте — Үзбәкстанда урта быуат рибәте емереклектәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Али-заде, А. А.* Такья // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. — ISBN 5-98443-025-8  (рус.).
* Hassan S. Khalilieh. The Ribat System and Its Role in Coastal Navigation // *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, Vol. 42, No. 2 (1999), pp. 212—225 (Focusing on a coastal ribat system on the eastern Mediterranean and Indian Ocean which provided refuge for traders from pirates and hostile fleets).
* Majid Khadduri. *War And Peace in the Law of Islam*. Johns Hopkins Press, (1955) ISBN 1-58477-695-1. p.81.

* «The Ribats in Morocco and their influence in the spread of knowledge and tasawwuf»  2008 йыл 24 июль архивланған. from: *al-Imra’a al-Maghribiyya wa’t-Tasawwuf* (The Moroccan Woman and Tasawwuf in the Eleventh Century) by Mustafa 'Abdu’s-Salam al-Mahmah)
* Ribat of Soussa, Muslim invention of rib vaulting? on muslimheritage.com, dated 23 February 2003.
# Мәмерйә

**Мәмерйә** — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ; Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ; тау тишеге. Мәмерйәнән ер өҫтөнә бер йәки бер нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә.

Шүлгәнташ мәмерйәһе
Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:

* Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының (бурташ, мәрмәр, моломит, аҡбур) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығының һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа иремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ иреү сәбәпле хасил була.

* Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә.

Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.

## Һылтанмалар

* Башҡортостан мәмерйәләре(недоступная ссылка)

## Иҫкәрмәләр
# Фистбол

|  |
| --- |
| Фистбол |
|  |
|  |
|  Фистбол Викимилектә |

Фистбол буйынса донъя чемпионаты матчы
**Фистбол** (ингл. Fistball, «ҡул тубы») — командалы спорттың популяр төрө. Үләнле майҙанды (50х20 метр үлсәмендәге) йылым йәки таҫма ярҙамында ҡап урталай бүлгән ерҙә уйнала торған уйын.

Унда командалар йылымдың ике яғынан урын алып, уның аша туп ырғытып уйнайҙар. Уйын ҡағиҙәһе буйынса, ҡаршы яҡтың биләмәһенә төшөрөр өсөн, тупты йылым аша ҡул менән бәреп ырғыталар. Ә үҙ яҡтарында тупҡа ҡулдары менән бер тапҡырҙан артыҡ тейергә тейеш түгелдәр.

Уйынсыларға тупҡа өс тапҡырға тиклем генә ҡул менән тейергә ярай, һәм уларға һәр бәреүҙән йәки пастан һуң туптың бер тапҡыр ғына ергә төшөрөлөүе рөхсәт ителә Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә, һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла.

Фистболға оҡшаш спорт төрө тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 240 йылдарында Рим императоры Гордиан III телмәрендә телгә алына. Уйындың тәүге рәсми ҡағиҙәләре 1555 йылда Италияла нәшер ителә, шуның арҡаһында был уйынды ҡайһы берҙә «итальян ҡаҡма туп уйыны» тип тә атайҙар.

## Ҡағиҙәләре

Ҡағиҙә булараҡ, фистбол буйынса ярыштар асыҡ һауала үткәрелә, һирәк кенә осраҡтарҙа бина эсендә үткәрелергә мөмкин.

Уйын майҙаны 20х50 метрлыҡ биләмәлә үткәрелә. Ул ҡап урталайға яҫылығы 6 сантиметр булған һыҙыҡ менән бүленә. Әлеге һыҙыҡтан 2 метр юғарылыҡта бау йәки йылым һуҙыла.

Уйын яланының ике яғынан да ике һыҙыҡ үткәрелә. Ул йылымдан өс метр алыҫлыҡта һыҙылған булырға тейеш.

Уйын өсөн туп күндән эшләнә. Әйләнәһенең максималь оҙонлоғо 68 сантиметр. Ауырлығы 380 грамм 0,75 барға ҡәҙәр һауа тултырыла.

Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә. Һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла. (волейбол ҡағиҙәләренә оҡшаш).

## Ярыштар

Фистбол буйынса халыҡ-ара төп ярыштар булып 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә торған Донъя чемпионаты тора.

Ир-егеттәр араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1958 йылда Австрияла үтә. Көнбайыш Германия йыйылма командаһы спортсылары иң тәүгеләрҙән булып донъя чемпионы исемен яулай.

Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1994 йылда Аргентинала үткәрелә. Германия спортсылары беренсе тапҡыр донъя чемпионы тигән исемгә лайыҡ була.

Ир-аттар араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында ла алдынғы урындарҙы Австрия, Бразилия һәм Германия тотоп килә.

2017 йылда Германия командаһы чемпион булды.

## Һылтанмалар

* Халыҡ-ара фистбол федерацияһы  2021 йыл 26 март архивланған.