Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ханча

|  |  |
| --- | --- |
| Ханча

|  |
| --- |
|  |

 |
| **Корея** |
| хангыль: |  한자/한문한자  |
| ханча: |  漢字/韓文漢字  |
|

| Транслитерация |
| --- |
| - новая   романизация: | Hanja |
| - Маккьюн — Райшауэр: | Hancha |

 |

**Ханча** (кор. 한자 /hɐːn.tɕɐ/) — корей теленең яҙыуында ҡулланыла торған ҡытай иероглифтары. Был ханы (хань, ҡытай яҙыуы) тигән ҡытай һүҙенең корей телендәге иң киң билдәле уҡылышы.

Ханча корей теленең лексикаһын 50 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил иткән ҡытай сығышлы һүҙҙәрҙе яҙғанында ҡулланыла.

Көньяҡ Кореяла һанса нигеҙҙә гәзит-журналдарҙа һәм фәнни әҙәбиәттә ғына ҡулланыла.

Төньяҡ Кореяла ханча ҡулланыштан төшөп ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
# Халыҡ-ара фонетик алфавит

**Халы́ҡ-ара́ фонети́к әлифба́** (*ХАФӘ́*), (ингл. International Phonetic Alphabet, IPA, фр. *Alphabet Phonétique International, API*, рус. *Международный фонетический алфавит, МФА*) — бөтә донъя телдәрендә фонетик транскрипция өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы. Был транскрипция системаһында латин алфавиты ҡулланыла. Халыҡ-ара фонетик ассоциация был алфавитты барлыҡҡа килтергән.

2008 йылда ХАФӘлә 107 айырым хәреф, 52 диакритик тамға бар.

*Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Имлә

Имлә
**Имлә**, шулай уҡ **яҙма** — ниндәйҙер телдә яҙыу өсөн ҡулланылған график тамғалар системаһы.

## Һылтанмалар

* Донъяның бөтә имләләре (рус.)
* Грамматология һүҙлеге (рус.)
* Алфавит, кешелек цивилизацияһының көҙгөһө булараҡ (рус.)
* Лингвистик энциклопедик һүҙлек (1990) / Хат (рус.)

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Ижекле яҙыу

|  |
| --- |
| Ижекле яҙыу |
| Нигеҙендә эшләнгән | пиктографическое письмо[d] һәм идеографическое письмо[d] |
| Производная работа | фонетическое письмо[d] |
|  Ижекле яҙыу Викимилектә |

**Ижекле яҙыу**, йәки силлабик яҙыу (юнан. συλλαβή «ижек» тигәндән) —  билдәләре тотош ижектәрҙе сағылдырған фонетик яҙыу төрө. Ғәҙәттә ижекле яҙыуҙағы символ  факультатив  тартынҡы менән уның артынан эйәргән һуҙынҡынан тора.

Ижекле әлифбаларға  (уларҙы «силлабарий» тип тә атайҙар)  ғәҙәттә 80-120 символ инә.

## Телдәр һәм ижекле яҙыу

Ижекле яҙыу грек теленең микен вариантында, этруск, чероки, ваи, креолдарҙың инглиз теленә нигеҙләнгән ндьюка (афака яҙыуы),  Ҡытайҙа  йи телдәрендә файҙаланылған, яо халҡының нюй-шу ижекле яҙыуы, боронғо Филиппиндағы алибата ижекле яҙыуы булған. Шулай уҡ ҡытай телендәге,  майя телендәге, шулай уҡ шына яҙыуҙағы логографик яҙыу ҙа күп йәһәттән ижекле яҙыу булып тора,  уларҙы  *логосиллабик* тел тип тә йөрөтәләр.

Япон теле ижекле яҙыуҙың бер юлы ике төрөн файҙалана. Улар кана, йәғни катакана һәм хирагана, тип атала (яҡынса беҙҙең эраның 700 йылдары тирәһендә барлыҡҡа килгән). Хирагана, кандзи иероглифлы яҙмаһы менән бергә,  туған телдәге һүҙҙәрҙе һәм  грамматик элементтарҙы яҙыу өсөн ҡулланыла. Катакана сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе һәм  сит телдәрҙең яңғыҙлыҡ һүҙҙәрен яҙыу өсөн хеҙмәт итә. Мәҫәлән, hotel  һүҙе өс кана менән яҙыла — ホテル [ho-te-ru]. Япон телендә  *тартынҡы+ һуҙынҡы* моделле ижектәр күп булғанлыҡтан, был тел өсөн ижекле яҙыу йәтеш һанала.

## Абугида менән ижекле алфавит араһындағы айырма

Һинд һәм эфиоп телдәрендәге алфавит төрө абугида йәки *альфасиллабарий* тип атала. Уны ижекле алфавит менән дә бутайҙар. Ижекле алфавиттан айырмалы, унда бер төрлө тартынҡынан башланған бөтә ижектәр бер үк символға нигеҙләнгән, ә айырым ижекте яҙыу өсөн бер символдан күберәк символ кәрәк.   XIX быуатта бындай системаларҙы   *силлабарий* тип атағандар. Был термин  *Канада аборигендарының силлабарийы* тигән терминда һаҡланған һәм был яҙыу асылда  абугида булып тора. Ғәҙәттә, ижекле алфавитта  фонетик уртаҡлыҡтары  булған символдар араһында график уртаҡлыҡ юҡ. Йәғни, мәҫәлән,  «*ka*», «*ko*» һәм «*ke*» ижектәрен белдергән символдарҙың яҙылышы бер-береһенә һис оҡшамаған. Ә абугидала һәр графема ғәҙәттә бер ижекте аңлата, ә бер-береһенә бәйле  символдар график йәһәттән дә оҡшаш. Мәҫәлән,  деванагари абугидаһында «*ke*», «*ka*» һәм «*ko*» ижектәре के, का и को  символдары менән яҙыла һәм уртаҡ  *k*  өнө уларҙа  क  билдәһе менән белдерелә.

## Һылтанмалар

* Syllabaries — Omniglot’s список силлабариев и абугид с примерами из различных систем письменности.
# Өндәрҙе әйтеү

|  |
| --- |
| Өндәрҙе әйтеү |
|  |
| Ҡайҙа өйрәнелә | фонетика |
| Вики-проект | Проект:Лингвистика |
|  Өндәрҙе әйтеү Викимилектә |

**Өндәрҙе әйтеү**, прононс (франц. *prononcer*) — ул:

* һәр аныҡ телгә  хас булған телмәр өндәре артикуляцияһының үҙенсәлектәре. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү  — теге йәки был телдең орфоэпик нормалары;
* милләттәрҙең, ҡәбиләләрҙең, ерле халыҡтың, йәмғиәттәге төрлө ҡатламдарҙың өндәрҙе әйтеү ысулы, рәүеше, манераһы. Бер үк һүҙ төрлө кешеләр тарафынан йә төрлө социаль, территориаль, профессиональ төркөмдәр эсендә, төрлө йәштәгеләр  араһында төрлөсә әйтелергә мөмкин.

## Өндәрҙе әйтеүҙәге етешһеҙлектәр

Тәүге һүҙҙәрҙе бала  9 айлыҡтан 18 айлыҡҡа  тиклем сағында асыҡ әйтә башлай. Артабан яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү төрлө тиҙлек менән дауам итә, күп осраҡта  2—3 йәшенә бала ярайһы уҡ ҙур һүҙ байлығын үҙләштереп өлгөрә.

Һуңлап йә ауыр һөйләшеү, тотлоғоу, аңлайышһыҙ дикция телмәр ағзалары төҙөлөшөндәге етешһеҙлектәргә бәйле булырға мөмкин.

* **Тел керешенең ҡыҫҡа булыуы**  — тел кереше ҡыҫҡа булһа,  «ж», «ш», «р», «л» өндәре боҙоп әйтелә.
* **Ирен һәм тел мускулдары парезы**. Парез — ул мускулдар хәрәкәтенең көсһөҙләнеүе. Былай булғанда телмәр ағзаларының хәрәкәте көсһөҙләнә, теүәллеген, аныҡлығын юғалта.
* **Тешләнештең дөрөҫ булмауы** ла өндәрҙе дөрөҫ әйтмәүгә килтерергә мөмкин.
* Ҡайһы берҙә **фонематик (телмәрҙе) ишетеүҙең етлекмәгәнеге** өндәрҙе дөрөҫ әйтеүгә ҡамасаулай.

Өн әйтеү боҙоҡлоҡтары йыш ҡына  психологик шарттар эҙемтәһе була.

* Һулыш алыу аппараты һәм телмәр ағзалары хис-тойғоларға буйһона. Тулҡынланыу, борсолоу, ҡурҡыу, асыуланыу — был эмоциялар һулышты ауырлаштыра, ауыҙ ҡыуышлығын киптерә. Айырым осраҡтарҙа был бәйләнеш тиҙ генә нығына — һөҙөмтәлә тотлоғоу барлыҡҡа килә.
* Йыш ҡына бала үҫкән мөхит дикция боҙолоуының сәбәпсеһе була.  Өндәрҙе боҙоп әйткән тешһеҙ әсәһе менән йәшәгәнлектән бала телмәренең аңлап булмаҫ хәлгә етеп боҙолған осраҡтары билдәле.  Әсәһе әйткәнде ҡабатлағанлыҡтан бала  аңлайышыһыҙ телмәргә эйә була.

## Акцент, әйтелеш

Сит тел акценты күренеше айырым ҡыҙыҡһыныу уята. Ул  патология түгел, әммә үтә сағыу булһа («көслө акцент»), телдән аралашҡан саҡта ҡыйынлыҡтар тыуҙырырға мөмкин.  Көслө акцент менән һөйләгәнде хатта телде яҡшы белеүселәр ҙә аңлап етмәҫкә мөмкин, акцент менән һөйләүсе үҙе лә йүгерек телмәрҙе аңламауы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фонетика
* Орфоэпия
* Диалект
* Халыҡ-ара фонетик алфавит
* Логопедия

## Һылтанмалар