# Чех теле

|  |
| --- |
| Чех теле |
|  |
| Телдең үҙатамаһы | čeština, český jazyk |
| Илдәр |
Чехия; Словакия, Австрия, Хорватия; Көнбайыш Европа илдәре; Рәсәй; АҠШ, Канада, Аргентина; Австралия
 |
| Рәсми хәле |  Чехия  Европа Берләшмәһе
**Региондар**:
 Австрия;
 Босния һәм Герцеговина;
 Хорватия;
 Словакия
 |
| Идара итеүсе ойошма |
Чех теле институты
 |
| Был телдә һөйләшеүселәр һаны |
10,62 млн чел.
 |
| Һаҡлыҡ хәле |
Хәүефһеҙлектә
 |
| Классификация |
| Категория |
Евразия телдәре
 |
|
Һинд-европа ғаиләһе
Славян тармағы
Көнбайыш славян төркөмө
чех-словак төркөмсәһе
Туғандаш телдәр: словак, поляк, кашуб, лужи һәм полаб
 |
| Әлифба | Латиница (чех алфавиты) |
| Тел коды |
| ГОСТ 7.75–97 | чеш 790 |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | ces/cze |
| ISO 639-3 | ces |
|  Был телдә Википедия |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Чех теле** (үҙатамаһы: *čeština*, *český jazyk*) — чехтарҙың теле, славян телдәренең береһе. Көнбайыш славян төркөмө ; словак теленә иң яҡын торған тел, уның менән чехия-словакия төркөмсәһенә берләшә.. Башлыса Чехияла таралған; ҙур булмаған чех телендә һөйләшеүселәр төркөмдәре Словакияла, Австралияла, Рәсәйҙә, Хорватияла, Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә, АҠШ- та, Канадала, Аргентинала, Австралия һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Чех Республикаһының рәсми теле (*úřední jazyk*) һәм Европа берлегенең 2004 йылдан 24 рәсми телдәренең береһе. Ҡайһы бер Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәрендә , ҡағиҙә булараҡ, чехтар ойошоп йәшәйҙәр (Австрия, Босния һәм Герцеговина, Хорватия һәм Словакия), чех теле өсөн төбәк статусын алыу мөмкинлеге ҡарала.

Донъяла чех телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 10,62 миллион кешегә артты, шуларҙан Чехияла — 10,40 млн кеше йәшәй (2012).

Чех теленең үҙенсәлеге түбәндәгеләр: ҡайһы бер көнбайыш славян телдәренән айырыусы йәки уларға яҡынайтыусы фонетик билдәләр, һуҙынҡы фонемаларының оҙон һәм ҡыҫҡа вокализм системаһы , *a*, *ā*, *u*, *ū* йомшаҡ тартынҡылар араһында тарихи үҙгәреше һәм *e*, *i*, *í йомшаҡ тартынҡыларҙан һуң*; консонантизм системаһында— ижек яһаусы танау өндәре [л] һәм [r], альвеоляр ҡалтыраулы *ř* ([rš], [rž]) булыуы, йомшаҡ *r' үҫешкән*, палаталь тартынҡыларҙың юғалыуы; морфонологияла — ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙың оҙон һуҙынҡылар һәм дифтонг *ou* ([ou]) бер морфема сиктәрендә сиратлашыуы; морфология өлкәһендәге үҙенсәлек: исемдәрҙең бик күп килеш менән үҙгәртеү төрө (склонение), хәҙерге заман ҡылым формаларының зат менән үҙгәреш типтарының булыуы, ябай үткән замандың булмауы .

Чех телендә дүрт диалект төркөмө билдәләнә: чех теленең үҙенең, ганац, ляш (силезский) һәм моравия-словак диалекттары. Чех әҙәби теленең нигеҙе булып урта чех һөйләше тора. Әҙәби тел һәм диалекттар менән бер рәттән, чех телендә һөйләшеүселәр араһында интердиалекттар таралған. Шуларҙың береһе — көнкүреш йәнле һөйләү теле (сығышы буйынса чех интердиалекты) — чех теленең субстандарт формаһы булып тора.

Чех әҙәби теле тарихы боронғо чех (1500 йыл тиклем), иҫке чех (XVIII быуаттың беренсе яртыһына тиклем) һәм яңы чех (XVIII быуаттың икенсе яртыһынан алып) осорҙарына бүленә.

Яҙма нигеҙендә латин графикаһы ята, Европала диакритика киң ҡулланылған (42 позицияның 15). Тәүге яҙма ҡомартҡылары XIII быуат аҙағына ҡарай.

## Атамаһы тураһында

Чех телендә үҙатамаһының ике варианты бар. Уларҙың береһе — *jazyk český* — рәсми атамаһы; икенсеһе — *čeština* — йәнле һөйләү телендә киң таралыш алған. Лингвоним «чех теле» чех халҡының үҙатамаһынан *Češi* «чехтар» (*Čech* «чехтар», *Češka* «чешка») килеп сыҡҡан. Һүҙ «чех» кесерәйтеү форманты *\*-xъ* ярҙамында килеп сыҡҡан, *\*čelověkъ* һәм *\*čelędь* һүҙҙәрендә сағыла йәки был һүҙҙең эске формаһы булып тора.

Чех теленең тәүге яҙмаһы латинса — *lingua Sclavonica* — XII быуаттар башында телгә алына. Һуңыраҡ тексттарҙа түбәндәге атамалар барлыҡҡа килә: *Slavico lingua-Bohemica* йәки *Slavo lingua-Bohemica* «славя-богема (славян-чех) теле» һәм һуңынан *lingua Bohemica* «богема (чехия) теле». Латинса исеме *lingua Bohemica урта быуаттарҙағы* Чехияның тарихи өлкәһе Богемия (*Bohemia)* атамаһынан килеп сыҡҡан, был төбәк халҡының боронғо кельт ҡәбиләләре менән бәйле. Латиндан был лингвоним башҡа телдәргә лә үтеп инә, мәҫәлән, немец теленә — *Sprache böhmische* (ул хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнә).

## Лингвогеография

### Ареалы һәм һаны

Чех теленең төп таралған территорияһы — Чех Республикаһы. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Чехияның 10,44 млн халҡынан 9,26 миллион кеше туған телен чех тип күрһәтә, улар араһынан чехтар — 6 593,23 мең , моравандар — 429,63 мең, словактар —14,73 мең, силезецтар — 10,76 мең, немецтар — 4,71 мең (2,08 миллион кеше милләтен күрһәтмәгән). Дөйөм алғанда чехия (беренсе йәки икенсе телдә) Чехияла 10,40 млн кеше һөйләшә (2012). Донъяла барлығы, донъя телдәре *Ethnologue* белешмә мәғлүмәте буйынса, теге йәки был дәрәжәлә 10,62 миллион кеше чех телен белә.

Чех телендә һөйләшкән 200 меңдән ашыу кеше Чехиянан ситтә йәшәй. Чехия менән күрше дәүләттәр территорияһында чех телендә һөйләшеүселәрҙең иң күбеһе Словакияла, ул оҙаҡ ваҡыт Чехия менән бергә . Австро-венгрия империяһы составында була һәм, һуңғараҡ, берҙәм Чехословакия дәүләтендә. Чех телен белеүселәр Словакияла , ҡағиҙә булараҡ, дисперслы күсенгәндәр. 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, был илдә 35 216 мең кеше туған тел сифатында чех телен күрһәтә, йәки илдәге халыҡтың 0,7 % (2001 йылда 48 201 мең кешеһе өсөн чех теле туған тел), йәмәғәт тормошонда 18 747мең кеше Словакияның (0,3 %) чех телен ҡулланған булһа, өйҙәге аралашыуҙа — 148 17 (0,3 %). Шул уҡ ваҡытта Словакияла үҙҙәренен чехтар тип 30 367 кеше (0,6 %) кеше иҫәпләй. Бөтә словактар өсөндә чех телен һүлпән белеү хас.

Сағыштырмаса ҙур һанда чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ күрше Австрияла йәшәйҙәр — 17 742 мең кеше (2001). Польшала чех телендә һөйләшеүселәр һаны аҙ. 2011 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, чех телендә өйҙә аралашҡан кеше һаны — 1451 , туған теле тип атаған — 890 кеше. Шуның менән Польшаның 3447 кешеһе үҙен чехия милләтенә индергән.

Чешко-Ауылы Воеводинала (Сербия)
Чех телендә һөйләшеүселәр АҠШ территорияһында таралышы (2000)
Чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Австрия-Венгрия империяһының элекке башҡа илдәрендә лә йәшәй.

Хорватияла чех телен туған тел тип һанаусы 6292 кеше (унда бөтәһе чехтар — 9641). Сербияла чех телен туған тип 2000-ләп кеше атай; XIX быуатта Чехиянан күсенеүселәр Бела-Црква Воеводина общинаһының бер нисә ауылдарында йәшәй (чех теле дүрт төбәк телдәренең береһе) — күпселек чех телендә һөйләшеүселәр бер генә ауылда — Чешко-Село. Серб Боснияһы Республикаһында һәм Герцеговинала чехтар 500-ҙән ашыу кеше түгел.Румынияла 2011 йылда Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, чех телендә һөйләшеүселәр 2174 иҫәпләнә.

Чех теле шулай уҡ элекке Рәсәй империяһы илдәрендә таралған. Украинала 5917 чех милләте кешеһенең мең бер йөҙ туҡһаны чех телен туған тип күрһәтә (2001), Рәсәйҙә — 13 074 (2010). Бынан тыш, чех телендә йәшәгән һөйләшеүселәр Ҡаҙағстанда һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.

Чех телендә Төньяҡ Америкалағы XIX быуаттағы иммигранттарҙың тоҡомдары һәм Көнбайыш Европа илдәрендәге хәҙерге заман хеҙмәт мигранттары һөйләшә.. АҠШ-та чех телендә 52 890 кеше һөйләшә (2010) булһа, Канадала — 23580 кеше (2011[en]).

Халыҡ иҫәбен алыу һәм баһалау мәғлүмәте буйынса, чех телендә һөйләшеүселәр һаны төрлө дәүләттәрҙә

| Донъя илдәре | һаны (чел.) | халыҡ иҫәбен алыу йылы (баһалар)/сығанаҡ |
| --- | --- | --- |
| Чехия | 10 400 000 | 2011[cs] |
| США | 52 890 | 2010 |
| Словакия | 35 216 | 2011 |
| Канада | 23 580 | 2011[en] |
| Австрия | 17 742 | 2001 |
| Россия | 13 074 | 2010 |
| Хорватия | 6292 | 2011[hr] |
| Румыния | 2174 | 2011 |
| Сербия | 2000 | 2011[sr] |
| Польша | 1451 | 2011[pl] |
| Украина | 1190 | 2001 |

### Социолингвистик мәғлүмәт

Прага лингвистик түңәрәге ағзалары (бигерәк тә Б Гавранек һәм А. Едличка) тарафынан чех теленең ҡатмарлы стилистик дифференциацияһын (айырылыуын) тасуирлайҙар. Әлеге мәлдә түбәндәге стилистик кимәлдәр айырылалар:

* *әҙәби чех* (*čeština spisovná*) — телдең яҙма формаһының урта һәм юғары стилистик кимәлдәре формаль текста һәм беллетристикала ҡулланыла.
* *чех теленең көнкүреш--йәнле һөйләү теле* (*čeština obecná*) — Богемияла һәм көнбайыш Моравияла телдең ауыҙ- тел формаһы, интердиалект йәки койнэ Үҙенең фонетик, морфологик һәм лексик үҙенсәлектәре бар:
	+ протеза *v* алдында *o-* (*vona* урынынан *ona* «ул-она»);
	+ *j* төшөп ҡалыуы башланғыс тартынҡылар төркөмдәрендә (*jsem* урынынан «я есть», *du* урынынан *jdu* «я иду»);
	+ ҡайһы бер осраҡта тартынҡылар төркөмдәрен ябайлаштырыу (*jabko* урынынан *jablko* «алма-яблоко», *pučit* урынынан *půjčit* «одолжить»);
	+ ҡайһы бер урындарҙа (позицияла) оҙон һуҙынҡыларҙы ҡыҫҡартыу (*domu* урынынан *domů* «өйгә-домой», *jim* урынынан *jím* «мин ашаным-я ем»);
	+ сифат ҡылымдарҙа тартынҡыларҙан һуң *-l* l төшөп ҡала (*upad* урынынан *upadl* «упал»);
	+ сифаттарҙың ҡалын ялғауҙары (*dobrej* урынынан *dobrý* «хороший», *dobrý* урынынан *dobří* (мужск. одушев.) һәм *dobré* (мужск. неодушев. һәм женск.) «хорошие»);
	+ ҡайһы бер ҡылым формалары (*seděj* йәки *seději* урынынан *sedí* « улар ултыралар-они сидят»);
	+ сығанаҡ килеш ялғауҙары күплектә *-ama*/*-ema* (*ženama* урынынан *ženami «женщинами-ҡатын-ҡыҙ менән»* , *mužema* урынынан *muži* «мужчинами-ирҙәр менән», *stromama* урынынан *stromy* «ағастар менән-деревьями»);
	+ ҡайһы бер лексика (*furt* урынынан *pořád*/*stále* «даими-постоянно», *fáč* урынынан *obvaz* «бинт», *flaška* урынынан *láhev* «шешә-бутылка», *бул* урынынан *brečet*/*plakat* «илай-плакать»);
* *чех теленең йәнле һөйләү теле* (*čeština hovorová* йәки *běžně čeština mluvená*) — чех теленең ауыҙ-тел формаһын ябай формаль булмаған коммуникацияла ҡулланыу, бер яҡлап асыҡтан-асыҡ китап әйтемдәрһеҙ һәм икенсе яҡлап вульгаризмдарҙың юҡлығы; чех теленең йәнле һөйләү теленә түбәндәге күренештәр хас :
	+ рәүештәрҙә аҙаҡҡы һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы (*zas* урынынан *zase* «яңынан-снова», *míň* урынынан *méně* «аҙ-меньше»);
	+ форма *jí* урынынан *ji* «её» төшөм килештә килеүе;
	+ билдәләү алмаштары сифатында *co формаһын ҡулланыу* *který* «который» урынына (*holka, miluju jí co* *holka, miluji kterou* "девушка, которую я люблю ");
* *стандарт тел* (*čeština standardní*) — яҙма тексттарҙың теле, окказиональ (автор неолог.) неологизмдарҙан һәм вульгаризмдарҙан таҙартылған.

Воеводина чех телен рәсми ҡулланыу, Сербия — община, ул чех телендә рәсми таный, айыра зәңгәр төҫ

.

1911 йылдан чех телен көйләү һәм өйрәнеү Чехия фәндәр Академияһы эргәһендәге чех теле институты шөғөлләнә. Уның алдында хәҙерге чех теле һәм тарихын фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы тора.. Тәҡдим ителгән баҫмалар нәшер итә (мәҫәлән, " Чех теленең орфография ҡағиҙәләре " (*Pravopisu Pravidla českého*), "Чех әҙәби теле һүҙлектәре, « (*Češtiny Slovník spisovné*), „ Сит ил һүҙҙәренең академик һүҙлектәре“ (*Akademický slov slovník cizích*)) һәм йәмәғәтселеккә тел мәсьәләләре буйынса консультация бирә.. Мәғариф, йәштәр һәм физик тәрбиә министрлығы (*Ministerstvo školství, д mládeže tělovýchovy*) үрҙә күрһәтелгән уҡыу әсбаптарын чех телен өйрәнеүҙә хуплай, бигерәк тә мәктәптә чех телен өйрәнгән саҡта.

### Диалекттар

Диалекты чешского языка
Чех теле бер нисә диалекта бүленә, дөйөм алғанда, улар бер-береһен аңлайҙар. Әлеге ваҡытта әҙәби теленең йоғонтоһо аҫтында диалекттар араһындағы сиктәр юйылалар.

А.&nbsp;М.&nbsp;Селищев чех теле диалекттарын чехия һәм моравияға бүлә. Чехия диалекты , үҙ сиратында, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайышҡа бүленә.

Б Гавранек классификацияһы буйынса, чехия диалекттары 6 диалект төркөмгә бүленә: урта чехия, көнсығыш чехия, көнбайыш чехия, ганац һәм ляш диалекттары.

Башҡа классификация буйынса, чехия диалекты 4 диалект төркөмгә бүленә:

* чех һөйләштәре (һөйләү телендә койне сифатында);
* үҙәк морав төркөмө һөйләштәре (ганац);
* көнсығыш морав һөйләштәре төркөмө (морав-словак);
* силезия һөйләштәре.

Элекке судет немецтары йәшәгән сик буйы ерҙәрен халҡының төрлөлөгө арҡаһында бер диалектҡа индерергә мөмкин түгел.

Польша ғалимы Т. Л-Сплавинский чех телендәге иң боронғо диалект үҙенсәлектәренә түбәндәгеләрҙе индерә:

* акут интонацияһы аҫтында ганац һәм ляш һөйләщендә , шулай уҡ улар менән ҡайһы бер күршеләрендә ике ижекле һүҙҙәрҙә оҙон һуҙынҡы ҡыҫҡартыла: *skala* (әҙәби. *skála*), *jama* (әҙәби. *jáma*), *březa* (әҙәби. *bříza*), *blato* (әҙәби. *bláto*);
* v билабиаль әйтелешле һуҙынҡы, интервокаль хәлдә, тартынҡылар алдынан һәм төньяҡ-көнсығыш чех һөйләштәренең һүҙ аҙағында : *kráwa* (әҙәби. *kráva*), *prauda* (әҙәби. *pravda*), *kreu* (әҙәби. *krev*);
* протез *v* күпселек һөйләштәрҙә *o- алдынан*, һәм бынан көньяҡ чех һәм ляш һөйләштәренән башҡа : *voko* (әҙәби. *oko*), *von* (әҙәби. *on*), *vod* (әҙәби. *od*);
* башланғыс *ji-* күсә *i-* төньяҡ-көнсығыш чех һөйләштәрендә : *iskra* (әҙәби. *jiskra*), *ídlo* (әҙәби. *jídlo*);
* тартынҡылар ҡушылмаһы *šč* күсә *šť* чехия һөйләштәрендә, шул уҡ ваҡытта моравия һөйләштәрендә тәүге хәл һаҡлана: *šťáva* — *ščáva*;
* һуңғы тартынҡыны *v-*, *m-*, *l-*, *r-* алдынан яңғыраулана ляш һәм көнсығыш ганац һөйләштәрендә, шулай уҡ күсемле диалекттарҙың бер өлөшөндә;
* көньяҡ чех һөйләштәрендә һаңғырау тартынҡыларҙан һуң, тартынҡыларҙың һаңғырауланышы: *kfjet* (әҙәби. *květ*), *tfoje* (әҙәби. *tvoje*);
* *t* һәм *d.тартынҡылары* e алдынан йомшаҡ әйтелә, йыш ҡына — *ć* һәм *dź* ляш һөйләштәрендә күсеүе менән бәйле: *idźe* (әҙәби. *jde*), *ćeplo* (әҙәби. *teplo*);
* тауыш среднеязычный *ś* һәм *ź* был һөйләш ляшский: *nośić* (әҙәби. *nosit*), *na voźe* (әҙәби. *na voze*);
* *ляш һөйләштәрендә dz* өнө һаҡлана: *cudz*y (әҙәби. *cizí*).

## Тел тарихы

Чех теле тарихы традиция буйынса өс периодҡа бүленә::

1. чех теленең боронғо осоро (*čeština stará*) — чех теле башҡа көнбайыш славян телдәр араһынан айырылған ваҡыттан (шартлы) 1500 йылдан. Был осор ике этапҡа бүленә: яҙмаға тиклем һәм яҙма.
2. Чех теленең иҫке осоро (*čeština starší*) — XVI быуаттың беренсе яртыһынан алып XVIII быуатҡа тиклем. Ҡайһы берҙә иҫке чех теле сиктәрендә осорҙар бүленә: XVI быуаттың мәҙәни- яҙма теле — „ гуманистик чех теле“ (*čeština humanistická*) һәм артабанғы быуат ярым тел — „ барокко чех теле“ (*čeština barokní*).
3. чех теленең яңы осоро (*čeština nová*) —XVIII быуаттың икенсе яртыһынан чех теленең милли яңырышы башланғысынан (яңы чех осороноң әҙәби тел башланғыс этабы *čeština obrozenská булараҡ билдәле*) әлеге ваҡытҡа тиклем —хәҙерге чех теленең эшмәкәрлегенең этапты (*čeština současná*).

XIX быуатта чех һәм словак телдәренең таралыуы
Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән чех телендәге XIII быуат башында тулы кимәлдәге фраза 1057 йылдағы Литомержицк капитулын нигеҙләү тураһындағы грамотаға теркәлгән.

Боронғо чех теле төрлө жанрҙағы ҙур һандағы ҡомартҡыларҙа документлаштырылған. Был осорҙа түбәндәге үҙгәрештәр булған:

* һуҙынҡыларҙың үҙгәреше *'a* > *ě*, *'u* > *i*, *'o* > *e*;
* дифтонгылашыу һәм монофтогизациялашыу *ě* >*i̯e* > *ī*, *ō* > *uo* > *ū*;
* килеш һәм зат менән үҙгәреш системаһын үҙгәртеп ҡороу;
* йәнлелек (одушёв) категорияһын булдырыу;
* һан (двойстенного числа) юғалтыу;
* аорист һәм имперфектты юғалтыу.

Иҫке чех теле ҙур һандағы баҫма китаптарҙа сағылдыра. Грамматикаларҙа нығытылған нормалар барлыҡҡа килгән (1533 йылда чех теленең беренсе грамматикаһы сыға). Кралицкая Библияһы чех теленең юғары вариантына тәржемә ителгән.

## Яҙмаһы

Мәҫәлән, китаптың „Дөйөм ботаник“, икенсе баҫма, 1846 йыл
Алфавит хәрефтәрен ҡулъяҙма чех
Айырым чех һүҙҙәре X быуат башынан уҡ латин һәм немец әҫәрҙәрендә осрай . Ләкин тулыһынса чех телендә яҙылған әҫәрҙәр XIII быуаттың икенсе яртыһында ғына билдәле („Островская песнь“ и „Кунгунтина песнь“). XIV быуаттан чех телендә байтаҡ ҡына әҙәбиәт барлыҡҡа килә. Уның яҙмаһы өсөн латин алфавиты ҡулланыла, әммә унда бөтә чех өндәрен бирер өсөн, хәрефтәр етмәй. Шуның өсөн яҙмаға төрлө диграфтар (*spřežkový pravopis*) индерелә, ләкин ниндәй ҙә булһа берҙәм система булмай (t͡ʃ өсөн *c*, *cz*, *czz*, *chz*, *ch ҡулланылған*).

1406 йылда исемһеҙ орфографик трактат яҙылған булған, уны XIX быуатта Ф. Палацкий аса һәм „<i id="mwAqA">Orthographia bohemica</i>“ тип атай, уның авторын Ян Гус тип фаразлай. Был трактатта чех теле өсөн эҙмә-эҙлекле орфография системаһы тәҡдим ителә. Чех телендәге өндәрҙе билдәләү өсөн латин алфавитында етмәгән хәрефтәр урынына диакратик билдәләр индерергә тәҡдим итәләр. Шулай шышылдаулы (щипящий) һәм йомшаҡ тартынҡыларҙы тапшырыу өсөн хәреф өҫтөндәге нөктә хеҙмәт итә, мәҫәлән, *ċ*, *ṡ*, *ż*, *ṙ*, *ṅ*, *ṫ* артабан алмаштырыла гачек менән (*háček* „ырғаҡ-крючок“), мәҫәлән, *č*, *š*, *ž*, *ř*, *ň*, *ť*. Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғон тапшырыу өсөн акут файҙаланылған (чех. *čárka,* „черточка“). Диакритика менән яҙыу тиҙ генә лә һәм һәр ерҙә лә ҡабул ителмәй. XVI быуат уртаһына тиклем диакритик һәм диграфик орфография паралллель ҡулланыла.

Чех QWERTZ-клавиатура. QWERTY поженятся урыны менән генә айырылып һәм ул Y Z
1842 йылда *j* өнөн *j* хәрефе менән билдәләү тәҡдим ителә, элеккесә оҙон һуҙынҡы *i* — *í* хәрефе менән , ә *j* менән түгел, ә дифтонг *eɪ* — хәреф ҡуш. *ej* , ә *ey түгел*. Был яңылыҡты билдәле славист Шафарик хуплай. 1849 йылда *w урынына*  *v яҙа башлайҙар* ә *au* урынына — *ou*.

Чех яҙыу өлгөһө буйынса уға бик яҡын словак теле яҙмаһы төҙөлә. XIX быуат башында чех системаһына (ҡайһы бер үҙгәрештәр менән) хорват латины күсерелә. („гаевица“). Чех теле өлгөһө буйынса ҡайһы бер славян телдәренең киң таралған латинлаштырыу системалары проектлаштырыла : белорус теленең, украина һәм рус телдәренең, төп стандарттары латин транслитерацияһы, ғөмүмән, кириллица:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| хәреф | чех атамаһы | өн (МФА) | алло- фондар |
| --- | --- | --- | --- |
| **A a** | *á* | [a] |  |
| **Á á** | *dlouhé á* | [aː] |  |
| **B b** | *bé* | [b] | [p] |
| **C c** | *cé* | [ts] | [dz] |
| **Č č** | *čé* | [tʃ] | [dʒ] |
| **D d** | *dé* | [d] | [t] |
| **Ď ď** | *ďé* | [ɟ] | [c] |
| **E e** | *é* | [ɛ] |  |
| **É é** | *dlouhé é* | [ɛː] |  |
| **Ě ě** | *ije* | [ɛ], [jɛ] |  |
| **F f** | *ef* | [f] |  |
| **G g** | *gé* | [g] | [k] |
| **H h** | *há* | [ɦ] | [x], [h] |
| **Ch ch** | *chá* | [x] | [ɣ], [ɦ] |
| **I i** | *í* | [ɪ] |  |
| **Í í** | *dlouhé í* | [iː] |  |
| **J j** | *jé* | [j] |  |
| **K k** | *ká* | [k] | [g] |
| **L l** | *el* | [l] |  |
| **M m** | *em* | [m] | [ɱ] |
| **N n** | *en* | [n] | [ŋ] |

 |  |  |

| хәреф | чех атамаһы | өн (МФА) | алло- фондар |
| --- | --- | --- | --- |
| **Ň ň** | *eň* | [ɲ] |  |
| **O o** | *ó* | [o] |  |
| **Ó ó** | *dlouhé ó* | [oː] |  |
| **P p** | *pé* | [p] | [b] |
| **Q q** | *kvé* | qu=[kv] |  |
| **R r** | *er* | [r] |  |
| **Ř ř** | *eř* | [r̝] | [r̝°] |
| **S s** | *es* | [s] | [z] |
| **Š š** | *eš* | [ʃ] | [ʒ] |
| **T t** | *té* | [t] | [d] |
| **Ť ť** | *ťé* | [c] | [ɟ] |
| **U u** | *ú* | [ʊ] |  |
| **Ú ú** | *dlouhé ú* | [uː] |  |
| **Ů ů** | *ů s kroužkem* | [uː] |  |
| **V v** | *vé* | [v] | [f] |
| **W w** | *dvojité vé* | [v] | [f] |
| **X x** | *iks* | [ks] | [gz] |
| **Y y** | *ypsilon* | [ɪ] |  |
| **Ý ý** | *dlouhé ypsilon* | [iː] |  |
| **Z z** | *zet* | [z] | [s] |
| **Ž ž** | *žet* | [ʒ] | [ʃ] |

 |

## Лингвистик ҡылыҡһырлама

### Фонетика һәм фонология

#### Һуҙынҡылар

Чех монофтонгыларының яңғырашы
Чех телендә ун һуҙынҡы фонема, оҙонлоҡ — ҡыҫҡалыҡ буйынса айырылалар:

| Күтәрелеш | Рәт |
| --- | --- |
| Алғы | Уртансы | Артҡы |
|  | ҡыҫҡа | оҙон | ҡыҫҡа | оҙон | ҡыҫҡа | оҙон |
| Юғары | ɪ | iː |  |  | u | uː |
| Урта | ɛ | ɛː |  |  | o | oː |
| Түбәнге |  |  | a | aː |  |  |

Һуҙынҡылар оҙонлоғо мәғәнә айырмаһын бирә.: *dal* „ул бирҙе-он дал“ — *dál* „алыҫ- ,дальше“, „господа-әфәнделәр“ — *páni*» — *paní* «госпожа-ханымдар», *stály* « улар тора-они стоят» — *stálý* «даими-постоянно». Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыға ҡарағанда яҡынса ике тапҡыр оҙонораҡ дауам ителә; бынан тыш, бер пар /ɪ/ — /iː/ күтәрелеш буйынса ныҡ айырыла. Оҙон һуҙынҡылар һаны һүҙҙә сикләнмәгән: *vzácný* «һирәк-редкий», *mávání* «полоскание», *získávání* «алыу, һатыу». Телмәр контексында ҡыҫҡа һуҙынҡылар оҙон һуҙынҡыларға ҡарағанда 3-4 тапҡырға йышыраҡ осрай.

Бынан тыш чех телендә өс дифтонг: *ou*, *au* һәм *eu бар*. Дифтонг *au* һәм *eu* шулай уҡ оҙон *ó* тик үҙләштергән һүҙҙәрҙә, ымлыҡтарҙа һәм өноҡшаш һүҙҙәрҙә осрай..

Өн яһау хас [r] һәм [l]: *vlk* «бүре-волк», *krtek* «крот», *bratr* «брат». Бындай ижектәрҙе әйткәндә саманан тыш ҡыҫҡа тоноҡ өн барлыҡҡа килә.. Тотош фразалар бер «ысын» һуҙынҡыһыҙ бар: *Strč krk prst skrz* «просунь палец сквозь горло».

#### Тартынҡылар

Чех теле тартынҡылары (йәйә эсендә фонемаларҙың позицион варианттары, тартынҡы парларында һулдан- һаңғырау тартынҡылар, уң яҡтан — яңғырау тартынҡылар килтерелгән):

|  | Ирен тартынҡылары | Альвеоляр (тел осо) | Палатальный (тел уртаһы) | Веляр (тел арты) | Тамаҡ төбө (Глоттальный) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Танау | m | n | ɲ |  |  |
| Шартлаулы | p b | t d. | c ɟ | k (g) |  |
| Аффрикаттар |  | ts (dz) | tʃ (dʒ) |  |  |
| Фрикативтар | (f) v | 's z | ʃ ʒ | x | ɦ |
| Ҡалтыраулы |  | r r |  |  |  |
| Аппроксиманталар |  | l | джан |  |  |

Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡы һаңғыраулана. Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау-яңғырау буйынса ассимиляциялаша: *obchod* [opxot] «магазин», *platba* [pladba] «платёж». Моравия вариантында *sh төркөмөндә һүҙ башында* шулай уҡ регрессив ассимиляция барлыҡҡа килә, ә көнбайыш чех телендә һәм әҙәби телдә — прогрессив: *na shledanou* (әҙәби. [na sxledanou], моравия [na zɦledanou]) «до свидания». Өн *ř* һаңғыраулана алдында ғына түгел, ләкин һаңғырау тартынҡынан да һуң.

Ғәҙәттә, паузанан һуң һүҙ башында һуҙынҡылар алдынан тамаҡ төбө шартлаулы (ʔ) барлыҡҡа килә. Был шулай уҡ һүҙҙәр тоташҡанда һуҙынҡыларҙың берләшеүендә, бәйләүестәрҙә, приставкаларҙа (тамыр алдынан килеүсе) барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бәйләүестең (предлог) аҙаҡҡы тартынҡыһы тамаҡ төбө шартлаулы тартынҡыһы алдынан да унан башҡа ла һаңғыраулана : *v autě* — [ʔaucɛ f] / [aucɛ f] «в машине».

Тартынҡы *n* яһалыш урыны буйынса *ŋ артҡы рәт* алдында *k* һәм *g*: *tenký* [teŋkiː] «йоҡа», *tango* [taŋgo] «танго» ассимиляциялаша.

#### Просодия

Чех әҙәби телендә баҫым экспираторлы, һүҙ баҫымы фиксацияланғана (инициаль баҫым) — һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә. Бер һәм ике ижекле исемдәр һәм алмаштар, уларға беркетелгән бер ижекле бәйләүестәр бер баҫымлы төркөм барлыҡҡа килтерә: *do Prahy* « в Прагу»,*ˈod nás* «от нас».

### Морфология

#### Исем (һүҙ төркөмө)

Чех телендә исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһының классификацияһы менән билдәләнә. Һан бары икәү — берлектә (*jednotné číslo* / *singulár*) һәм күплектә (*množné číslo* / *plurál*). Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө (singularia tantum) һәм (pluralia tantum) тик күплек һанлы ғына булыу төркөмө . Килештәр алты — төп килеш, эйәлек килеш, төбәү килеш, төшөм килеш, урын һәм сығанаҡ килештәр. Бынан тыш, (муж. р.) һәм (жен. р.) берлек һанда саҡырыу (звательная) формаһы бар, ғәҙәттә, уларҙы шулай уҡ килеш тип һанайҙар. Исемдәр дүрт енес төшөнсәһе буйынса бүленәләр — муж. р. йәнле (одушевленный), муж. р. йәнһеҙ (неодушев.) жен. р. һәм сред. р..

Килеш менән үҙгәртеүҙең 14 тибы бар (склонение), традиция буйынса аталған исемдәр өлгөһө: *pán*, *hrad*, *muž*, *stroj*, *předseda*, *soudce*, *žena*, *růže*, *píseň*, *kost*, *město*, *moře*, *kuře*, *stavení*.

Исемдәрҙең килеш менән үҙгәрешенә (муж р. одушевленный) миҫал: *pán* «господин», *muž* «мужчина», *předseda* «председатель» һәм *soudce* «судья». Беренсе килеш тибы буйынса төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланған исемдәр үҙгәрә, икенсе тип буйынса йомшаҡ тартынҡыға тамамланған исемдәр..

| Килеш | Берлек һанда | Күплек һанда | Берлек һанда | Күплек һанда | Берлек һанда | Күплек һанда | Берлек һанда | Күплек һанда |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Төп килеш | *pán* | *pánové*/*páni* | *muž* | *muži* | *předseda* | *předsedové* | *soudce* | *soudci* |
| Эйәлек килеш | *pána* | *pánů* | *muže* | *mužů* | *předsedy* | *předsedů* | *soudce* | *soudců* |
| Төбәү килеш | *pánovi*/*pánu* | *pánům* | *muži*/*mužovi* | *mužům* | *předsedovi* | *předsedům* | *soudci* | *soudcům* |
| Төшөм килеш | *pána* | *pány* | *muže* | *muže* | *předsedu* | *předsedy* | *soudce* | *soudce* |
| Саҡырыу килеш | *pane* | *pánové*/*páni* | *muži* | *muži* | *předsedo* | *předsedové* | *soudce* | *soudci* |
| Сығанаҡ килеш | *pánem* | *pány* | *mužem* | *muži* | *předsedou* | *předsedy* | *soudcem* | *soudci* |
| Урын-ваҡыт килеш | *pánovi*/*pánu* | *pánech* | *muži*/*mužovi* | *mužích* | *předsedovi* | *předsedech* | *soudci* | *soudcích* |

Исемдәрҙең ир-ат енесе төшөнсәһенә ҡараған (муж. р.), йәнһеҙ (неодушёв) килеш менән үҙгәрешенә өлгө: *hrad* «замок», *stroj* «машина (механизм)» һәм *kámen* «таш-камень» Исемдәр төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланһа, беренсе тип буйынса үҙгәрә, икенсе тип буйынса функциональ йомшаҡ тартынҡыға. *kámen* өлгөһөндә ҙур булмаған исемдәрҙең төркөмө *stroj* тибында ялғау менән берлек һанда һәм *hrad* төрҙәре күплектә..

| Килеш | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Төп килеш | *hrad* | *hrady* | *stroj* | *stroje* | *kámen* | *kameny* |
| Эйәлек килеш | *hradu* | *hradů* | *stroje* | *strojů* | *kamene* | *kamenů* |
| Төбәү килеш | *hradu* | *hradům* | *stroji* | *strojům* | *kameni* | *kamenům* |
| Төшөм килеш | *hrad* | *hrady* | *stroj* | *stroje* | *kámen* | *kameny* |
| Саҡырыу килеш | *hrade* | *hrady* | *stroji* | *stroje* | *kameni* | *kameny* |
| Сығанаҡ килеш | *hradem* | *hrady* | *strojem* | *stroji* | *kamenem* | *kameny* |
| Урын-ваҡыт килеш | *hradu*/*hradě* | *hradech* | *stroji* | *strojích* | *kameni* | *kamenech* |

Исем һүҙ төркөмө жен. р. үҙгәреү өлгөһө — *žena* «ҡатын-ҡыҙ-женщина», *růže* «роза», *píseň* «йыр» һәм *kost* «һөйәк-кость». Беренсе тип буйынса үҙгәрә төп килештә -а- ялғауына тамамланған, икенсе тип буйынса *-e- ялғауына тамамланған исемдәр.* Тартынҡыларға тамамланған исемдәр, *píseň* һәм *kos тип буйынса үҙгәрәләр*.

| Килеш | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Төп килеш | *žena* | *ženy* | *růže* | *růže* | *píseň* | *písně* | *kost* | *kosti* |
| Эйәлек килеш | *ženy* | *žen* | *růže* | *růží* | *písně* | *písní* | *kosti* | *kostí* |
| Төбәү килеш | *ženě* | *ženám* | *růži* | *růžím* | *písni* | *písním* | *kosti* | *kostem* |
| Төшөм килеш | *ženu* | *ženy* | *růži* | *růže* | *píseň* | *písně* | *kost* | *kosti* |
| Саҡырыу килеш | *ženo* | *ženy* | *růže* | *růže* | *písni* | *písně* | *kosti* | *kosti* |
| Сығанаҡ килеш | *ženou* | *ženami* | *růží* | *růžemi* | *písní* | *písněmi* | *kostí* | *kostmi* |
| Урын-ваҡыт килеш | *ženě* | *ženách* | *růži* | *růžích* | *písni* | *písních* | *kosti* | *kostech* |

Хәйер, *píseň* тибы исемдәре *růže тибы исемдәренән төп килеш һәм төшөм килештә берлек һанда тик ялғауһыҙ булыуҙары (* нуль), шулай уҡ саҡырыу килеше ялғауы менән айырылалар, традицион рәүештә айырым типҡа бүленәләр..

Исемдәрҙең (средний род) килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: *město* «ҡала», *moře* «диңгеҙ», *kuře* «себеш» һәм *stavení* «здание». Исемдәрҙең беренсе типтағы (*-o ялғауына тамамланған)* килеш менән үҙгәреше, икенсе тип *-e ялғауы менән*. Исемдәрҙең *kuře* тибы буйынса хайуан балаларын белдергән атамалар (детёнышей) һәм бер нисә һүҙ үҙгәрә. Исем һүҙ төркөмө *-í тамамланған* *staven тибы буйынса үҙгәрәí*.

| Килеш | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан | Бер. һан | Күп. һан |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Төп килеш | *město* | *města* | *moře* | *moře* | *kuře* | *kuřata* | *stavení* | *stavení* |
| Эйәлек килеш | *města* | *měst* | *moře* | *moří* | *kuřete* | *kuřat* | *stavení* | *stavení* |
| Төбәү килеш | *městu* | *městům* | *moři* | *mořím* | *kuřeti* | *kuřatům* | *stavení* | *stavením* |
| Төшөм килеш | *město* | *města* | *moře* | *moře* | *kuře* | *kuřata* | *stavení* | *stavení* |
| Саҡырыу килеш | *město* | *města* | *moře* | *moře* | *kuře* | *kuřata* | *stavení* | *stavení* |
| Сығанаҡ килеш | *městem* | *městy* | *mořem* | *moři* | *kuřetem* | *kuřaty* | *stavením* | *staveními* |
| Урын-ваҡыт килеш | *městě* | *městech* | *moři* | *mořích* | *kuřeti* | *kuřatech* | *stavení* | *staveních* |

#### Сифат (һүҙ төркөмө)

Сифаттар ике тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: йомшаҡ һәм ҡаты.

Сифаттарҙың ҡаты төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: *nový* «яңы»:

| Килеш
  | Берлек һанда
  | Күплек һанда
  |
| --- | --- | --- |
| Мужской род
  | Средний род
  | Женский род
  | Мужской род йәнле (одушевлённый)
  | Мужской род йәнһеҙ (неодушевлённый.) жен. род һәм средний род
  | Средний род
  |
| Төп килеш
  | *nový* | *nové* | *nová* | *noví* | *nové* | *nová* |
| Эйәлек килеш
  | *nového* | *nové* | *nových* |
| Төбәү килеш
  | *novému* | *nové* | *novým* |
| Төшөм килеш
  | **неодуш.** | *nový* | *nové* | *novou* | *nové* | *nová* |
| **одуш.** | *nového* |
| Сығанаҡ килеш
  | *novým* | *novou* | *novými* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *novém* | *nové* | *nových* |

Чех теле һөйләшендә әҙәби урынына *-ý-* һәм *-é-ялғауҙарҙа* *-ej-* һәм *-ý-* ҡулланыла, шуға ярашлы: *novej* «новый», *novýho* «нового», *novýmu* «новому», *novejch* «новых», *novejm* «новым».

Әҙәби чех телендә исемдәр төп килештә, күплек һанда, муж. р. йәнле (одушёв.) торғанда ялғау алдынан тартынҡыларҙың сиратлашыуы барлыҡҡа килә: *mlad.ý* «йәш-молодой» — *mlad.í*, *prostý* «ябай-простой» — *prostí*, *hodný* «добрый» — *hodní*, *dobrý* «хороший» — *dobří*, *vysoký* «юғары-высокий» — *vysocí*, *uboh.ý* «бәхетһеҙ-несчастный» — *ubozí*, *tichý* «тихий» — *tiší*, *městský* «городской» — *městští*, *anglický* «инглизса-английский» — *angličtí*.

Чех телендә төп килештә, күплектә енес төшөнсәһендәге айырма юғала һәм исемдәр менән *-ý ялғаулы форма ҡушылмаһы бөтә енесте белдергән исемдәр менән (муж.р. ,жен.р. ,сред. р.) ҡулланыла*.

Сифаттарҙың йомшаҡ төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫал *cizí* «чужой-ят, сит ил-иностранный»:

| Килеш
  | Берлек һаны
  | Күплек һаны
  |
| --- | --- | --- |
| Мужской род
  | Средний род
  | Женский род
  |
| Төп килеш
  | *cizí* | *cizí* | *cizí* | *cizí* |
| Эйәлек килеш
  | *cizího* | *cizí* | *cizích* |
| Төбәү килеш
  | *cizímu* | *cizí* | *cizím* |
| Төшөм килеш
  | **неодуш.** | *cizí* | *cizí* | *cizí* | *cizí* |
| **одуш.** | *cizího* |
| Сығанаҡ килеш
  | *cizím* | *cizí* | *cizími* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *cizím* | *cizí* | *cizích* |

Эйәлекте белдергән сифаттар (притяжательные) тик ир-ат енесенә ҡараған (муж.р.) суффикс *-ov- ярҙамында* йәки ҡатын-ҡыҙ енесе төшөнсәһендәге (жен.р.) *-in- суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килә.* Эйәлекте белдергән сифаттар ҡатнаш тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: килештәрҙең бер өлөшөндә сифаттарҙың ялғауы булып, ә бер өлөшө — исемдәрҙеке булып тора.

Эйәлек мәғәнәһен белдереүсе сифаттарҙың (притяжательные) килеш менән үҙгәртеү өлгөһө *otcův* «атаһының-отцов»:

| Килеш
  | Берлек һанда
  | Күплек һанда
  |
| --- | --- | --- |
| Мужской род
  | Средний род
  | Женский род
  | Мужской род йәнле(одушев.)
  | Мужской род йәнһеҙ (неодушев.) женский род һәм средний род
  | Средний род
  |
| Төп килеш
  | *otcův* | *otcovo* | *otcova* | *otcovi* | *otcovy* | *otcova* |
| Эйәлек килеш
  | *otcova* | *otcovy* | *otcových* |
| Төбәү килеш
  | *otcovu* | *otcově* | *otcovým* |
| Төшөм килеш
  | **неодуш.** | *otcův* | *otcovo* | *otcovu* | *otcovy* | *otcova* |
| **одуш.** | *otcova* |
| Сығанаҡ килеш
  | *otcovým* | *otcovou* | *otcovými* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *otcově* | *otcově* | *otcových* |

Шулай уҡ сит телдән барлыҡҡа килгән ҙур булмаған килеш менән үҙгәрмәүсе исем һүҙ төркөмө ба: *khaki* «хаки», *lila* «лиловый», *blond* «блондинистый», *prima* / *príma* «клёвый», *fajn* «классный», *fér* «честный», *nóbl* «аристократический», *extra*.

Сағыштырыу (*komparativ* / *druhý stupeň*) һәм артыҡлыҡ дәрәжәләре (*superlativ* / *třetí stupeň*) тик төп сифаттарҙан ғына барлыҡҡа килә. Сағыштырыу дәрәжәһе суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) *-ější*/*-ejší*, *-ší*, *-čí ярҙамында барлыҡҡа килә.* Иң киң таралған суффикс *-ější*/*-ejší*, суффикс *-ší* частоталы 40-ҡа яҡын булған сифаттарҙа ҡулланыла, суффикс *-čí* тик ун ҙур булмаған *-ký тамамланған сифаттар менән ҡулланыла*.

Ҡайһы бер сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжә формалары супплетив барлыҡҡа килә: *velký* / *veliký* «ҙур-большой» — *větší*, *dobrý* « яҡшы-хороший» — *lepší*, *malý* «бәләкәй-маленький» — *menší*, *špatný* «насар-плохой» / *zlý* «яуыз-злой» — *horší*, *dlouhý* «оҙон-длинный» — *delší*, *brzký* «тиҙ, иртә-скорый, ранний» — *dřívější*.

Артыҡлыҡ дәрәжәһе формалары сағыштырыу дәрәжәһенә префикс *nej- ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә*.

#### Һандар

Чех телендә телендә һандар түбәндәге лексик-грамматик разрядтар буйынса бүленәләр:

* төп һандар (*základní*): *jeden* «бер», *dva* «ике», *tři* «өс»;
* рәт һандары (*řadové*): *první* «беренсе», *druhý* «икенсе», *třetí* «өсөнсө»;
* йыйыу һандары (видовые, *druhové*): *dvojí*, *trojí*, *čtverý*;
* сама һандары (*násobné*) *dvojnásobný* "ике тапҡыр двукратный ", *dvakrát* «икеләтә-дважды»;
* бүлем һандары: *po jednom* «бер өҫтәрәк», *po dvou* «икешәр-по два», *po třech* буйынса «өсәр-по три».

Һандар разрядтарға бүленеүгә ҡарамай, ике төркөмдө барлыҡҡа килә: билдәле һандар(*určité*: *pět*, *pátý*, *pětkrát*, *paterý*) һәм билдәһеҙлек (*neurčité*: *několik*, *několikátý*, *několikrát*, *několikerý*).

Шулай уҡ һандар араһында ябай (*dva*, *tři*), ҡушма (*dvacet*, *třicet*), ҡатмарлы (*pět sto třicet*) һандар бар.

Берҙән алып егерме бергә тиклем һандар :

|  | Төп һандар
  | Рәт һандары
  | Йыйыу һандары
  |
| --- | --- | --- | --- |
| Бер
  | *jeden* (р. м.), *jedna* (ярай. р.), *jedno* (с. р.)
  | *první* |  |
| Ике
  | *dva* (р. м.), *dvě* (ярай. р. с. р.)
  | *druhý* | *dvoje* |
| Өс
  | *tři* | *třetí* | *troje* |
| Дүрт
  | *čtyři* | *čtvrtý* | *čtvero* |
| Биш
  | *pět* | *pátý* | *patero* |
| Алты
  | *šest* | *šestý* | *šestero* |
| Ете
  | *sedm* | *sedmý* | *sedmero* |
| Һигеҙ
  | *osm* | *osmý* | *osmero* |
| Туғыҙ
  | *devět* | *devátý* | *devatero* |
| Ун
  | *deset* | *desátý* | *desatero* |
| Ун бер
  | *jedenáct* | *jedenáctý* | *jedenáctero* |
| Ун ике
  | *dvanáct* | *dvanáctý* | *dvanáctero; tucet* |
| Ун өс
  | *třináct* | *třináctý* | *třináctero* |
| Ун дүрт
  | *čtrnáct* | *čtrnáctý* | *čtrnáctero* |
| Ун биш
  | *patnáct* | *patnáctý* | *patnáctero* |
| Ун алты
  | *šestnáct* | *šestnáctý* | *šestnáctero* |
| Ун ете
  | *sedmnáct* | *sedmnáctý* | *sedmnáctero* |
| Ун һигеҙ
  | *osmnáct* | *osmnáctý* | *osmnáctero* |
| Ун туғыҙ
  | *devatenáct* | *devatenáctý* | *devatenáctero* |
| Егерме
  | *dvacet* | *dvacátý* | *dvacatero* |
| Егерме бер
  | *dvacet jedna* | *dvacátý první* | *jednadvacatero* |

«Бер» һанының килеш менән үҙгәреше:

| Килеш
  | Берлек һанда
  | Күплек һанда
  |
| --- | --- | --- |
| Мужской род
  | Средний род
  | Женский род
  | Муж. р.йәнле (одушев.)
  | Муж. р.йәнһеҙ (неодушев.) женский род
  | Средний род
  |
| Төп килеш
  | *jeden* | *jedno* | *jedna* | *jedni* | *jedny* | *jedna* |
| Эйәлек килеш
  | *jednoho* | *jedné* | *jedněch* |
| Төбәү килеш
  | *jednomu* | *jedné* | *jedným* |
| Төшөм килеш
  | неодуш.
  | *jeden* | *jedno* | *jednu* | *jedny* | *jedna* |
| одуш.
  | *jednoho* |
| Сығанаҡ килеш
  | *jedním* | *jednou* | *jednými* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *jednom* | *jedné* | *jedněch* |

«Ике», «өс», «дүрт», «биш» һандарының килеш менән үҙгәреше:

| Килеш
  | Ике
  | Өс
  | Дүрт
  | Биш
  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Мужской род
  | Женский род һәм средний род
  |
| Төп килеш
  | *dva* | *dvě* | *tři* | *čtyři* | *pět* |
| Эйәлек килеш
  | *dvou* | *tří / třech* | *čtyř / čtyřech* | *pěti* |
| Төбәү килеш
  | *dvěma* | *třem* | *čtyřem* | *pěti* |
| Төшөм килеш
  | *dva* | *dvě* | *tři* | *čtyři* | *pět* |
| Сығанаҡ килеш
  | *dvěma* | *třemi / třema* | *čtyřmi / čtyřma* | *pěti* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *dvou* | *třech* | *čtyřech* | *pěti* |

Форма *třech*, *třema*, *čtyřech*, *čtyřma* йәнле һөйләү телмәрендә осрай..

6-19 һәм тиҫтә һандары *pět кеүек үҙгәрәләр*.

Йыйыу һандары tantum pluralia (*jedny dveře* "одни двери ") исем менән бергә йәки төркөмдәре менән сығыш яһай йыйылмаһы йәки башҡа пар һүҙҙәре менән ҡулланыла (*boty dvoje* «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви», *dvoje sirky* «ике тартма шырпы-две коробки спичек»). Әҙәби телдә төп килештә шундай формалар айырыла *dvoje*, *troje*, бер төрлө әйберҙәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла, һәм *dvojí*, *trojí*, төрлө предмет билдәләрен: *boty dvoje* «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви» — *boty dvojí* «ике (төрлө) пар аяҡ кейеме-две разные пары обуви». Әммә был айырма йәнле һөйләү телендә хәҙер юйыла.

#### Алмаштар

Чех телендә алмаштар түбәндәге разрядтарға бүленә: зат алмаштары, зат-ҡайтым (возвратное мест.), эйәлек, эйәлек-ҡайтым, күрһәтеү, билдәләү, һорау, сағыштырмаса, билдәһеҙлек, юҡлыҡ.

Зат һәм зат-кире (лично-возвратное) алмаштары араһында тулы формаһы менән бер рәттән ҡыҫҡа формаһы билдәләнә.

.

Беренсе һәм икенсе зат һәм ҡайтым (возвратное мест.) алмаштарының үҙгәреше:

| Килеш
  | Берлек һаны
  | Күплек һаны
  | Ҡайтым (Возвратный)
  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1-се зат
  | 2-се зат
  | 1-се зат
  | 2-се зат
  |
| Мин
  | Һин
  | Беҙ
  | Һеҙ
  | Үҙ
  |
| Төп килеш
  | *já* | *ty* | *my* | *vy* | —
  |
| Эйәлек килеш
  | *mne, mě* | *tebe, tě* | *nás* | *vás* | *sebe, se* |
| Төбәү килеш
  | *mně, mi* | *tobě, ti* | *nám* | *vám* | *sobě, si* |
| Төшөм килеш
  | *mne, mě* | *tebe, tě* | *nás* | *vás* | *sebe, se* |
| Сығанаҡ килеш
  | *mnou* | *tebou* | *námi* | *vámi* | *sebou* |
| Урын-ваҡыт килеш
  | *mně* | *tobě* | *nás* | *vás* | *sobě* |

#### Ҡылым

Чех телендә ҡылымдың түбәндәге категориялары билдәләнә: төрҙәре, һөйкәлеш, заман, зат, залог һәм енес (род).

Күсемле ҡылымдар (*slovesa zvratná / reflexivní*) *se* һәм *si киҫәксәләре* ярҙамында барлыҡҡа килә.

Чех телендә өс ҡылым нигеҙе бар — хәҙерге заман нигеҙе (*přítomný / kmen prézentní*), унан хәҙерге заман формаһы, бойороҡ һөйкәлеше һәм хәл ҡылым, инфинитив нигеҙе һәм үткән заман нигеҙе (*minulý kmen*), унан үткән заман формалары, теләк-өндәү һөйкәлеше һәм хәл ҡылымдың үткән заманы барлыҡҡа килә.

##### Төрҙәре

Ҡылымдың ике төрө була: тамамланған эш-хәлде белдереүсе (*dokonavý vid*) һәм тамамланмаған эш-хәлде белдереүсе (*nedokonavý vid*).

##### Зат менән үҙгәреше

Хәҙерге заман, берлектә, 3-сө зат ялғауына ярашлы, чех телендә ҡылымдар 5-се класҡа бүленә (*třída*), ул, үҙ сиратында, 13 типҡа бүләнәләр (*vzor*):

* I класс: *-e-* (*nese* килтерә-несёт "«, *bere* „ала-берёт“, *peče* „печёт“, *maže* „мажет“, *umře* „уирёт“);
* II класс: *-ne-* (*tiskne* „баҫтыра-печатает“, „минует“», *začne* «башлай-начнет»);
* III класс: *-je-* (*kryje* «кроет», *kupuje* «покупает»);
* IV класс: *-í-* (*trpí* «страдат, терпит», *prosí* «һорай-просит», *sází* «ултырта-сажает»);
* V класс: *-á-* (*dělá* «делает»).

Ҡылымдарҙың *nese* төрөнә хәҙерге заман, берлек һанда, 3-сө затта *-e- ялғауы менән* , ә инфинитивта — нигеҙе *'s* йәки *z тамамланған,* шул уҡ ваҡытта хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе йыш ҡына һуҙынҡының оҙонлоғо һәм сифаты менән айырыла, шулай уҡ тартынҡыларҙың сиратлашыуы ҡатнаша: *kvést* «цвести» — *kvete* цветёт", *číst* «читать» — *čte* «читает», *růst* «расти» — *roste* «растёт», *příst* «прясть, мурлыкать» — *přede* «прядёт, мурлычет», *třást* «трясти» — *třese* «трясёт», *vézt* «везти» — *veze* «везёт», *lézt* «лезть» — *leze* «лезёт», *nést* «нести» — *nese* «несёт».

Ҡылымдар хәҙерге заманда, берлектә, 3-сө затта нигеҙҙә ҡаты тартынҡынан һуң *-e-* булһа, *bere* төрөнә инә, ә инфинитивта — нигеҙе *á.* Ул кире формаларҙа һәм приставкаларҙа (*brát* «брать» — *nebrat* «не брать» — *vybrat* "выбрать «) ҡыҫҡарырға мөмкин. Йыш ҡына хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе араһында сиратлашыу бара: *brát* „брать“ — *bere* „берёт“, *hnát* „гнать“ — *žene* „гонит“.

Хәҙерге заман ҡылымдарының зат менән үҙгәрешенә миҫал: *nést* „нести“, *tisknout* „печатать“, *krýt* „крыть“, *kupovat* „покупать“, *trpět* „терпеть, страдать“ и. *dělat* „делать“. Форма */ мё4л=мётенён 8у\* йәнле һөйләү теле булып тора.:

| Зат һәм һан
  | I класс
  | II класс
  | III класс
  | IV класс
  | V класс
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1-се зат берлек һанда
  | *nesu* | *tisknu* | *kryji* / *kryju* | *kupuji* / *kupuju* | *trpím* | *dělám* |
| 2-се зат берлек һанда
  | *neseš* | *tiskneš* | *kryješ* | *kupuješ* | *trpíš* | *děláš* |
| 3-сө зат берлек һанда
  | *nese* | *tiskne* | *kryje* | *kupuje* | *trpí* | *dělá* |
| 1-се зат күплек һанда
  | *neseme* / *nesem* | *tiskneme* / *tisknem* | *kryjeme* / *kryjem* | *kupujeme* / *kupujem* | *trpíme* | *děláme* |
| 2-се зат күплек һанда
  | *nesete* | *tisknete* | *kryjete* | *kupujete* | *trpíte* | *děláte* |
| 3-сө зат күплек һанда
  | *nesou* | *tisknou* | *kryjí* / *kryjou* | *kupují* / *kupujou* | *trpí* | *dělají* |

Бынан тыш ярҙамсы ҡылымдар (неправильные глаголы) бар (*nepravidelná slovesa*), төрҙәрҙең береһенә лә инмәй: *být* „бар-быть“, *jíst* „бар-есть“, *vědět* „белеү-знать“, *chtít* „теләү-хотеть“, *jít* „идти“:

| Зат һәм һан
  | *být* | *jíst* | *vědět* | *chtít* | *jít* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1-се зат берлек һанда | *jsem* | *jím* | *vím* | *chci* | *jdu* |
| 2-се зат берлектә | *jsi* / *seš* | *jíš* | *víš* | *chceš* | *jdeš* |
| 3-сө зат берлек һанда | *je* | *jí* | *ví* | *chce* | *jde* |
| 1-се зат күплек һанда | *jsme* | *jíme* | *víme* | *chceme* / *chcem* | *jdeme* / *jdem* |
| 2-се зат күплек һанда | *jste* | *jíte* | *víte* | *chcete* | *jdete* |
| 3-сө зат күплек һанда | *jsou* | *jedí* | *vědí* | *chtějí* | *jdou* |

Йәнле һөйләү телендә ҡылымдарҙа *být* һәм *jít* башланғыс *-* тартынҡы алдынан ишетелмәй, ләкин юҡлыҡ, инҡар итеү яңғырай (*nejsem* „я не есть“, *nejdu* „я не иду“). Бынан тыш, чех йәнле һөйләү телендә *seš барлыҡ формаһы* „ты есть“ бар, ә Моравияла шулай уҡ *su* „я есть“.Ҡылымдарҙың 3-сө затта, берлек һанда юҡлыҡ формаһы *být* яңғырай *není кеүек* „он не есть“ (йәнле һөйләү теленең варианттары шулай уҡ бар *neni*).

##### Заман төрҙәре

Чех телендә ҡылымдың өс заман төрө билдәләнә: үткән заман, хәҙерге һәм киләсәк заман. Шулай уҡ элегерәк күптән үткән заман (давнопрошедший), улар хәҙерге телдә юғалғандар.

Үткән заман ҡушма юл менән барлыҡҡа килә: ул тора. *l*-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым *být* хәҙерге заман формаһынан. Ярҙамсы ҡылым 3-сө затта ҡуйылмай.

| Зат | Берлек һанда | Күплек һанда |
| --- | --- | --- |
| мужской род | женский род | средний род | йәнле(одушевлённый) мужской род | йәнһеҙ (неодушевлённый) женский род һәм мужской род | средний род |
| 1-се зат | *byl jsem* | *byla jsem* | *\*bylo jsem* | *byli jsme* | *byly jsme* | *\*jsme byla* |
| 2-се зат | *byl jsi* | *byla jsi* | *\*bylo jsi* | *byli jste* | *byly jste* | *\*jste byla* |
| 3-сө зат | *byl* | *byl* | *bylo* | *byli* | *byly* | *byla* |

##### Ҡылым һөйкәлештәре

Чех телендә өс ҡылым һөйкәлеше бар: хәбәр (*oznamovací způsob / indikativ*), теләк-өндәү (*podmiňovací způsob / kondicionál*) һәм бойороҡ (*rozkazovací způsob / imperativ*).

Хәҙерге заман теләк һөйкәлеше *l*-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдың айырым формаларынан- *být — тора*. Ҡылым *být* хәҙерге заман теләк һөйкәлешенең зат менән үҙгәреше:

| Зат | Берлек һанда | Күплек һанда |
| --- | --- | --- |
| мужской род | женский род | средний род | мужской род йәнле | йәнһеҙ женский род һәм мужской род | средний род |
| 1-се зат | *byl bych* | *byla bych* | *\*bylo bych* | *byli bychom* | *byly bychom* | *\*bychom byla* |
| 2-се зат | *byl bys* | *byla bys* | *\*bylo bys* | *byli byste* | *byly byste* | *\*byste byla* |
| 3-сө зат | *by byl* | *by byla* | *by bylo* | *by byli* | *by byly* | *by byla* |

Йәнле һөйләш телендә *bychom* урынына , ғәҙәттә, *bysme формаһы ҡулланыла*.

Шулай уҡ әҙәби чех телендә үткән заман теләк һөйкәлеше бар. Ул төп ҡылым сифат ҡылымдан *l*- һәм хәҙерге заман теләк һөйкәлеше *být тора*. Үтәлмәҫлек теләкте (ирреаль) белдереү өсөн ҡулланыла, мөмкинлек, үткән заманда сағыла.: *Jistě **by** nám to **byl sdělil**, kdy**by napsal byl** dopis vysvětlenou na očekávaný* „Ул, моғайын. быны беҙгә хәбәр итер ине, әгәр ҙә көткән хат аңлатылып яҙылған булһ.“.

#### Рәүеш

Чех телендә рәүештәр аңлатҡан мәғәнәләренә ҡарап түбәндәге төркөмсәләргә бүленәләр: урын рәүештәре, ваҡыт рәүештәре, күләм-дәрәжә рәүештәре һәм сәбәп рәүештәре. Хәл-торошто һәм модаллекте белдереүсе рәүештәр айырым төркөмдө тәшкил итә. Сағыштырыу дәрәжәһе формалары суффикстар ярҙамында яһала *-ěji*/*-eji* (*ostře* „остро“ > *ostřeji* „острее“, *často* „часто“ > *častěji* „чаще“), шулай уҡ йәнле һөйләү телендә *-ějc*/*-ejc* (*rychle* „тиҙ-быстро“ > *rychlejc* „быстрее“, *teple* тепло» > *teplejc* «теплее») йәки *-ějš*/*-ejš* (*pomalu* «медленно» > *pomalejš* «медленнее»). Ҡайһы бер сағыштырыу дәрәжәһе рәүештәре супплетив барлыҡҡа килә: *dobře* «яҡшы-хорошо» — *lépe* (әҙәби.) / *líp* (һөйләштә.) «лучше», *zle* «насар-плохо» — *hůře* (әҙәби.) / *hůř* (һөйләштә.) «хуже», *mnoho* / *hodně* «күп-много» — *více* (әҙәби.) / *víc* (һөйләштә.) «больше», *málo* — *méně* (әҙәби.) / *míň* (һөйләштә.) «меньше», *brzo* «иртә-рано» — *dříve* (әҙәби.) / *dřív* (һөйләштә) «раньше». Артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырыу дәрәжәһе формаһына префикс *nej- ҡушыу ярҙамында яһала*.

#### Бәйләүестәр

Килеп сығышы буйынса чех бәйләүетәре беренселгә бүленә (*vlastní*, *původní*) һәм икенселгә (*nevlastní*, *nepůvodní*). Икенсел бәйләүестәр башҡа һүҙ төркөмдәренән барлыҡҡа килгәндәр.

#### Теркәүестәр

Теркәүестәр яһалышы буйынса бүленә ябай (*jednočlenné*: *a* «и.», *ale* «ләкин-но», *nebo* «йәки-или», *pokud* «әгәр-если», *protože* «сөнки потму что») һәм ҡушма (*vícečlenné*: *i když* «шулай булыуға ҡарамаҫтан-несмотря на то, что, ул», *kvůli tomu, že* "из-за того, что, ", *proto, že* "сөнки, — тип, ", *…ani ani* «ниндәй да…», *nebo buď…* «йәки…йәки»). Синтаксик функциялары буйынса теркәүестәр бүленә: теҙеүсе (*souřadicí*) һәм эйәртеүле (*podřadicí*).

#### Киҫәксәләр

Чех теленең киҫәксәләре һорау, үтенес, бойороҡ, вәғәҙә, раҫлау, ышандырыу, көсәйтеү-раҫлау, үтенес, ризаһыҙлыҡ, янау мәғәнәләрен бирә (*ať* «булһын-пусть», *aby* «чтобы», *kéž* «хоть бы», *chraňbůh aby* «не дай бог, чтобы»), баһалау (*nepochybně* «һис шикһеҙ-несомненно», *patrně* «күрәһең-по-видимому», *prý* «имеш-якобы», *samozřejmě* «үҙенән-үҙе-само собой», *sotva* «һай-һай-вряд ли», *určitě* «моғайын-наверняка»), эмоциональ (*bohužel* «ҡыҙғанысҡа ҡаршы-к сожалению», *dokonce* «хатта-даже», *naštěstí* «бәхеткә-к счастью», *stejně* «барыбер-все равно», *vždyť* «бит-ведь») һәм текст структураһы (*naopak* «киреһенсә-напротив», *například* «мәҫәлән.-например», *řekněme* «скажем», *tedy* «то есть.», *třeba* «скажем, допустим», *zkrátka* «ҡыҫҡаса әйткәндә-короче говоря»).

#### Ымлыҡтар

Чех теленең ымлыҡтары төрлө хис-тойғоно белдерә (*ach* «ах», *fujtajbl* «фу», *hergot* «шайтан алғыры-чёрт возьми», *mňam* «ням-ням»), контактлы, кешеләр араһында бәйләнеш булдырыу өсөн (*ahoj* «сәләм», *ano* «эйе», *děkuji* «рәхмәт», *ден dobrý* «хәйерле көн», *dobře* « яҡшы», *na shledanou* «иҫән-һау», *ne* «юҡ», *pozor* «иғтибар», *promiňte* «ғәфү итегеҙ», *prosím* «рәхим итегеҙ», *sbohem* «һау булығыҙ»), һәм өноҡшаштар (*cink* «звяк», *haf* «гав», *chacha* «һа-һа», *mňau* «мяу», *žbluňk* «бултых»).

### Синтаксис

Чех телендәге һүҙҙәр тәртибе сағыштырмаса ирекле, һөйләмдәрҙе актуаль киҫәктәргә бүлеүгә бәйле. Мәҫәлән, һөйләм *Evu František miluje* "Франтишек любит Эву " хәбәр итеүенсә, Франтишек кемде ярата, предложение *František Evu miluje* "Эву любит Франтишек « хәбәр итеүенсә, кто любит Эву.

Чех телендә ҡағиҙә буйынса ярайһы ҡәтғи рәүештә клтитиктар һөйләмдә икенсе урынды биләй, шунда уҡ һөйләмдең беренсе киҫәгенән һуң киләләр. Шундай клитикалар булып, беренсе сиратта, ҡылым формаһы булып *být* „быть“ тора, әгәр ҙә ул ярҙамсы ролендә булһа, , алмаштарҙың ҡыҫҡа формаһы һәм ҡайтым киҫәксәләре *se* һәм *si,* бынан тыш, был ролде ҡайһы бер алмаштар һәм рәүештәр башҡара ала..Әгәр ҙә бер нисә клитик һөйләмдә эләккән осраҡта, улар ҡәтғи иерархия буйынса теҙеләләр: ҡылым формаһы *být* — ҡайтым (возвратный) киҫәксә— зат алмаштарының ҡыҫҡа формаһын — һәм башҡа клитикалар. Мәҫәлән: *Já **se jsem mu pak** omluvil* „Мин һуңынан уның алдында ғәфү үтендем- Потом я перед ним извинился“.

### Лексикаһы

Чех теленең лексикаһында бик күп германизмдар: *děkovat* „благодарить“ < боронғо нем. телендә , *šlechta* „дворянство“ < боронғо нем. тел., *hrabě* „граф“ < боронғо нем. тел, *rytíř* „рыцарь“ < боронғо нем. тел., *krunýř* панцирь» < боронғо нем. тел., *hák* «крюк» < боронғо нем. hake..

Христианлыҡ динен ҡабул итеү бик күп латин һәм грек дини терминдарын үҙләштереүгә булышлыҡ итә , уларҙың күбеһе йыш ҡына немец аша килә: *kostel* «костёл» < лат. *castellum* «нығытыу-укрепление», *klášter* «монастырь» < бор. үр. нем. klōstar < лат. *claustrum*, *mnich* «монах» < бор. үр. нем. munih < лат. *monachus* < бор. юнан. *μοναχός*.

XVIII быуатта будитель-пуристар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә күп германизмдар әҙәби телдән ҡыҫырыҡлап сығарыла, тикчех теленең йәнле һөйләү телендә генә һаҡлана: *fotr* «папаша» (әҙәби *otec* «отец», *táta*, *tatínek* «папа»), *ksicht* «рожа» (әҙәби килә. *obličej* «лицо»), *špacírovat* «гулять» (әҙәби килә. *se procházet*).

Будителдәр үҙ алдарына мөһим бурыстарҙың береһе итеп чех фәнни терминологияны булдырыуҙы ҡуялар,Ул чех телененең тормоштоң бөтә өлкәләрендә файҙаланыу яраҡлығын күрһәтергә тейеш. Бигерәк тә Й. Юнгман һәм Я Пресль эшмәкәрлеге билдәләнелә.

## Өйрәнеү тарихы

Чех теле буйынса беренсе ҡулланма 1531 йылда барлыҡҡа килә. Был анонимәҫәр була *Naučenie řeči krátké obojí, д čísti se česky mluviti německy učiti a, a česky Čechóm německy Němcóm* сауҙагәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән һөйләш ҡулланмаһы (разговорник), шулай уҡ дөрөҫ әйтелеш тасуирламаһы.

Тик ике йылдан һуң, 1533 йылда, беренсе чех теле грамматикаһы донъя күрә *V stránce česká Gramatyka dvojí, Orthographia předkem, Etymologia potom*, Б. Оптат, П. Гзел һәм В.Филоматес тарафынан яҙылған.

## Текстарҙың өлгөһө

Ярослав. Гашектың «Похождение бравого солдата» :

"Zabili Tak nám Ferdinanda, " Švejkovi řekla posluhovačka panu, vojenskou který léty před službu opustiv, za blba prohlášen definitivně když vojenskou byl komisí lékařskou, se živil prodejem psů, nečistokrevných ošklivých oblud, rodokmeny padělal kterým.
Si a zaměstnání tohoto kolena Kromě byl právě stižen mazal opodeldokem revmatismem.
«Ferdinanda Kterýho, paní Müllerová?» Švejk se otázal, si kolena nepřestávaje masírovat, «Ferdinandy znám dva já. Jednoho, je na omylem Průši láhev sluhou u a vypil drogisty ten nějakého jednou mu vlasy mazání tam, д Ferdinanda potom ještě znám Kokošku, ty sbírá hovínka psí co. Škoda Vobou není žádná.»
### Яңғырашына миҫалдар

|  |
| --- |
| (аудио) |
| [[:Файл:{{{Имя\_файла}}}|{{{Название}}}]] |
| [[Файл:{{{Имя\_файла}}}|left|180px|noicon]] |
| Помощь по воспроизведению |

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҙур урыҫ-чех онлайн-һүҙлек
* Һүҙлек
* Příručka Internetová jazyková
* Шрифттар өсөн бөтөн кәрәкле деталдәр, UniCode, HTML, Adobe, ISO, CodePage…
* Әйтелеш ҡағиҙәләре, Real Audio, engl.
* Чех теленең үҙенсәлектәре, Real Audio, engl.

## Иҫкәрмәләр

Комментарий

Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

1. *Bauer J., Lamprecht A., Šlosar D.* Historická mluvnice češtiny. — Praha: SPN, 1986. — С. 25.
2. *Al V Cvrček et.* Češtiny Mluvnice současné. — Praha: Karolinum, 2010. — ISBN 978-80-246-1743-5.
3. *Lehr-T. Spławiński* Tło czeskich ugrupowania gwar. // Z Studia wybrane i językoznawstwa szkice słowiańskiego. 2 Seria. — Warszawa: Wydawnictwo Państwowe Naukowe, 1966. — 251—258 S..
4. *Short D.* Czech // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — P. 455—532. — 1078 p. — ISBN 0-415-04755-2.
5. *Al F. Štícha et.* Akademická češtiny gramatika spisovné. — Praha: Academia, 2013. — ISBN 978-80-200-2205-9.
6. *Я Белич* Чех диалектология торошо һәм бурыстары. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1968, № 4. — С. 4-12
7. *Белич Я, Гавранек Б, А. Едличка, Ф. Травничек* Һыу мәсьәләһе тураһында «ҡа-йәнле һөйләү» чех теле чех телендә әҙәби һәм уның мөнәсәбәте. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1961, № 1. — С. 44-51
8. *Селищев А. М.* Славянское языкознание. Западнославянские языки. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР, 1941. — Т. 1. — С. 27—190. — 462 с.
9. *П. Сталл* — Ҡа-чех телендә аралашҡан. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1960, № 2. — С. 11-20
10. *А. Г Широковтың* Чех телендә әҙәби үҫеш тарихы булыуы. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1955, № 4. — 35-54 с
11. *Широкова А. Г., Нещименко Г. П.* Становление литературного языка чешской нации // Национальное возрождение и формирование славянских литературных языков. — М.: Наука, 1978. — С. 9—85.

## Һылтанмалар

* Ҙур урыҫ-чех онлайн-һүҙлек
* Һүҙлек
* Příručka Internetová jazyková
* Шрифттар өсөн бөтөн кәрәкле деталдәр, UniCode, HTML, Adobe, ISO, CodePage…
* Әйтелеш ҡағиҙәләре, Real Audio, engl.
* Чех теленең үҙенсәлектәрен, Real Audio, engl.