# Деванагари

|  |
| --- |
| Деванагари |
|  |
| Яҙыу тибы |
абугида
 |
| Телдәр |
санскритты, һиндины, маратханы, непалины, бихарины, бхилины, конканиҙы, бходжпурины, сиған телен, ҡайһы берҙә синдхи һәм кашмири телдәрен индереп, һинд-арий телдәре рәте; невари теле
 |
| Тарихы |
| Осор |
~б. э. 1200 йылынан хәҙерге көнгә тиклем
 |
| Барлыҡҡа килеүе |
брахми
гупта
нагари |
| Развилось в |
гуджарати (яҙма), канада ижек яҙыуы һәм башҡалар.
 |
| Үҙенсәлектәре |
| Яҙыу йүнәлеше |
һулдан уңға
 |
| Юникод диапазоны |
U+0900—U+097F
 |
| ISO 15924 |
Deva
 |
|  Деванагари Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

*ddhrya* лигатураһы
**Девана́гари** (санскр. देवनागरी devanāgarī IAST, һинд теле  [d̪eːʋ.n̪äːɡ.ɾiː], шулай уҡ исеме **нагари** (санскр. नागरी nāgarī IAST) — һүҙмә-һүҙ «илаһи ҡала (яҙмаһы)») — брахми — боронғо һиндостан яҙмаһынан килеп сыҡҡан һинд яҙмаһы нагариҙың бер төрө. Б. э. т. I быуаттан IV быуатҡа тиклем боронғо Һиндостанда эшләнгән һәм VII быуаттан даими ҡулланылған.

47 төп символдан, шул иҫәптән 14 һуҙынҡы һәм 33 тартынҡынан торған деанагари донъяла дүртенсе популяр яҙыу системаһы булып тора. Ул 120-нән ашыу телдә ҡулланыла, шул иҫәптән санскрит, һиндины маратханы, синдхины, бихарины, браджды, бхилины, марварины, конканины, бходжпурины, непалины, неварины, санталины, шулай уҡ ҡайһы берҙә кашмирины һәм сиған телен (романи) индереп.
Санскрит өсөн боронғо нагари алфавитының ике өҫтәмә тартынҡы символы булған. Деванагари яҙыуының төп үҙенсәлеге - аҫҡа «һәленеп торған» хәрефтәр беркетелгән үрге (база) горизонталь һыҙат. Яҙыу — һулдан уңға.

## Графиканы төҙөү принциптары

Деванагариҙа тартынҡы өсөн тәғәйенләнгән һәр тамғала (а) һуҙынҡыһы билдәһе лә бар. Тартынҡыны һуҙынҡыһыҙ билдәләү өсөн махсус аҫҡа төшөрөлгән билдәне - халант (вирама) өҫтәргә кәрәк. Башҡа һуҙынҡыларҙы билдәләү өсөн, семит яҙма системаларындағы кеүек үк, диакритик тамғалар ҡулланыла. Махсус тәғәйенләнешле билдәләр һүҙ башындағы һуҙынҡылар өсөн ҡулланыла. Тартынҡылар, шуға ярашлы, һуҙынҡылары төшөрөлөп ҡалдырылған ойоштормаларҙы барлыҡҡа килтерергә мөмкин. Тартынҡылар ғәҙәттә тоташ йәки ҡушма билдәләр (лигатуралар) булараҡ яҙыла.

## Яҙылышы

### Тартынҡылар

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| क | ख | ग | घ | ङ |
| ka /kə/ | kha /kʰə/ | ga /gə/ | gha /gʱə/ | ṅa /ŋə/ |
| च | छ | ज | झ | ञ |
| ca /cə/ | cha /cʰə/ | ja /ɟə/ | jha /ɟʱə/ | ña /ɲə/ |
| ट | ठ | ड | ढ | ण |
| ṭa /ʈə/ | ṭha /ʈʰə/ | ḍa /ɖə/ | ḍha /ɖʱə/ | ṇa /ɳə/ |
| त | थ | द | ध | न |
| ta /t̪ə/ | tha /t̪ʰə/ | da /d̪ə/ | dha /d̪ʱə/ | na /nə/ |
| प | फ | ब | भ | म |
| pa /pə/ | pha /pʰə/ | ba /bə/ | bha /bʱə/ | ma /mə/ |
| य | र | ल | व |
| ya /jə/ | ra /ɾə/ | la /lə/ | va /ʋə/ |
| श | ष | स | ह |
| śa /ʃə/ | ṣa /ʂə/ | sa /sə/ | ha /ɦə/ |

### Һинди өсөн өҫтәмә тартынҡылар

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क़ | ख़ | ग़ | ज़ | य़ | ड़ | ढ़ | फ़ |
| qa /qə/ | k͟ha /xə/ | ġa /ɣə/ | za /zə/ | zha /ʒə/ | ṛa /ɽə/ | ṛha /ɽʱə/ | fa /fə/ |

### Һуҙынҡылар

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| अ |  | a /ə/ или /ä/ | क | ka |
| आ | ा | ā /ä:/ | का | kā |
| इ | ि | i /i/ | कि | ki |
| ई | ी | ī /i:/ | की | kī |
| उ | ु | u /u/ | कु | ku |
| ऊ | ू | ū /u:/ | कू | kū |
| ऋ | ृ | ṛ /ṛ/ | कृ | kṛ |
| ॠ | ॄ | ṝ /ṛ:/ | कॄ | kṝ |
| ऌ | ॢ | ḷ /ḷ/ | कॢ | kḷ |
| ॡ | ॣ | ḹ /ḷ:/ | कॣ | kḹ |
| ए | े | e /e:/ | के | ke |
| ऐ | ै | ai /əi/ или /ai/ | कै | kai |
| ऒ | ॊ | o /o/ | कॊ | ko |
| ओ | ो | ō /o:/ | को | kō |
| औ | ौ | au /əu/ или /au/ | कौ | kau |

### Башҡа билдәләр

## Деванагари өсөн клавиатура бүленеше

## Миҫал

Кеше хоҡуҡтары дөйөм декларацияһының 1-се статьяһы:

|  |  |
| --- | --- |
| Санскритта | Ҡалып:Lang-sa2 |
| Латин транскрипцияһы (IAST) | *Sarve mānavāḥ svatantratāḥ samutpannāḥ vartante api ca, gauravadr̥śā adhikāradr̥śā ca samānāḥ eva vartante. Ete sarve cetanā-tarka-śaktibhyāṁ susampannāḥ santi. Api ca, sarve’pi bandhutva-bhāvanayā parasparaṁ vyavaharantu.* |
| Рус тәржемәһе | Бөтә кешеләр ҙә ирекле һәм тиң хоҡуҡлы булып тыуа. Аҡыл һәм выжданға эйә булған был кешеләр бер-береһенә туғанлыҡ рухында ҡарарға тейеш. |

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Деванагари (Брайль шрифты)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Деванагари на сайте Omniglot (инг.)
* Сравнение письменностей Индии

Ҡалып:Индийское письмо
Ҡалып:Письменности