# Иҫке славян теле

|  |
| --- |
| Иҫке славян теле |
| Телдең үҙатамаһы | *иҫке славян теле* — словѣньскъ ѩзꙑкъ
ⱄⰾⱁⰲⱑⱀⱐⱄⰽⱏ ⱗⰸⱏⰺⰽⱏ |
| Илдәр |
Бөйөк Моравия, Киев Русе, Беренсе Болгар батшалығы, Сербия
 |
| Регионы |
Көнсығыш Европа, Көньяҡ Европа
 |
| Һаҡлыҡ хәле |
үле тел
 |
| Үле тел |
X быуат аҙағына сиркәү славян теле булып үҫешкән
 |
| Классификация |
| Категория |
Евразия телдәре
 |
|
һинд-европа ғаиләһе
славян тармағы
көньяҡ славян төркөмө
Көнсығыш төркөмсә
Туғандаш телдәр: сиркәү славян теле
 |
| Әлифба | старославянская кириллица[d] һәм глаголица[d] |
| Тел коды |
| ГОСТ 7.75–97 | цер, 777 (коды ISO и ГОСТ общие с церковнославянским языком) |
| ISO 639-1 | cu |
| ISO 639-2 | chu |
| ISO 639-3 | chu |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Иҫке́ славя́н теле́** — (үҙатамаһы — *иҫке славян телендә* — сло̀вѣньскъ ѩзꙑ́къ) — Солуни ҡалаһы янында IX быуатта йәшәгән славяндар диалектына нигеҙләнгән беренсе славян әҙәби теле (праславян теленең көньяҡ славян тармағының көнсығыш төркөмө). Яҙмаһын IX быуат уртаһында ағалы-энеле мәғрифәтселәр Кирилл һәм Мефодий төҙөгән. IX—XI быуаттарҙа күпселек славян халыҡтарының әҙәби теле булған һәм ул саҡтағы йәш славян телдәренең формалашыуына йоғонто яһаған. Иҫке славян теленең алфавиты сифатында глаголица һәм кириллица ҡулланылған. Башланған дәүеренән үк иҫке славян теле китап-әҙәбиәт теле булған һәм бер ваҡыытта ла көнкүреш аралашыу сараһы булараҡ ҡулланылмаған.

X быуат аҙағында башҡа славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр кисерә, һәм шул осорҙан һуң яҙылған ҡулъяҙмалар сиркәү славян телендә лә яҙылған тип һанала. Көньяҡ славян тармағы көнсығыш төркөмө диалекттарының береһенә генә нигеҙләнгән иҫке славян телен бөтә славян телдәре өсөн нигеҙ булған боронғораҡ праславян теле менән бутарға ярамай.

## Атамаһы

Тел барлыҡҡа килгәндән һуң яҙылған ҡулъяҙмаларҙа «славян» йәки «словен» теле (*иҫке славян телендә* — словѣньскъ) тип атала. «Жития Мефодия» китабының V бүлегендә Византия императоры Михаил III, Кирилл менән Мефодийға мөрәжәғәт итеп, былай ти: *иҫке славян телендә* — «Вы бо ѥста селꙋнѧнина, да селꙋнѧне вьси чисто **словѣньскы** бесѣдѫѭть}}» (*вы же есть селуняне, да селуняне все чисто по-славянски беседуют*). XV бүлегендә Мефодий Солунский китаптарҙы славян теленә тәржемә итеүе *иҫке славян телендә* — прѣложи въ бързѣ вьсѧ книгы ѿ грьчьска ѩзыка въ **словѣньскъ**}} (*бөтә китаптарҙы ла бик тиҙ грек теленән славян теленә тәржемә итте*), ә XVII бүлектә — Мефодийҙың вафатынан һуң уҡыусылары ғибәҙәт ҡылдылар, шул иҫәптән славян теленә лә: *иҫке славян телендә* — слꙋжьбѫ цьркъвьнѫѭ латиньскы, грьчьскы и **словѣньскы** сътрѣбиша}} (*службу церковную по-латыни, по-гречески и по-славянски отслужили*). Был атаманы яҙыусы Иоанн Экзарх та ҡуллана.

XVIII—XIX быуат башындағы рус әҙәбиәтендә тәүге славян текстары телен шулай уҡ «славян», «славен» йәки «славянлыҡ» тип атағандар (М. В. Ломоносов, А. С. Шишков һ.б.). 1758 йылда «боронғо сиркәү славен теле» (*нем.* Altkirchenslawische, *инглиз* Old Church Slavonic) терминын Ломоносов ҡулланған, «церковнославянский» («сиркәү славян» теле) тигән атаманы тәүге тапҡыр А. Х. Востоков, 1836 йылда Н. И. Надеждин «Европеизм и народность в отношении к русской словесности» мәҡәләһендә ҡуллана. М. А. Максимович үҙенең 1830—1840-сы йылдарҙағы эштәрендә «сиркәү славян теле» һәм «иҫке славян теле» терминдарын ҡуллана. И. И. Срезневский 1849 йылда «иҫке славян һөйләше» (наречие) тураһында әйткән.

1919 йылда баҫылған «Лекциях по фонетике старославянского (церковнославянского) языка» Фортунатов Филипп Фёдорович, славян әҙәбиәтенең тәүге ҡомартҡылары яҙылған телде «иҫке славян» тип атарға, ә сиркәү әҙәбиәтенең хәҙерге теле — «сиркәү славян теле» тип, йәғни «иҫке славян теле» һәм «сиркәү славян теле» тигән төшөнсәләрҙе айырып күрһәтергә тәҡдим итте.

«Иҫке славян» термины хәҙерге урыҫ телле фәндә иң ҡабул ителгәне булып тора, әммә шулай уҡ әҙәбиәттә һәм «боронғо славян» төшөнсәһе лә осрай (Н. И. Толстой, Франтишек Мареш, Н. А. Мещерский, М. М. Копыленко). Славянизм терминын иҫке славян теленән дә, сиркәү-славян теленән дә үҙләштерелгән һүҙҙәргә ҡулланырға мөмкин.

Көньяҡ славян халыҡтары әҙәбиәтендә тел атамаһында төрлөсә уҡыу үҙенсәлектәр бар: болгар традицияһында ул «боронғо-» йәки «иҫке болгар теле» (ҡайһы берҙә немец телендә: *Altbulgarisch*) тип атала, ә хәҙерге Төньяҡ Македонияла уны ҡайһы берҙә «иҫке македон теле» тип тә атайҙар. Әммә йышыраҡ ул «иҫке сиркәү славян» теле тигән атама йөрөтә:

|  |  |
| --- | --- |
| * Рус теле: Старославянский язык
* Болгар теле: старобългарски, *староболгарский*
* Македон теле: старомакедонски, *старомакедонский*
* Украин теле: (давньо-/старо)церковнослов’янська, *(древне-/старо-)церковнославянский*
* Белорус теле: стараславянская, *старославянский*
* Босний теле: staro(crkveno)slavenski, *старо(церковно)славянский*
* Поляк теле: staro-cerkiewno-słowiański, *староцерковнославянский*
* Серб теле: старо(црквено)словенски, *старо(церковно)славянский*
* Словак теле: (staro)slovienčina, *(старо)славянский*
 | * Словен теле: stara cerkvena slovanščina, *староцерковнославянский*
* Хорват теле: staro(crkveno)slavenski, *старо(церковно)славянский*
* Чех теле: staroslověnština, *старославянский*
* Латин теле: palaeoslavica, *старославянский*
* Инглиз теле: Old Church Slavonic, *староцерковнославянский*
* Испан теле: antiguo eslavo eclesiástico, *староцерковнославянский*
* Немец теле: altkirchenslawische Sprache, *староцерковнославянский*
* Француз теле: vieux slave, *старославянский*
* Грек теле: αρχαία εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα, *староцерковнославянский*
* Иврит: סלאבית כנסייתית עתיקה, *древнецерковнославянский*
 |

## Килеп сығышы

Кирилл һәм Мефодийҙың ғибәҙәт китаптары тәржемәһе. Радзивилло ҡулъяҙмаһы миниатюраһы, XV бвуат аҙағы
Иҫке славян теленең барлыҡҡа килеүен Кирилл һәм Мефодий исемдәре менән бәйләйҙәр, улар ғибәҙәт китаптарын (Изге Яҙманың ҡайһы бер өлөштәрен: Инжил, Псалтирь, Паремия (литургика) һ.б.) славян теленә тәржемә итергә тотонған. Иҫке славян теленең диалект нигеҙе булып IX быуатта Кирилл һәм Мефодийҙың тыуған ҡалаһы Солуни (Фессалоника) тирәһендә йәшәгән славяндарҙың һөйләштәренең береһе торҙо. Хәҙерге тикшеренеүселәр был һөйләште праславян теленең көньяҡ славян тармағы көнсығыш төркөмөнә индерә. Ул ваҡытта славян телдәре араһында айырма ҙур булмай, шуға күрә иҫке славян теле дөйөм славян әҙәби теле роленә уңышлы дәғүә итә алған.

Уның нигеҙендә иҫке славян яҙмаһы эшләнгән диалект тураһындағы алдараҡ булған башҡа теориялар тарихи ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра

### Болгар теорияһы

Шафарик Павел Йозеф, һуңыраҡ А. Лескин тарафынан эшләнгән теорияға ярашлы, иҫке славян теле ысынында ла боронғо болгар теле булып тора, унан һуңғараҡ хәҙерге болгар теле үҫешә. Был теория әлеге ваҡытта Болгария лингвистарының күбеһендә хуплау таба.

#### Македон теорияһы

Игнатий Викентьевич Ягич һәм уның уҡыусыһы Ватрослав Облак македон (болгар-македон) теорияһы яҡлы була, ул 1892 йылда Салоники районына диалектологик экспедиция ойоштора, һәм уның барышында македон һөйләштәренең боронғо славян теле менән бәйләнешен асыҡлай. В. Облак был диалекттар өсөн «болгар-македон» (bulgarisch-macedon. Dialecte) терминын һәм «западноболгарские» ҡуллана, һәм иҫке славян теленең болгар-македон сығышы (bulgar.-macedonische Provenienz des Altsloven) тураһында яҙа.

### Паннон-каринтий теорияһы

Паннон теорияһына ярашлы, иҫке славян теленең яҙмаһы хәҙерге словендарҙың ата-бабалары булған Каринтия һәм Паннония славяндары телдәре нигеҙендә эшләнгән. Был теория яҡлы Ерней Бартол Копитар менән Франц Миклошич, иҫке славян телендәге текстарҙан немец, латин һәм венгр үҙләштерелмәләре паннон славяндары диалекты нигеҙендә яҙылған тип аңлатырға мөмкин, тип раҫлай. Копитар шулай уҡ, беренсе славян Изге Яҙмаһы (Библия) нәҡ күрһәтелгән славян ҡәбиләләрендә барлыҡҡа килгән, тип раҫлаған, әммә И. Ягичтың, В. Облактың, М. Фасмерҙың һәм В. Щепкиндың тикшереүҙәре был теорияны нигеҙһеҙлеген күрһәтте. Бөтә мәғлүмәттәр миграция процестарының ҡатмарлыраҡ үтеүе хаҡында һөйләй. Балҡанға көнбайыш һәм көнсығыш Паннониянан күсенгәндәр. Изоглос йүнәлешенә ҡарағанда, боронғо Паннонияла Дунайҙан төньяҡҡа табан диалект уртаҡлығы булған, ул көньяҡ славян телдәре һәм диалекттары сығанағы булып торған.

## Тарихы

Әлеге ваҡытта боронғо славяндарҙа Кирилл һәм Мефодий миссияһына тиклем яҙма булыу мәсьәләһе бәхәсле тема булып тора. Күп кенә тикшеренеүселәр (В. А. Истрин, Л. П. Якубинский, С. П. Обнорский, Б. А. Ларин, П. Я. Черных, А. С. Львов) славяндарҙа христиан миссионерҙарының эшмәкәрлегенә тиклем яҙма булыуы тураһында фаразлай. Уның ысынлап та булыу ихтималлығы бер нисә тарихи сығанаҡта — Титмар Мерзебургский хроникаһында, "Мефодий һәм Константин житиялары"нда, Ибн Фаҙлан яҙмаларында Фәхр-И Мөдәриббир яҙмаларында,; Әл-Мәсудиҙең «Алтын һөңгөләр һәм аҫыл таштар» китабы; 911 һәм 945 йылғы Русь-Византия килешеүҙәре. Әммә христиан яҙмаһына тиклемге әҙәби ҡомартҡылар әле булһа табылмаған.

### Иҫке славян азбукаһын төҙөү

Кирилл һәм Мефодий. XIX быуат иконаһы
Иҫке славян телендә яҙыу славяндарҙы христианлаштырыу процесында бер туған Кирилл менән Мефодийҙың миссионерлыҡ эшмәкәрлеге менән бәйле. Константинополь патриархы һәм Рим папаһы араһындағы низағ (Фотиев схизмаһы) барышында Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав 862 йылда Византия императоры Михаил III-гә үҙ сиркәү идаралығына нигеҙ һаласаҡ уҡытыусыларҙы, руханиҙарҙы йәки епископты уның дәүләтенә ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт итә. Император ризалыҡ биргән һәм миссионерҙар сифатында славян ҡәбиләләре йәшәгән Салоники (Фессалоники) ҡалаһынан килгән һәм славян телендә яҡшы һөйләшкән бер туған Кирилл менән Мефодийҙы һайлаған. Моравияға китер алдынан, 863 йылда ағаһы Мефодий һәм уҡыусылары ярҙамында Кирилл старославян әлифбаһын төҙөй һәм грек телендәге төп ғибәҙәт китаптарын иҫке славян теленә тәржемә итә. Иҫке славян әлифбаһын уйлап табыу ваҡытын болгар монахы Симеон I батшаның замандашы Черноризец Храбрҙың «О письменах» хикәйәте күрһәтә. Унда была тип яҙылған:

> Если же спросить славянских грамотеев так: кто вам письмена сотворил или книги перевел, то все знают и, отвечая, говорят: святой Константин Философ, нареченный Кириллом — он нам письмена сотворил и книги перевел, и Мефодий, брат его. Поскольку ещё живы видевшие их. И если спросить, в какое время, то знают и говорят, что во время Михаила, царя греческого, и Бориса, царя болгарского, и Ростислава, князя моравского, и Коцела, князя блатенского, в лето от сотворения всего мира 863 год (6363).
> {{oq|cu|Аще ли въпросиши словѣньскыѧ боукарѧ, глаголѧ: «Къто вы письмена сътворилъ есть, или кънигы прѣложилъ?» — То вьси вѣдѧтъ и отъвѣщавъше рекутъ: «Свѧтыи Костанътинъ Философъ, нарицаемыи Кѵрилъ, тъ намъ письмена сътвори и кънигы прѣложи, и Меѳодие, братъ его. Суть бо еще живи иже суть видѣли ихъ». И аще вопросиши: «в кое времѧ?» то ведѧтъ и рекутъ: «ѧко въ врѣмена Михаила, цѣсарѧ грьчьска, и Бориса, кънѧза блъгарьска, и Растица кънѧза моравьска, и Коцелѧ кънѧза блатьньска въ лѣто же отъ съзъданьѧ вьсего мира 863 йыл (6363)»

Мәсихселәр китаптары Салоники ҡалаһы янында йәшәгән көньяҡ славяндар диалекттарының береһенә грек теленән тәржемә ителгән, ул башҡа славяндарға ла аңлайышлы булған.

Әле тикшеренеүселәр араһында билдәле иҫке славян әлифбаларының ҡайһыһын — глаголицанымы йәки кириллицанымы, Кирилл эшләгән тигән берҙәм ҡараш юҡ. Әммә ғалимдарҙың күбеһе, Кирилл Философ яҙған боронғо иҫке славян алфавиты булып глаголица тора, ә кириллица һуңыраҡ грек алфавиты нигеҙендә барлыҡҡа килгән, тигән фекергә килә. Славян әҙәби ҡомартҡыларының лингвистик анализы күрһәтеүенсә, глаголицала яҙылған текстар кириллицала яҙылған текстарға ҡарағанда күберәк архаизмдарға (морфологияла һәм лексикала) эйә. Иҫке славян телендәге текстарҙың күбеһе Глаголицала яҙылған (Миссал, Инжил (Евангелие), Псалтирь, доғалар, вәғәздәр һәм изгеләрҙең житиялары). Глаголицала башта «Жития Кирилла и Мефодия» яҙылған, һуңғараҡ улар кириллица яҙмаһына яңынан күсереп яҙылан. Кирилл глаголицала үҙенең славян әлифбаһын һәм Изге Яҙманың славян тәржемәләрен яҡлаған «Проглас» шиғри әҫәрен дә яҙған. Был ҡараш яҡлылар кириллицаны X быуатта Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусыһы Климент Охридский булдырған тип иҫәпләй(шуға бәйле уның икенсе исеме «климентица»). Икенсе теория буйынса, кириллица Болгарияла глаголицанан 30-40 йылға һуңыраҡ Болгария батшаһы Симеон I һәм болгар руханиҙары Константин Преславский менән Иоанн Экзарх ҡатнашлығында барлыҡҡа килгән. Иҫке славян кириллицаһының 38 хәрефенең 24 хәрефе грек алфавиты нигеҙендә булдырылған, етмәһә ҡайһы берҙәре механик ысул менән үҙләштерелгән (мәҫәлән, Д, Т, П, И). Уларға славян теле үҙенсәлегенә хас һәм грек телендә булмаған өндәрҙе билдәләү өсөн 19 хәреф өҫтәлгән.

Ҡалып:Стиль галереи

* **Иҫке славян азбукалары *Глаголица*
* *Кириллица*

### Телдең таралыуы

*Черны Венцеслав*. Кирилл һәм Мефодийҙың Моравияға килеүе
Моравияла Кирилл һәм Мефодий шәкерттәре (Климент Охридский, Наум Охридский, Ангеларий Охридский, Горазд Охридский һәм Савва Охридский) менән бергә сиркәү китаптарын грексанан иҫке славян теленә тәржемә итеүҙе дауам иткән, славянса уҡырға, яҙырға һәм ғибәҙәт ҡылырға өйрәткән. Моравияла һәм Паннонияла булғанда, Кирилл менән Мефодий грек теленән иҫке славян теленә Номоканонды, литургия китаптарының күбеһе һәм Закон судный людем тип аталған беренсе славян хоҡуҡи кодексын тәржемә иткән. Бер туғандарҙың Моравиялағы эшмәкәрлеге баштан уҡ Германия руханиҙарының аяуһыҙ ҡаршылығы менән осрашҡан, сөнки улар был биләмәләрҙе үҙҙәренеке тип һанаған һәм бында христиан йолаларын латин телендә таратҡан. Һөҙөмтәлә 867 йылда ағалы-энеле, ҡылған эштәрен папа алдында аҡлар өсөн, Римға килергә мәжбүр булған. Римға барышлай, улар Блатен кенәзлегенә һуғыла улар, унда кенәз Коцел ҡушыуы буйынса славяндарҙы китап эшенә һәм славян телендә ғибәҙәт ҡылырға өйрәткәндәр.

Венецияла улар ул ваҡытта мәсихселәр сиркәүендә өҫтөнлөк иткән өс телле ересь (өҫтөнлөк итеп килгән дин ҡанундарына ҡаршы булған дини тәғлимәт) яҡлылар менән низағҡа инергә мәжбүр булған. Был тәғлимәт буйынса Изге яҙма тик өс телдә — латин, грек һәм боронғо еврей телдәрендә генә яҙылырға мөмкин булған. Оппоненттар менән бәхәстә Кирилл иҫке славян әлифбаһын төҙөү хоҡуғын яҡлай:

>  Алланан ямғыры бөтөнөһөнә лә бер тигеҙ яумаймы, әллә ҡояш бөтөнөһө өсөн дә бер тигеҙ балҡымаймы, әллә бөтә тереклек бер үк һауа һуламаймы? Һеҙ, өс телдән тыш, башҡа ҡәбиләләр һәм телдәр һуҡыр һәм һаңғырау булырға тейеш, тип уйларға оялмайһығыҙмы?
> *Оригинал текст*  (рус.)
>
>
> Разве не идет от Бога дождь одинаково на всех, или солнце не сияет для всех, или вся тварь не дышит одним воздухом? Как же вы не стыдитесь думать, что, кроме трёх языков, все остальные племена и языки должны быть слепыми и глухими?

Римға килгәс, Кирилл Рим папаһы Адриан II-гә Таврия Херсонесында изге Климент I-нең изге мәйетен (мощи) Рим папаһына тапшыра, папа шунан һуң славян телендә ғибәҙәт ҡылыуҙы раҫлай, һәм тәржемә ителгән китаптарҙы Рим сиркәүҙәренә һалырға бойороҡ бирә. Папа ҡушыуы буйынса, Формоз (Порто-Санта Руфина епискобы) һәм Гаудерик (Веллетрий епискобы) Кирилл һәм Мефодий менән сәйәхәт иткән өс ағай-энелене руханилыҡҡа бағышлаған. 869 йылда Римда Кирилл вафат була, ә Мефодий киләһе йылда Моравияға архиепископ дәрәжәһендә ҡайта, һәм унда ул йәнә Германия руханиҙарының ҡаршылығына осрай. Бөйөк Моравия кенәзе Ростиславтың немец кенәзе Людовик II-нән еңелеүенән һуң немец сәйәси йоғонтоһона бирелгән ҡустыһы Святополк I килгәндән һуң, хәл ҡатмарлаша.

Ул эшләгән осорҙа Мефодий хатта швабтағы монастырҙарҙың береһенә - Райхенауға ябыла, ләкин папа Иоанн VIII ҡыҫылыуынан һуң, өс йылдан һуң тотҡонлоҡтан азат ителә, шулай уҡ славян телендә ғибәҙәт ҡылыу ҙа тыйыла, вәғәзгә генә рөхсәт бирелә. Мефодий азат иткәндән һуң, папаның тыйыуына ҡарамай, ғибәҙәт ҡылыуҙы славян телендә дауам итә, чех кенәзе Борживой I-не һәм уның ҡатыны Людмиланы һыуға сумдыра (крещение). 879 йылда Мефодий Римда славян телендә ғибәҙәт ҡылырға рөхсәт иткән папа буллаһын ала. Мефодий үлгәндән һуң, Моравияла уның урынына шәкерте Горазд Охридский ҡалған.

Горазд ваҡытында славян яҙмаһына ҡаршы тороусылар папа Стефан V-нән сиркәү литургияһында славян телен тыйыуға өлгәшә, ә Мефодийҙың уҡыусылары Моравиянан ҡыуыла. Шуға ҡарамаҫтан, Моравияла һәм Чехияла иҫке славян телендә яҙыу туҡталмаған. Был илдәрҙә глаголица менән иҫке славян телендә яҙылған X һәм XI быуат әҙәби ҡомартҡылар — Киевские листки, Пражские глаголические отрывки һәм башҡалар билдәле. XI быуаттан алып көнбайыш славяндар яҙыуҙа латин алфавитын ҡуллана, шул иҫәптән XI—XII быуаттарҙа латиница менән яҙылған славян телендәге боронғо текст — Фрейзингенские отрывки яҙылған.

Мефодийҙың уҡыусылары, Моравиянан киткән, өлөшләтә хорваттарға, ә бер ни тиклеме — Болгарияға юл тотҡан, унда славян яҙмаһын үҫтереү эшен дауам иткән. Тап Болгария IX быуат аҙағында иҫке славян телендә яҙыуҙы таратыу үҙәгенә әүерелә. Бында ике ҙур мәктәп - Охрид һәм Преслав китап мәктәптәре формалаша, унда билдәле болгар китапсылары Климент Охридский, Наум Охридский, Иоанн Экарх, Константин Преславский һәм Черноризец Храбр ижад итә.

X быуатта, христиан динен ҡабул иткәндән (крещение) һуң, иҫке славян теле әҙәби тел сифатында Руста ҡулланыла башлай.

### Иҫке славян теле ҡомартҡылары

Славян телендәге Кирилл һәм Мефодий йәки уларҙың уҡыусылары яҙған IX быуат әҙәби ҡомартҡылары беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Боронғо яҙмалар X быуат менән билдәләнә, әммә билдәле ҙур ҡомартҡыларҙың күбеһе XI быуатта барлыҡҡа килгән. Уларҙың бер өлөшө глаголица, бер өлөшө — кириллица менән яҙылған. Бөтә ҡомартҡылар ҙа тиерлек (күп булмаған осраҡта) урта быуат Болгарияһында яҙылған һәм грек теленән тәүге тәржемәләрҙең яҡыныраҡ һәм сифатлыраҡ күсермәһе булып тора. Уларҙың грамматик төҙөлөшөндә һәм телдең өн системаһында уларҙы барлыҡҡа килтереүҙең иртәрәк осоро сағыла. Лексикаға килгәндә, ул тәржемә ителмәгән грек һүҙҙәренең күп булыуы менән характерлана. Кириллица ҡомартҡылары иҫке славян теленең һуңғыраҡ торошон сағылдыра. Күп кенә осраҡтарҙа улар күсермәләрҙән түгел, ә грек теленән яңы тәржемәләрҙән ғибәрәт һәм глаголица ҡомартҡылары менән сағыштырғанда төп нөсхәләргә ҡарата аныҡ ҡына түгел. Бөтә билдәле славян телендәге әҙәби ҡомартҡыларҙың да яҙылыу датаһы юҡ, һәм уларҙы барлыҡҡа килтереү ваҡыты палеографик мәғлүмәттәргә һәм теге йәки был мәлгә телдең торошо тураһында белемгә нигеҙләнеп, яҡынса тергеҙелгән.

Хабургаев Георгий Александрович, Селищев Афанасий Матвеевич һәм Радослав Вечерка (*чех* — Radoslav Večerka) иҫке славян теленең әҙәби ҡомартҡыларына индерергә мөмкин булған бер нисә тексын атай. Зализняк Андрей Анатольевич иҫке славян текстары исемлегенә һуңыраҡ асылған Новгородский кодексты өҫтәне:

|  |  |
| --- | --- |
| **Глаголицала яҙылған текстар:**1. Ассеманиево Евангелие
2. Боянское Евангелие
3. Зографское Евангелие
4. Зографский палимпсест
5. Киевские глаголические листки
6. Сборник Клоца
7. Мариинское Евангелие
8. Рыльские глаголические листки
9. Синайская псалтырь
10. Синайский евхологий
11. Охридские глаголические листки
12. Отрывки глаголической надписи на развалинах церкви в Преславе
 | **Кириллицала яҙылған текстар**1. Надпись Самуила
2. Добруджанская надпись *болг.* Добруджански надпис
3. Надпись на могиле чергубыля Мостича
4. Битольская надпись
5. Енинский апостол
6. Зографские листки
7. Листки Ундольского
8. Македонский листок
9. Саввина книга
10. Супрасльская рукопись
11. Хиландарские листки
12. Новгородский кодекс
13. Отрывки кириллической надписи на развалинах церкви в Преславе
14. Вставки в латинскую рукопись «Martyrologum Odonis» (Райград)
 |

### Сиркәү славян теленә үҙгәртеү

Славян халыҡтары араһында әҙәби тел булараҡ таралып, иҫке славян теле уны ҡуллана башлаған халыҡтарҙың йәнле телмәре йоғонтоһонда шунда уҡ тиерлек үҙгәрештәр кисерә башлай. X быуат аҙағында «классик» иҫке славян теле яҙыуҙа ҡулланылмай башлай, һәм ошо осорҙан һуң яҙылған текстар сиркәү славян теленең бер нәшерендә (извод) яҙылған тип һанала.

Ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә төрлөсә уҡыу бар, иҫке славян йәки сиркәү славян теленә дөйөм славян китап теленең урындағы редакциялары барлыҡҡа килгәндәге әҙәби ҡомартҡыларҙы индерергә була. Хабургаев менән Селищев уларҙы иҫке славян теленең урындағы сығарылыштарына (извод), ә Изотов, Маршева, Шушарина һәм Асадов сиркәү славян теленең урындағы сығарылышынан тәүге ҡомартҡыларға индерә. Шартлы бүленеш булһа ла, был текстар урындағы телдәрҙең үҙенсәлектәрен сағылдыра:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Моравско-чешский извод церковнославянского языка (Чешский извод):(глаголицала яҙылған)**1. Пражские глаголические отрывки

**Хорватский извод:(глаголицала яҙылған)**1. Венские листки миссала *hr* Bečki listići
2. Гршковичевый отрывок *hr* Grškovićev odlomak apostola
1. Фрагмент легенды о 40 мучениках

**Серб-славян телендә (Сербский извод):(на кириллице)**1. Мирославово Евангелие
2. Вуканово Евангелие
3. Шишатовацкий апостол *sr* Шишатовачки апостол
 | **Паннон изводы:(латиницала)**1. Фрейзингенские отрывки

**Болгарский извод (*урта болгар теле* Middle Bulgarian)(кириллицала)**1. Добромирово Евангелие
2. Охридский апостол
3. Болонская псалтырь
4. Битольская Триодь
5. Добрейшево Евангелие
6. Боянское Евангелие
7. Тырновское Евангелие
8. Манассиева хроника (Манасиева летопись)
 | **Сиркәү славян теленең боронғо рус изводы(кириллицала)**1. Остромирово Евангелие
2. Архангельское Евангелие
3. Минеи служебные 1095—1097 годов *нем.* — Altslawische Menäen
4. Чудовская псалтирь
5. Евгениевская псалтирь
6. Изборник Святослава 1073 и 1076 годов
7. Куприяновские листки (Новгородские, или Куприяновские отрывки)
8. Слуцкий отрывок
9. Лимонарь, или Луг духовный, или Синайский патерик
10. Слова Кирилла Иерусалимского
11. Слова Григория Богослова
12. Алфавитарь, или Азбучная молитва
13. Галицкое Евангелие
14. Церковный устав (типик) студийский
15. Ефремовская кормчая
16. Успенский сборник
 |

## Фонетикаһы

### Ижек структураһы

Ижек ул замандың барлыҡ славян телдәрендәге кеүек үк, үҫә барыусы яңғырау законына нигеҙләнгән. Ижектәге өндәр яңғырау артыу тәртибендә генә урынлаша алған:

1. Фрикатив
2. Ысҡынмалы (смычный)
3. Танау сонор йәки *в* (*м*, *н*, *в*)
4. Талғын (сонор) — *р*,*л*
5. Һуҙынҡы

йәғни аҙ яңғырағандарҙан алып иң яңғырауыҡлыларына тиклем.

Ижек һалмаҡ йәки һуҙынҡы («асыҡ ижек законы») менән тамамланған, ижектә башҡа төркөмдәрҙән өндәрҙең булыуы мотлаҡ булмаған. Төрлө ижектәргә ҡарай алһалар ғына, бер төркөм өндәрҙең күршелеге мөмкин ине.

Шуның менән бергә яңғырашта артыҡ киҫкен күсеүҙән һаҡланыу тенденцияһы барлыҡҡа килде, тимәк, йыш ҡына алынмалы тартынҡылар — [зр]>[здр], [ср]>[стр] барлыҡҡа килгән.

### Һуҙынҡылар

Түбәндәге билдәләре менән айырылған 11 һуҙынҡы фонема булған:

* **рәт** (барлыҡҡа килеү зонаһы, телдең алға йәки артҡа китеү дәрәжәһе): алғы рәттәге һәм алғы рәттә булмаған һуҙынҡылар
* **күтәрелеш** (телдең аңҡауға күтәрелеү дәрәжәһе): юғары, урта һәм аҫҡы күтәрелеш һуҙынҡылары
* **назаллек**/**назалле түгел**: танау һәм таҙа һуҙынҡылар
* **лабиалләнеү** (иренләшеү)

| Күтәрелеш | Рәт | Үҙенсәлектәре |
| --- | --- | --- |
| Алғы | Урта | Артҡы |
| Юғары | /и/ | /ы/ |  |  |
|  |  | /у/ | лабиалләшкән |
| Урта | /е/ |  | /о/ |  |
| /ь/ |  | /ъ/ | үтә ҡыҫҡа |
| /ѧ/ | /ѫ/ |  | танау |
| Аҫҡы | /ѣ/ | /а/ |  |  |

Фонетик система һүҙҙә *көслө* позицияла (тулы һуҙынҡыларға анығыраҡ яҡынайып) йәки *көсһөҙ* позицияла булыуы мөмкин булған *үтә ҡыҫҡа* (редукцияланған, иҫке терминологияла «һаңғырау» өндәр) /ъ/ и /ь/ булыуы менән характерлана. Редукцияға бирелгәндәрҙең позициялары һүҙ аҙағынан билдәләнә.

Өс йомшаҡ позиция:

* бер ижекле булмаған һүҙҙең абсолют ахырында
* тулы һуҙынҡылы ижек алдында
* көслө позицияла редукцияланған ижек алдында

Көслө позициялар:

* көсһөҙ позицияла редукцияланған ижек алдында
* ижек алдында баҫым аҫтында (шартлы)
* бер ижекле һүҙҙең ахырында

Аҙаҡтан көсһөҙ позицияла редукцияланғандар әйтелештән юғалған, был күренеш «редукцияланғандарҙың төшөүе» тип атала. Иҫке славян һәйкәлдәрендә был процестың башланғыс стадияһы сағыла.

### Тартынҡылар

26 тартынҡы фонемаһы (27 - үҙләштерелгән һүҙҙәрен иҫәпкә алып /ф/), түбәндәге билдәләр менән айырылғандарын:

* барлыҡҡа килеү урыны
* барлыҡҡа килеү ысулы
* тауыштың ҡатнашыуы (һаңғырау/яңғырау)
* өҫтәмә артикуляция (ҡаты/ярымйомшаҡ/йомшаҡ)

|  | Ирен | Теш | Урта аңҡау | Артҡы аңҡау |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Шартлаулы | /б/ — /п/ | /д/ — /т/ |  | /г/ — /к/ |
| Фрикатив | /в/ — (/ф/) | /з/ — /ж'/- /с/ — /с'/ — /ш'/ | /j'/ | /х/ |
| Аффрикаталар |  | /д’з'/ — /ц'/ — /ч'/ |  |  |
| Ҡатмарлы |  | /ж’д'/ — /ш’т'/ |  |  |
| Танау | /м/ | /н/ — /н'/ |  |  |
| Ҡалтыраҡ (дрожащие) |  | /р/ — /р'/ |  |  |
| Ҡырыйлы (боковые) |  | /л/ — /л'/ |  |  |

Таблицаға иҫкәрмәләр:

1. Күп ке ҡомартҡыларҙа (мәҫәлән, Супрасль ҡулъяҙмаһында һәм Енин апостолында) /д’з'/ һәм /з/ фонемалары айырылмай
2. Һәйкәлдәрҙә шартлаулы /г/ ла *иҫке славянса* — къникьчиѩ — Мариинское четвероевангелие), фрикатив та *иҫке славянса* — книхчиѩ — Супрасль ҡулъяҙмаһы) һүрәтләнгән

## Иҫке славян теленең әһәмиәте

Лингвистика өсөн иҫке славян теленең әһәмиәте, тәү сиратта, уның боронғо булыуы менән билдәләнә, шуға күрә ул башҡа славян телдәренә ҡарағанда гипотетик преславян теленә яҡыныраҡ тора.

IX—X быуаттарҙа күпселек славян халыҡтарының әҙәби теле булараҡ, ул ваҡыттағы күп йәш славян телдәренең формалашыуына ыңғай йоғонто яһай, мәҫәлән, әлегә атамалары булмаған төшөнсәләрҙе ситләштерелгән (абстракт) иҫке славян теле һүҙҙәре менән рус телен байыта. Ә иҫке славян теле өсөн әҙерләнгән кириллица артабан рус, украин, белорус, македон, болгар һәм серб әлифбаһы нигеҙенә һалына. Шулай уҡ XX быуаттың 60-сы йылдарына тиклем боронғо славян теле өсөн эшләнгән глаголица Хорватияла глаголик йола буйынса сиркәү славян телендә католик ғибәҙәт ҡылыу өсөн ҡулланылған.

Ҡалып:Иновики

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Склонение в старославянском языке (Иҫке славян телендә һүҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреүе)
* Дренерусский язык (Боронғо урыҫ теле)

## Комментарийҙар

## Әҙәбиәт

|  |  |
| --- | --- |
| Википедия

Википедияла
 старославянском телендә **бүлек** бар | Ҡалып:Wiktionarycat |

* *Булич, Сергей Константинович.* Церковно-славянский язык // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
* *Вайан, Андре.* Руководство по старославянскому языку = Manuel du vieux slave / Пер. с франц. В. В. Бородич; под ред. и с предисл. В. Н. Сидорова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1952. — 447 с.
* *Горшков А. И.* Старославянский язык. — 2-е. — М.: АСТ, Астрель, 2004. — 142 с. — (Высшая школа). — ISBN 5-17-014194-7, 5-271-03568-9.
* *Дьяченко, Григорий Михайлович, протоиер.* Полный церковно-славянский словарь (со внесением в него важнейших древне-русских слов и выражений) / Составил священник магистр Григорий Дьяченко. — М.: тип. Вильде, 1899. — 1120 с.
* *Ёлкина Н. М.* Старославянский язык. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства Просвещения РСФСР, 1960.
* *Зализняк, Андрей Анатольевич.* Проблемы изучения Новгородского кодекса XI века, найденного в 2000 г. // Славянское языкознание. XIII Международный съезд славистов. Любляна, 2003 г. Доклады российской делегации. — М., 2003.
* *Иванова Т. А.* Старославянский язык: Учебник. — 2-е издание, испр. и доп. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 1998. — 224 с. — 3000 экз. — ISBN 5-288-02012-4.
* *Изотов А. И.* Старославянский и церковнославянский языки. — М.: Филоматис, 2007. — 240 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-98111-084-8.
* *Камчатнов А. М.* Старославянский язык. Курс лекций. — 2-е. — М.: Флинта, Наука. — 152 с. — ISBN 5-89349-109-2, 5-02-011324-7.
* *Кульбакин С. М.* Древнецерковнославянский язык. I. Введение. Фонетика. — Харьков, 1911.
* *Попов М. Б.* Введение в старославянский язык. Учебное пособие. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 1997. — 84 с. — ISBN 5-288-01842-1.
* Словарь старославянского языка = Slovník jazyka staroslověnského / Kurz Josef, Dostál Antonín, Štěrbová Markéta. — Praha: Československé Akademie Věd, 1958—1997. — Vol. I—IV. (рус.) (чех.) (нем.) (лат.) (грек)
* *Селищев А. М.* Старославянский язык. Часть 1: Введение. Фонетика. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства Просвещения РСФСР, 1951. — 336 с. Архивная копия от 13 август 2014 на Wayback Machine
* *Селищев А. М.* Старославянский язык. Часть 2: Тексты. Словарь. Очерки морфологии. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства Просвещения РСФСР, 1952. Архивная копия от 14 июль 2014 на Wayback Machine
* Старославянский язык // Литературная энциклопедия / Коммунист. акад., Секция лит., искусства и яз.; отв. ред. В. М. Фриче. — М.: Изд-во Коммунист. акад., 1939. — Т. 11. — 824 с.
* Ҡалып:Книга:Старославянский словарь
* *Хабургаев, Георгий Александрович.* Старославянский язык : [Учеб. пособие для пед. ин-та по специальности № 2101 «Рус. яз. и литература»]. — М.: Просвещение, 1974. — 432 с.
* *Цейтлин Р. М.* Лексика старославянского языка (Опыт анализа мотивированных слов по данным древнеболгарских рукописей X—XI вв.). — М.: Наука, 1977.
* *Цыпин, Владислав Александрович.* Первые славянские переводы византийских «Номоканонов» // Церковное право : Курс лекций / Протоиерей В. Цыпин. — М., 1994. — 442 с.
* *Щеулин, Василий Васильевич.* Русский язык в историческом, социолингвистическом и этнокультурном аспектах рассмотрения. Ч. 1 / В. В. Щеулин ; Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Липецкий гос. пед. ун-т». — Липецк: ЛГПУ, 2007. — 501 с. — ISBN 978-5-88526-312-7.

### Сит телдәрҙә

* *Lunt, Horace Grey.* Old Church Slavonic Grammar (инг.). — 7th. — Berlin, New York: Walter de Gruyter, 2001. — 264 p. — ISBN 3-11-016284-9.
* *Huntley, David.* Old Church Slavonic // The Slavonic languages (инг.) / Comrie, Bernard; Corbett, Greville G.. — London, New York: Routledge, 1993. — P. 125—187. — ISBN 0-415-04755-2.
* *Sussex, Roland; Cubberley, Paul.* The Slavic languages (инг.). — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 978-0-521-22315-7.
* *Vaillant, André.* Manuel du vieux slave (фр.). — 2. — Paris: Institut d'études slaves, 1964. — Т. I—II.
* *Miklosich, Franz.* Lexicon palaeosovenico-graeco-latinum (лат.). — Vindbonae: Guilelmus Braumueller, 1862—1865. — С. 1171.
* *Miklosich, Franz.* Radices linguae Slovenicae veteris dialecti (лат.). — Lipsae, 1845. — С. 147.

## Һылтанмалар

* Правда ли, что русский язык вырос из староболгарского?
* В.Д. Бондалетов, Н.Г. Самсонов, Л.Н. Самсонова. Старославянский язык. Москва, Изд-во «Наука», 2014
* Составители: ВЕЛЬЦ РАХИЛЬ ЯКОВЛЕВНА. Старославянский язык. Учебное пособие. Изд-во: Башкирский государственный педагогический университет им. М. Акмуллы (Уфа), 2001

## Иҫкәрмәләр

Ҡалып:Славянские языки