Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Икенсе Континенталь конгресс

Джон Трумбулл рәсем «Бойондороҡһоҙлоҡ декларация»
**Икенсе Континенталь конгресс** (10 май 1775 — 1 март 1781) — Пенсильвания штатында Бөйөк Британияның 13 колонияһы депутаттары съезды. Икенсе Континенталь конгресс үткәреү тураһында ҡара 1774 йылда Беренсе Континенталь конгресста ҡабул ителә. Икенсе Континенталь конгресс эшендә бөтә америка колонияларынан 65 делегат ҡатнаша, Джорджия вәкилдәре конгресҡа 20 юильдә генә ҡушыла. АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә икенсе Континенталь конгресс милли хөкүмәт ролен үтәй.

## Конгресстың эш нәтижәләре

* 14 июль 1775 йыл . Конгресс Континенталь армия ойоштороу һәм америка опелчениеһының баш командующийы итеп Джордж Вашингтонда тәғәйенләргә тигән ҡарар ҡабул итә.
* 10 май 1776 йыл. Конгресс уҙ хөкүмәте булмаған колонияларға хөкүмәт булдырырға тигән резолюция ҡабул итә.
* 15 май 1776 йыл. Конгресс Англия тажына тоғролоҡтан баш тартырға тигән хоҡук акт сығара.
* 4 июль 1776 йыл. Конгресс эшмәкәрлегенең мөһим документы −АҠШ бойондороҡһоҙлоғо декларацияһына ҡул ҡуйыла. Декларация колониялар «Америка Ҡушма Штаттары» тип аталған беренсе документ була.
* 15 ноябрь 1777 йыл. Ҡушма Штаттарҙың беренсе конституцион документы булған «Конфедерация статьялары» ҡабул ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Херман Брамер «Континентальные деньги» США  2016 йыл 5 март архивланған. «Уникум» № 1/2000
# Аҡ төлкө

| ?Аҡ төлкө |
| --- |
|   |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Отряд: | Йыртҡыстар |
| Ғаилә: | Эттәр |
| Ырыу: | **Аҡ төлкөләр** |
| Төр: | **Аҡ төлкө** |

 |
|  Латинса исеме |
| Alopex lagopus  Linnaeus, 1758 |
|  Синонимдары |
| * *Vulpes lagopus*
 |
|  Ареал |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **622025** |
| NCBI **494514** |

 |

 |

|  |
| --- |
| **Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап**
Ҙур хәүеф янамай IUCN 3.1 *Least Concern* : / 899  |

**Аҡ төлкө** (лат. *Alopex lagopus*) — эттәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

## Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама

Төк япмаһының төҫө буйынса аҡ төлкө күк (йәйен һәм ҡышын күкһел һоро) һәм аҡ (йәйен һорғолт ҡуңыр, ҡышын аҡ) була. Йөнө ҡуйы һәм йомшаҡ. Кәүҙә оҙонлоғо 50—75 см, ҡойроғо 25—42 см, ауырлығы 7,5 кг тиклем. Кәүҙәһе оҙон, башы йомро, мороно ҡыҫҡа. Ҡолағы ҡыҫҡа, түңәрәк. Аяғы ҡыҫҡа, бармаҡта йөрөүсе. Ҡойроғо ҡабарынҡы. Моногам. Енси яҡтан 9—10 айҙа өлгөрә. 3—12 (21‑гә тиклем) көсөгө була. 8—10 йыл йәшәй. Тәүлек әйләнәһенә, ҡышын башлыса төндә, әүҙем.

## Йәшәйеше

Евразия, Төньяҡ Америка тундраһы һәм урман‑тундраһында, Төньяҡ Боҙло океан утрауҙарында таралған. Ҡышын хайуандарҙың күпселек өлөшө урман‑тундраға һәм тайгаға күсә.

Аҡ төлкө йәйге төҫөндә
Ҡалҡыу урындарҙа тәрән өңдәрҙә йәшәй. Ҡиммәтле тиреле йәнлек. Башҡортостанда аҡ төлкө үрсетеү менән Иглин йәнлекселек хужалығында һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа шөғөлләнәләр.

## Туҡланыуы

Нигеҙҙә, кимереүселәр, шулай уҡ ҡоштар һәм уларҙың йомортҡалары, балыҡ, умыртҡаһыҙҙар, емтек, емеш‑еләк, үлән менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Аҡ төлкө // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Песец  2015 йыл 24 сентябрь архивланған.
# Сабыртмалы тиф

|  |
| --- |
| Сабыртмалы тиф |
|  Сабыртмалы тиф эпидемияһы менән ауырыусы кеше |
| МКБ-10 |
A75. |
| OMIM |
104300
 |
| DiseasesDB |
32208
 |
| MedlinePlus |
001350
 |
| MeSH |
D014438
 |
|  Сабыртмалы тиф Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Сабыртмалы тиф** — эпидемик сабыртмалы тиф, кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы. *Rickettsia Prowazekii* тыуҙыра. Беренсел һәм рецидив (Брилл ауырыуы) сабыртмалы тифтан айырыла.

## Ауырыу барышының осорҙары

Башланғыс (4—5 көн), көсәйеү (4—12 көн), һауыға башлау (2—4 аҙна). Сабыртмалы тиф йөрөтөүселәрҙең (кейем һәм баш беттәре)эсәктәренән сыҡҡан бүлендектең кеше тәнен тырнағанда уның лайлалы тиресәһенә эләгеүенән йоға. Тыуҙырыусылар ҡан тамырҙарының эндотелиаль күҙәнәктәрен (некроз, тромбоз үҫешә), нервы (менингоэнцефалит) һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаларын зарарлай. Инкубация осоро 6—21 көн дауам итә.

## Төп билдәләре

Тән темпкратураһының 39—40°С тиклем күтәрелеүе, тән тиреһенә розеолёз-петехиаль сабыртма таралыуы, көслө баш ауыртыу, психомотор ҡуҙғыу һ.б. Диагностика өсөн клиник-эпидемиологик һәм лаборатория (серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антибактериаль, кардиотроп, седатив һ.б. препараттар).

## Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр

Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.

## Иҫкәртеү

Педикулёзға ҡаршы көрәш.

## Һылтанмалар

* *Тиф сыпной* — Кругосвет энциклопедияһынан
* Эпидемический сыпной тиф (typhus exanthematicus)  (билдәһеҙ). health.centrmia.gov.ua. Дата обращения: 22 ғинуар 2015.  2015 йыл 22 ғинуар архивланған.

Сабыртмалы тиф // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.