Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1799 йыл

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVI быуат — XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат — XX быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-се йылдар |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-се йылдар |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-се йылдар |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-се йылдар |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-се йылдар |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-се йылдар |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-се йылдар |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-се йылдар |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-се йылдар |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-се йылдар |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1799 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1799 *MDCCXCIX* |
| Юлиан стилендә | 1798 — 1799 ( 12 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2551 — 2552 ( 2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7307 — 7308 ( 12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5559 — 5560
ה'תקנ"ט — ה'תק"ס |
| Мосолман календары | 1214 — 1215 |
| Боронғо әрмән календары | 1248 *ԹՎ ՌՄԽԸ*
 |
| Ҡытай календары | 4495 — 4496 (с 14 февраля) 戊午 — 己未 жёлтый конь — жёлтая овца |
| Эфиопа календары | 1791 — 1792 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 1855 — 1856 |
| - *Шака самват* | 1721 — 1722 |
| Иран календары | 1177 — 1178 |

**1799 йыл** — Шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

## Ваҡиғалар

* 10 декабрь — Францияла метрик системаһы индереләр.
* Анлияла беренсе тапҡыр килем һалымы индереләр.

## Тыуған шәхестәр

* 20 май — Оноре де Бальзак, француз яҙыусыһы.
* 20 июнь — Александр Пушкин рус шағиры.
* 23 декабрь — Карл Брюллов, рус рәссамы.

## Вафат булған шәхестәр

* 14 декабрь — Джордж Вашингтон, беренсе АҠШ Президенты.
* 18 декабрь — Жан Этьен Монтукля, франзуц математигы.
# Ислам донъяһы

Ислам донъяһы картаһы:
     Сөнниҙәр     Шиғыйҙар     Ғибәҙиҙәр
**Ислам донъяһы** термины (ғәр. العالم الإسلامي ‎‎ - *әл-ғәләмү-л-исламий*; рус. *исламский мир*) бер нисә мәғәнәгә эйә. Дини мәғәнәлә ислам донъяһы — мосолмандарға, ә мәҙәни йәһәттән был цивилизацияла йәшәүсе мосолман булмағандарҙы үҙ эсенә алған ислам цивилизацияһына ҡарай. Хәҙерге геосәйәси йәһәттән был термин ғәҙәттә күпселекте мосолмандар тәшкил иткән илдәргә ҡарай.

2010 йылда 1,6 миллиард кеше, йәғни донъя халҡының 23,4 проценты, мосолман булған. Шуларҙың 62 проценты Азия һәм Тымыҡ океан төбәгендә , 20 % — Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала , 15 % Үҙәк Африкала, яҡынса 3 % Европала һәм 0,3 % Америкала йәшәй.

## Тарихы

Ғәрәп хәлифәлеге Территорияһы
      622—632 яулауҙары       632—661 яулауҙары       661—750 яулауҙары
Ислам тарихы VII быуатта Ғәрәбстанда башлана. Риүәйәткә ярашлы, 610 йылда Ҡөрьәндең тәүге аяттары ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәткә төшөрөлә, ул 10 йылдан һуң мосолмандарҙың Мәҙинә йәмәғәтенең башлығы булып китә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияларынан хаҡ хәлифәләр етәкселек иткән Ғәрәп хәлифәлеге төҙөлә.

Хәлифә биләмәһе Ғәрәбстан ярымутрауы сигенән йыраҡҡа киңәйгән һәм төньяҡ-көнбайыш Һиндостандан, Үҙәк Азиянан алып Яҡын Көнсығышҡа, Төньяҡ Африкаға, Көньяҡ Италияға һәм Пиреней ярымутрауына тиклем йәйелгән.

## Мәҙәниәте

### Сәнғәт

Исламдың алтын быуаты (ислам ренессансы) ҡағиҙә булараҡ VIII—XIII быуаттарға ҡарай. Ул Ғәббәсиҙәр династияһы хакимлығы осорона тура килә. Ислам мәҙәниәте ғәрәп, фарсы, мысыр һәм европа традицияларын ҡатнашыуынан ғибәрәт.

Ислам һынташтарға табыныуға килтерә алған сәбәптәр арҡаһында Аллаһтың, пәйғәмбәрҙәрҙең һәм тере йән эйәләренең һүрәттәрен тыя. Ислам сәнғәтендә йыш ҡына геометрик, сәскә йәки үҫемлек орнаменттары ҡулланыла. Ислам каллиграфияһы йыш ҡына Ҡөрьән аяттары рәүешендә һынландырыла һәм бөтә мәсеттәрҙең дә тиерлек диуарҙарын, көмбәҙҙәрен биҙәүҙә осрай.

Ислам архитектураһының айырмалы үҙенсәлеге булып колонналар, арка һәм көмбәҙҙәр тора. XIX быуат аҙағында ислам көмбәҙҙәре европа архитектураһына индерелә.

## Демографияһы

Һуңғы ваҡытта ислам донъяһында тыуым кәмей: әгәр 1989 йылда донъяла бер мөслимәгә (мосолман ҡатынға) 5,2 бала тура килһә, христианкаға — 3,3 ғына, ә 2000 йылда был һандар 3,7 һәм 2,6, ә 2010 йылда — 2,9 һәм 2,6 булған.

Мосолмандар 46 илдә күпселекте тәшкил итә. Улар араһында исемлектә тәүге урындарҙы Индонезия, Пакистан, Нигерия, Бангладеш, Египет, Иран, Төркиә, Судан биләй

элекке совет илдәренән:

Үзбәкстан — 30,5 миллион (үҫеш 1,49 % — 450 мең.)

Ҡаҙағстан — 18 миллион (Үҫеш 1,55 % — 275 мең) 70 %

Әзербайжан — 9,9 миллион (үҫеш 1,37 % — 136 мең.)

Тажикстан — 8,7 миллион (үҫеш 2,24 % — 192 мең.)

Ҡырғыҙстан — 6 миллион (үҫеш 1,67 % — 99 мең.)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Илдәр буйынса Ислам

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Густерин П. В. Рейтинг исламских государств // ЦентрАзия.
* Густерин П. В. Англо-саксонские «ценности» и мусульманский Восток// Центразия].
# Белешмәлек

|  |
| --- |
| Белешмәлек |
| Вики-проект | WikiProject Reference works[d], Проект:Книги[d], Проект:Библиотеки[d], WikiProject Applied Linguistics[d] һәм Проект:Лингвистика |
| ACM коды (2012) | 10002946 |
|  Белешмәлек Викимилектә |

**Белешмәлек** — рус. *Спра́вочник* - ғәмәли тәғәйенләнешле, мәғлүмәттәр ҡыҫҡаса, системалы рәүештә бирелгән, тиҙ һәм еңел белешмә табыу мөмкинлеге биргән баҫма .

## Классификацияһы

Маҡсатына ярашлы ошондай төркөмдәргә бүленә:

* фәнни
* киң күләм-сәйәси
* сәнәғәти-ғәмәли
* мәғрифәт
* популяр
* көнкүреш

Белешмәлектәрҙең форма яғынан төрҙәре:

* ҡағыҙ
* онлайн (интернет-белешмәлек)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Һүҙлек
* Глоссарий
* Энциклопедия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *American Reference Books Annual: ARBA*. Littleton, Col.: Libraries Unlimited, 1970-
* Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S. (eds.): *Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow*. Peter Lang 2009. ISBN 978-3-03911-799-4
* Higgens, G., ed. (1980) *Printed Reference Material* (Handbooks on Library Practice.) London: Library Association
* Katz, W. A. (1978) *Introduction to Reference Work*; 3rd ed. 2 vols. New York: McGraw-Hill
* Nielsen, Sandro "The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use". // *Lexikos (инг.)баш.* **18** (2008), 170-189.
# Пьемонт теле

|  |
| --- |
| Пьемонт теле |
|  |
| Телдең үҙатамаһы | Lenga piemontèisa һәм Piemontèis |
| Классификация |
| Категория |
Евразия телдәре
 |
|
Һинд-Европа ғаиләһе
Көнбайыш роман телдәре тармағы
Гало-мтальян төркөмө |
| Әлифба | Латин алфавиты |
| Тел коды |
| ISO 639-1 |
—
 |
| ISO 639-2 |
—
 |
| ISO 639-3 | pms |
|  Был телдә Википедия |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

 Тау буйы телдәре картаһы
**Пьемонт теле** (пьемонт һөйләше; пьем. lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.

## Таралыу өлкәһе

Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.

## Тарихы

Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта үҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡытта ла туҡтамай.
# Алтын тамыр

| ?Алтын тамыр |
| --- |
| Берлин ботаник ьаҡсаһында сәскә атыусы үҫемлек  |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Сәскәле таштишәр |
| Ырыу: | Родиола |
| Төр: | **Алтын тамыр** |

 |
|  Латинса исеме |
| Rhodiola rosea L. |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **520045** |
| NCBI **203015** |

 |

 |

**Алтын тамыр, родиол**а(рус. *Родио́ла ро́зовая*, лат. *Rhodíola rósea*) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 24-50 см тирәһе, июнь-август айҙарында ваҡ һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

Алтын тамыр ташлы ерҙәрҙә, таулы ҡаяларҙа, тау йылғаларының ҡояш төшмәгән ярында үҫә. Башҡортостанда Ирәмәл, Ирәндек, Янғантау түбәләрендә һирәкләп осратырға мөмкин.

Үҫемлек «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән, һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.

|  |
| --- |
| **Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы** төрҙөң статусы күрһәтелмәгән |
| ИПЭЭ РАН сайтында эҙләргә |

## Әҙәбиәт

* Алтын тамыр // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* **Алтын тамыр* GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.) (Тикшерелеү көнө: 30 май 2010)*
* *Алтын тамыр*: «Тормош энциклопедияһы» сайтында мәғлүмәт(*EOL*) (инг.) (Тикшерелеү көнө: 30 май 2010)
* Родиола розовая в Яндекс. Словарях  2009 йыл 4 май архивланған.