Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Исем (һүҙ төркөмө)

**Исем** (урыҫ имя существительное) — төрлө предмет, күренеш, төшөнсә атамаларын (кеше, әйбер, үҫемлек, хайуан, тәбиғәт күренештәре һ.б.) белдергән үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ул кем, нимә, ни, кемдәр, нимәләр һорауҙарына яуап бирә. Мәҫәлән: Ҡар яуа (нимә яуа? ҡар. Ҡар -исем). Бала йоҡлай (кем йоҡлай? бала. Бала — исем).

## Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр

Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр була. Яңғыҙлыҡ исемдәргә кешеләргә ҡушылған исем, фамилиялар, ҡушаматтар, хайуан, китап-журнал исемдәре, географик атамалар инә. Улар баш хәреф менән яҙыла.

Ҡалған исемдәр уртаҡлыҡ исемдәргә керә. Улар, әгәр һөйләм башында килмәһә, бәләкәй хәреф менән яҙыла.

## Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше

Исемдәр һан буйынса берлектә һәм күплектә торалар.

## Исемдәрҙең эйәлек заты

Исемдәрҙең эйәлек заты теге йәки был предметтың кемгә йәки нимәгә ҡарағанлығын аңлата. Миҫалдар: туғаным, минең туғаным, балаларыбыҙ, һинең олатайың, уның күлдәге, ағайымдың машинаһы, был ҡәләм һеңлемдеке һ.б.

Эйәлек заты ишетелгәнсә яҙыла.

Иҫкәрмә:

1. Тороу-ым, тороу-ың, тороу-ы; көлөү-ебеҙ, көлөү-егеҙ, көлөү-е.
2. Ирек- ирк-ем, ирк-ең, ирк-е.
3. Ойоҡ, ойо**ғ**-ом; көсөк, көсө**г**-өм
4. Поезд- поез-ым, поез-ығыҙ, автомобиль- автомобил-ең, автомобил-дәре.

## Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше

Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.

|  |  |
| --- | --- |
| **Килештәр** | **Килеш һорауҙары** |
| Төп килеш | Кем? Нимә? |
| Эйәлек килеш | Кемдең?Нимәнең? |
| Төбәү килеш | Кемгә? Нимәгә? Нигә? Ҡайҙа? |
| Төшөм килеш | Кемде? Нимәне? Ниҙе? |
| Урын-ваҡыт килеш | Кемдә?Нимәлә? Ниҙә? Ҡасан? |
| Сығанаҡ килеш | Кемдән? Нимәнән? Ниҙән? Ҡайҙан? |

## Исемдәрҙең хәбәрлек заты

Башҡорт телендә исемдәр хәбәр булып та килә. Һөйләмдең хәбәре функцияһын үтәгән исемдәр ҡылымдарҙың зат ялғауҙарын ҡабул итеүе лә, итмәүе лә мөмкин. **Мин 5-се класс уҡыусыһымын Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1

## Әҙәбиәт

* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8

## Һылтанмалар

Махсус электрон ҡулайлама: Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше  2017 йыл 19 ноябрь архивланған.

## Иҫкәрмәләр
# Киҫәксә

Башҡорт телендә айырым һүҙҙәргә, шулай уҡ бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә биҙәктәре биреүсе ярҙамсы һүҙҙәр бар. Улар **киҫәксә** тип атала.

## Киҫәксә тураһында төшөнсә

Улар айырым һүҙгә йәки бөтә һөйләмгә көсәйтеү, раҫлау, сикләү, һорау, икеләнеү һ.б. мәғәнә биҙәктәре бирәләр.

## Киҫәксәләрҙең бүленеше

Мәғәнә үҙенсәлектәренә ҡарап, киҫәксәләр түбәндәге төркөмсәләргә бүленеп йөрөтөлә.

### Көсәйтеү, раҫлау

ла/лә(варинттары: та/тә, да/дә, ҙа/ҙә), таһа/тәһә(варианттары: даһа/дәһә. ҙаһа/ҙәһә, лаһа/ләһә), та баһа/тә баһа(варианттары: ҙа баһа/ҙә баһа, да баһа/дә баһа), бит, тағы, иң, ап-, һап-, йәп-, йәм-, сы/се, со/сө, һ.б. Мәҫәлән: *Аһа, Байрасты бөтөнләй алып китмәйҙәр ҙә баһа*! (З.Биишева.)

### Сикләү

ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк. Мәҫәлән:Һыу ярҙың ситенә үк күтәрелгән. (Ф. Иҫәнғолов.)

### Икеләнеү

-тыр/-тер(-дыр/-дер,-ҙыр/-ҙер, -лыр/-лер). Мәҫәлән: Аҡтарҙыр... Ыласындарымдың башын ашар өсөн килгәндәрҙер...(З,Биишева.)

### Һорау

-мы/-ме(-мо/-мө),-мы ни/-ме ни(-мо ни/-мө ни), -мы икән/-ме икән(-мо икән/-мө икән). Мәҫәлән: Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, ошо үҙе батырлыҡ түгелме ни?(Н.Мусин.)

### Иҫкәрмәләр

Киҫәксәләрҙең бер нисә мәғәнәһе булыуы мөмкин, уларҙың мәғәнә биҙәктәре телмәр ағышында ғына асыҡлана. Мәҫәлән:Һай, иҫәүән, һорамай ҙа ҡалдымсы...(З.Биишева.)-ғәжәпләнеүҙе көсәйтеү; Бирешмәсе, зинһар, бирешмәсе...(М.Кәрим.)- үтенеүҙе көсәйтеү. "Әлләсе, тине Бибеш, ҡыҙарынып.-Белмәйемсе"(З.Биишева.)-икеләнеү һ.б.

## Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы

* *да/дә, ҙа/ҙә, ла/лә, та/тә* киҫәксәләре һәр ваҡыт айырым яҙыла.

Был киҫәксәләрҙе урын-ваҡыт килеш ялғауы менән бутарға ярамай. Килеш ялғауҙары кемдә? нимәлә? ҡайҙа? һорауҙарына яуап бирәләр һәм ҡушылып яҙылалар. Был һорауҙарға яуап бирмәгәндә, улар киҫәксә булып киләләр һәм айырым яҙылалар.

* *да баһа/ҙа баһа, та баһа/ ла баһа, даһа/таһа, ҙаһа/лаһа, ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк* киҫәксәләре айырым яҙыла.

Түбәндәге осраҡтарҙа ҡайһы берҙәре бергә яҙыла.

1.*ғына/генә, ҡына/кенә* киҫәксәләре иркәләү-кесерәйтеүҙе белдереп, зат ялғауҙары менән ҡулланғанда:**малғынам, бергенәм һ.б**.

2*.-уҡ/-үк* киҫәксәһе әйҙә, иртә, бер һүҙҙәре менән килгәндә: **әйҙүк, иртүк, берүк**.

3. *ап-, һап-, йәп-, йәм-, ҡап-, көп-*, һ.б. көсәйтеү киҫәксәләре һыҙыҡса аша яҙыла: **ап-аҡ, көпә-көндөҙ, һап-һары.**

4.Түбәндәге киҫәксәләр ҡушып яҙыла:

а)һорау киҫәксәһе:*һөйләйме? хатамы?*;

б)*-сы/се* киҫәксәһе:**килсе, ҡуйсы;**

в) икеләнеү киҫәксәһе: **ҡайтҡандыр, аттыр.**

5. *-мы ни, -мы икән,-ме ни, -ме икән* формаларында килеүсе киҫәксәләрҙең икенсе өлөшө айырым яҙыла: *барҙыңмы ни, барғанмы икән һ.б*

### Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1