Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тавтология (әҙәбиәт)

**Тавтология** — бер үк төшөнсә йәки фекерҙе бер аҙ үҙгәртеп йәки икенсе һүҙҙәр менән ҡабатлау.

Тавтология төшөнсәһе грекса tavto (шул уҡ), logos (һүҙ) тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

Ҡабатлауҙың бер төрө булараҡ, тавтология телмәрҙең шиғриәтен күтәреү өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡының «Һайрамаҫы, һары һандуғас» йыры, мәҫәлән, тавтологик өндәшеүгә ҡоролған.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
Һайрамаcы, һары һандуғасым,
Һаҡмар буйҡайҙарын яңғыратып,
Моңаймаcы, һары һандуғасым,
Күңелемдә хәсрәт уятып. |  |

Башҡа куплеттарҙа ла шул уҡ «һайрамаҫы, һары һандуғасым» ҡабатлана. Ләкин был бер төрлөлөк уҡыусыны йырҙан биҙҙермәй, сөнки лирик мөрәжәғәт йырҙың моңһоу интонацияһы менән йәп килеп тора. Һандуғас әҫәрҙәге персонаждарҙың береһенә әүерелә.

«Ашҡаҙар» йырындағы лирик геройҙың вафат булған һөйгәнен «йәнкәй-йәнәш» тигән тавтологиялы исем менән атауында ла ҙур шиғриәт бар.

## Әҙәбиәт

* Әхмәтйәнов К. Ә. Әҙәбиәт теорияһы. — Үҙгәрешле 3-сө баҫма. — Өфө: Китап,2003. — 392 бит. — ISBN 5-295-03140-3
# Сэссю

|  |
| --- |
| Сессю Тоё |
| ингл. Sesshu Toyo |
|  |
| Тыуған: | 1420({{padleft:1420|4|0}}) |
| Тыуған урыны: | Акахама, провинция Биттю, Япония |
| Үлгән: | 8 август 1506({{padleft:1506|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:8|2|0}}) |
| Үлгән урыны: | Отаёси, Япония |
| Гражданлығы: |  Япония
 |
|  Работы |

**Тоё Сэссю** (япон. 雪舟, 1420 — 8 август 1506) — япон рәссамы, япон Урта быуаттарының иң бөйөк рәссамдарының береһе. Дзэн монахы. Япон рәссамы Сюбундың өйрәнсеге.

## Биографияһы

1420 йылда Японияның Биттю провинцияһының Ахакама ауылында (хәҙерге Окаяма префектураһы Цукубо округының Мису ауылында) тыуған.

Тоё Ода сығышы менән элгәре руханиҙар, рәссамдар, шағирҙар һәм баҡсасылар Тоё тоҡомынан, әммә һуңынан ярлыланған крәҫтиән ғаиләһенән булған. Малайҙы туғандары Ода — «тирәк» тип исемләгәндәр.

Буддист руханиһы булған. Тәүҙә Киото ҡалаһында Сёкокудзи ғибәҙәтханаһында, һуңынан Ямагутиның Отуи замогында йәшәгән (1465).

Сойя ҡалаһында дзэн фәлсәфәһен өйрәнә, артабан Киотола Тенсё Сюбун һынлы сәнғәткә өйрәткән.

1467—1469 йылдарҙа Сэссю Ҡытайҙа йәшәй, бында ул сауҙа миссияһы менән юллана. Пекинда булып, диуарҙарҙа һүрәттәр яһай. Туған яғына ҡайтҡас, Бунго провинцияһында йәшәй, аҙаҡ Ямагутиның Ункокудзи ғибәҙәтханаһында төпләнә.

Отаёси ҡалаһында 1506 йылда вафат була.

## Ижады

Японияға монохромлы тушь (*суми-э*) менән эшләнгән ҡытай һүрәте традицияһын килтерә. Уның ирекле «хабоку» (рус. *«разлетающаяся тушь»*) стиле һуңғы япон графикаһына ҙур йоғонто яһай.

**Рәссамдың әҫәрҙәре: свитки — «Дүрт миҙгел пейзаждары» (1480-се йй.), «Хабоку стилендәге пейзаж» (1495), «Масуда Кинэтаканың портреты» (1478), «Оҙон ғүмерлелек аллаһы Дзюро» (1479), «Пейзаждар» (1486), «Ама-но Хасидатэ» (1501—1506), «Дзэн сектаһын нигеҙләүсеһе Бодхидхарма», «Йәйге пейзаж», «Һыйырҙы алып барыусы малай», «Ете аҡыл эйәләре бамбук ҡулҡыһында»;
* «Сәскәләр һәм ҡоштар» ширмаһы (1483).
* «Селән» ширмаһының детале.

* Сэссю. *Пейзаж*, яҡ. 1481
* Сэссю. *Көҙгө пейзаж*
* Токио милли музейындағы картинаһы

## Хәтер

 СССР почта маркаһы, 1956 йыл
* Сэссюның алты эше Японияның милли байлыҡтарына инә.
* 1956 йылда СССР-ҙа рәссамға бағышлап почта маркаһы сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Tanaka I.* Japanese ink painting: Shubun to Sesshu. New York: Weatherhill, 1972.
* *Воронова Б.* «Тойо Ода». Государственное издательство «ИСКУССТВО». Москва, 1958.
* *Georges Appert, Hiroji Kinoshita.* Ancien Japon. Impr. Kokubunsha, 1888.

## Һылтанмалар

* СЭССЮ, Тойо Ода
* Сессю (Тойо Ода) 1420—1506
* Биографии скульпторов и художников. Тойо Ода.  2016 йыл 4 март архивланған.
* Биография на answers.com  (инг.)
# Евразия таможня берлеге

**Евразия Таможня БерлегеЕвразия Таможня Берлеге** (рус. *Евразийский таможенный союз*) — Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан берҙәм таможня территорияһы менән иҡтисади бергәлегенең формаһы.
Рәсми ҡағыҙҙарҙа был ойошма «таможня берлеге» тип йөрөтөлә.
Таможня берлеге булдырғандан һуң Рәсәй $400 миллиард, Белорусь һәм Ҡаҙағстан — $16 миллиард 2015 йылда ҡәҙәр табыш аласаҡтар.
Таможня берлег Ҡытайдан Европаға йөктәр ташыу ваҡыты 4 тапҡырға ҡыҫҡарта.
Рәсәй Академияһы белгесләре буйынса Таможня берлеге Рәсәйгә, Белорусьҡа һәм Ҡаҙағстанға 15% артыҡ үсеш 2015 йылда бирәсәк.

## Таҫуирлама

Төрлө дәүләттәр һәм таможня берлегенең эске түләм продукты 2011 йылда.
     Европа Берлеге: $17.1 trillion (25%)
     АҠШ: $14.8 триллион (22%)
     Ҡытай: $7.2 триллион (10%)
     Япония: $5.8 триллион (8%)
     Башҡа дүләттәр: $22.2 триллион (32%)
     Евразия Таможня Берлеге
 һәм Рәсәй: $2.1 триллион (3%)

* Йыш теле — урыҫ теле
* Халыҡ: Ғөмүмән (2012) — 169 992 945 кеше.

Тығыҙлыҡ: 8,45 кеше/саҡ.²
* Түләм эске продукт — $2,732 трлн (2011)

бер кешегә — $16 137
### Ҡатнашыусылар

* Ҡаҙағстан (2010)
* Рәсәй (2010)
* Беларусь (2010)
* Әрмәнстан (2014)
* Ҡырғыҙстан (2015)

### Хеҙмәттешлек шартнәмәһе

* Украина (2013)

## Һылтамалар

* Awraziä tamojnya berlegeneñ kileşüe  2012 йыл 14 ноябрь архивланған.
# Ион диңгеҙе

|  |
| --- |
|  |
| Ион диңгеҙе |
|  |
|  |
|  |
| Урынлашыуы | Урта диңгеҙ  |
|  |
| Майҙаны | 169 мең км² |
|  |
|  |
|  |
| Иң ҙур тәрәнлек | 5121 м |
|  |
| Уртаса тәрәнлек | 2083 м |
|  |
|  |
|  |
|  Ион диңгеҙе картаһы |
|  |
|  Ион диңгеҙе Викимилектә |

**Ион диңгеҙе** (бор. юнан. *Ἰόνιον Πέλαγος*, *Ионион*, юнан. Ιόνιο Πέλαγος [iˈonio ˈpelaɣos], итал. *mar Ionio* [mar ˈjɔːnjo]) — Балҡан менән Апеннин ярымутрауҙары һәм Крит менән Сицилия утрауҙары араһындағы Урта диңгеҙҙең өлөшө. Отранто боғаҙы аша Адриатик диңгеҙ, ә Мессина боғаҙы аша Тиррен диңгеҙе менән тоташа. Көньяҡ Италия, Албания һәм Греция яр буйҙарын йыуа.

## География

Майҙаны — 169 мең км², максималь тәрәнлеге — 5121 м (был Урта диңгеҙҙең иң тәрән урыны булып тора).

Яр буйҙары, бигерәктә Илн утрауҙары урынлашҡан көнсығыш өлөшө, ныҡ бүлгеләгән. Ион диңгеҙе ҡултыҡтары: Патраикос, Коринф, Таранто, Месиниакос, Амвракикос һ. б.

Һыу температураһы — февралдә 14 °C һәм августта 25,5 °C тәшкил итә. Тоҙллоғо 38 ‰. Ярым тәүлекле һыу артымының бейеклеге 0,4 метрға барып етә. Өҫкө ағымдарҙың тиҙлеге яҡынса 1 км/сәғ тәшкил итә һәм улар циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерә.

## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу (скумбрия, тунец, камбала, кефаль) һәм туризм был төбәктә айырыуса ныҡ үҫешкән.

Төп порттары:

* Грецияла — Патры, Керкира, Игуменица.
* Италияла — Таранто, Катания.
* Албанияла — Саранда.

## Этимологияһы

Диңгеҙ атамаһы боронғо грек ҡәбиләһе иондарҙан барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар, улар б. э. т. XI—IX быуаттарҙа Ионияны колониялаштырған, ә б. э. т. VIII—VI быуаттарҙа Кефалиния һәм көнбайыш Греция яр буйының башҡа утрауҙарында торамалар нигеҙләй. Ҡайһы бер авторҙар диңгеҙ атамаһын боронғо грек мифологияһы шәхесе Ио менән бәйләй, Зевс йәки Гера уны һыйырға әйләндергәс ошо диңгеҙ аша йөҙөп үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Ион диңгеҙе* — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
* Ионическое море  2008 йыл 25 февраль архивланған. — Словарь современных географических названий
# Алтын киҫелеш

Алтын киҫелеш буйынса төҙөлшән дүрт мөйөштән квадрат киҫеп алынған
Биш мөйөшлө йондоҙҙа алтын киҫелеш
**Алтын киҫелеш** — һәр бер эшләнгән әйберҙе илаһи матурлыҡ, гармония менән тулыландырыусы, төҙөлөштә, рәсем төшөрөүҙә, һәйкәлдәр ҡойоуҙа ҡулланлылған, дөрөҫләнгән һандарҙың мөнәсәбәте.

Хеопс пирамдаһы, Сөләймән батша ҡорамы, Пантеон һәм башҡа роман сиркәүҙәре алтын урталыҡты ҡулланып төҙөлгәндәр.

Яңырыу эпохаһының күп кенә картиналарында Леонардо да Винчи, Рафаэль, Рембрандт, Микеланджело һ. б.) алтын урталыҡ пропорцияһы бар.

Алтын киҫелеште тотмайынса (иҫәпкә алмайынса) төҙөлгән ни ҙә булһа, тиҙ емерелә.

Алтын киҫелештең формулаһы ошолай b/a = (a+b)/b.

Был меңәр йыллыҡ сер. Был сер кеше аҡылының емеше түгел. Сөнки алтын урталыҡ тәбиғәттә киң осрай. Мәҫәлән, ағас япраҡтары араһындағы арауыҡ та алтын киҫелештә ҡоролған, шуға ла япраҡтар бер-береһенән ҡояшты ҡапламай икән. Кеше тәнендә лә алтын киҫелеш параметрҙары бик күп. Улар тураһында Яңырыу эпохаһының күренекле рәссамы Леонардо да Винчи мәғлүмәт ҡалдырған.

## Һылтанмалар

* *В. С. Белнин*, «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа»  2009 йыл 13 май архивланған.
* *А. В. Радзюкевич*, К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве  2018 йыл 29 март архивланған..
* *А. В. Радзюкевич*, Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечнения».
* *Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве*, Золотое сечение в изобразительном искусстве
* *J. J. O'Connor, E. F. Robertson.* Golden ratio  (билдәһеҙ). *MacTutor History of Mathematics archive*. School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
* Функция Фибоначчи в Wolfram alpha
# Цинк

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Цинк(Zn) |  |

 |
| Атом номеры | 30
  |
| Матдәнең тышҡы күренеше | күкһел аҡ төҫтәге һуҙылыусан металл
 |
| Атом үҙенсәлеге
  |
| Атом массаһы (моляр масса) | 65,39 а. м. б. (г/моль)
  |
| Атом радиусы | 138 пм
 |
| Ионизация энергияһы (беренсе электрон) | 905,8(9,39) кДж/моль (эВ)
  |
| Электрон конфигурацияһы | [Ar] 3d10 4s2 |
| Химик үҙенсәлеге
  |
| Ковалент радиусы | 125 пм
 |
| Ион радиусы | (+2e) 74 пм
 |
| Электр тиҫкәрелеге (Полинг буйынса) | 1,65
  |
| Электрод потенциалы | 0
  |
| Оксидлашыу дәрәжәһе | 2
  |
| Матдәнең термодинамик үҙенсәлеге
  |
| Тығыҙлыҡ | 7,133 г/см³
  |
| Моляр йылы һыйҙырыусанлығы | 25,470 Дж/(K•моль)
  |
| Йылы үткәреүсәнлек | 116 Вт/(м•K)
  |
| Эреү температураһы | 692,73 K
 |
| Эреү йылылығы | 7,28 кДж/моль
 |
| Ҡайнау температураһы | 1180 K
 |
| Парға әйләнеү йылылығы | 114,8 кДж/моль
 |
| Моляр күләм | 9,2 см³/моль
 |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәһе
  |
| Рәшәткә төҙөлөшө | гексагональ
  |
| Рәшәткә параметрҙары | 2,660 Å
 |
| Дебай температураһы | n/a K
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Zn | 30 |
| **65,39** |
| **[Ar]3d104s2** |
| **Цинк** |

**Цинк, тутыя, ырыҡта** — күкһел аҡ төҫтәге ауыр металл, Менделеевтың периодик таблицаһында дүртенсе периодтың икенсе төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге элемент, атом һаны 30.

**Zn** (лат. *Zincum*) символы менән билдәләнә. Ябай матдә **цинк** (CAS-һаны: 7440-66-6), Нормаль шарттарҙа — күкһел аҡ төҫтәге күсеүсе металл, һауала оксид менән ҡаплана.
# Кеш

| ?Кеш |
| --- |
|   |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Йыртҡыстар |
| Ғаилә: | Һыуһарҙар |
| Ырыу: | Һыуһарҙар |
| Төр: | **Кеш** |

 |
|  Латинса исеме |
| Martes zibellina Linnaeus, 1758 |
|  Ареал |
|  |
|

|

 |
| --- |

 |

|  |
| --- |
| **Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап**
Ҙур хәүеф янамай IUCN 3.1 *Least Concern* : / 41652  |

Кедрҙағы кеш
**Кеш** — (рус. *соболь*, лат. *Martes zibellina*)- Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған ҡараһыу көрән төҫтәге аҫыл тиреле йәнлек; башлыса Себер урмандарында йәшәй, тиреһе бик ҡыйбатлы һанала, еләктәр, сәтләүектәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана, хәҙергә көндә кейек фермаларында ла аҫрала торған кейек.

## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 56 см, ҡойроғо 20 см. Аталарының ауырлығы 800 гр., инәләре 900 гр.
Тиреһенең төҫө үҙгәреүсән һәм төрлө төрлө. Башы иң ҡара өлөшө, шуның өсөн дә бик ҡиммәт. Тиреһе асыҡ төҫтә һәм арзаныраҡ.

## Геральдика

Кеш рәсемен ҡала һәм регион гербтарында осратырға мөмкин.

* Свердловск өлкәһе гербы
* Төмән өлкәһе гербы
* Новосибирск өлкәһе гербы
* Екатеринбург ҡалаһы гербы
* Новосибирск ҡалаһы гербы
* Енисейск ҡалаһы гербы (1998)
* Первоуральск гербы
* Верхотурье гербы
* Лесосибирск гербы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
* Монахов В. Г. *Динамика размерной и фенетической структуры соболя в ареале* — Екатеринбург: [Изд-во УрО РАН], 2006. — 201 с.
* Черникин Е. М. *Экология соболя (Martes zibellina Linneus, 1758) в Баргузинском заповеднике* — Улан-Удэ: Изд-во Бурят. госуниверситета, 2006. — 265 с.

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Соболь  2012 йыл 9 июнь архивланған.
* Соболь (*Martes Zibellina*)  2012 йыл 10 февраль архивланған. на сайте питомника ДЦК «Соболь».  (рус.)
* dikiezveri.com: Соболь