Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аргон

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 18 | Хлор ← Аргон → Калий |
| Элементтарҙың периодик системаһы18Ar |

 |
| Ябай матдәнең тышҡы күренеше |
|  Төҫө тәме булмаған инерт газ
 |
| Атом үҙенсәлектәре |
| Исеме, символы, номеры |
Арго́н / Argon (Ar), 18
 |
| Атом массаһы (моляр массаһы) |
39,948 а. м. б. (г/моль)
 |
| Электрон конфигурация |
[Ne] 3s2 3p6 |
| Атом радиусы |
? (71) пм
 |
| Химик үҙенсәлектәре |
| Ковалент радиус |
106 пм
 |
| Ион радиусы |
154 пм
 |
| Электроотиҫкәрелек |
4,3 (Полинг шкалаһы)
 |
| Электрод потенциалы |
0
 |
| Окисланыу дәрәжәһе | **0** |
| Ионлашыу энергияһы (первый электрон) |
1519,6(15,75) кДж/моль (эВ)
 |
| Ябай матдәнең термодинамик үҙенсәлектәре |
| Тығыҙлыҡ (н. ш.) |
(при −186 °C) 1,40 г/см³
 |
| Иреү температураһы |
83,8 K
 |
| Ҡайнау температураһы |
87,3 K
 |
| Парға әйләнеү йылылығы |
6,52 кДж/моль
 |
| Моляр йылы һыйышлығы |
20,79 Дж/(K·моль)
 |
| Моляр күләм |
24,2 см³/моль
 |
| Ябай матдәнең кристалл рәшәткәһе |
| Рәшәткә структураһы |
кубическая гранецентрированая
 |
| Рәшәткә параметры |
5,260 Å
 |
| Дебай температураһы |
85 K
 |
| Башҡа характеристикалар |
| Йылы үткәреүсәнлек |
(300 K) 0,0177 Вт/(м·К)
 |

|  |  |
| --- | --- |
| 18 | Аргон |
| Ar39,948 |
| 3s23p6 |

**Арго́н** — химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом һаны — 18, **Ar** (лат. *Argon*) символы менән билдәләнә. Ер атмосфераһында — 0,93 % күләм буйынса, азот менән кислородтан ҡалышып, таралыуы буйынса өсөнсө урында.

Ябай матдә **аргон** (CAS-теркәү номеры: 7440-37-1) — бер атомлы, еҫе, тәме, төҫө булмаған газ.

## Иҫкәрмәләр
# Аҫыл таштар

**Аҫыл таштар** - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.

## Аҫыл таштар төркөмдәре

Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.

## 1-се төркөм аҫыл таштар

1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.

## 2-се төркөм аҫыл таштар

2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.

## 3-сө төркөм аҫыл таштар

3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.

## Башҡортостандың аҫыл таштары

Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.

## Аҫыл таштар

* Алмас
* Сапфир, Зәңгәр яҡут
* Рубин, Ҡыҙыл яҡут, Ҡыҙыл йәүһәр
* Зөбәржәт
* Александрит
* Затлы шпинель
* Ынйы
* Топаз, Һары яҡут
* Берилл
* Алһыу турмалин
* Аметист
* Альмандин
* Уваровит
* Циркон
* Затлы аҡ аҡыҡ
* Фирүзә
* Кордиерит
* Диоптаз
* Эпидот
* Тау гәлсәре
* Күкһел кварц
* Яҡты аметист
* Гелиотроп
* Хирзопраз
* Ярым аҡ аҡыҡ
* Аҡыҡ
* Ҡыр шпаты
* Содалит
* Пренит
* Андалузит
* Диопсид
* Гематит
* Пирит
# Уҡсы (йондоҙлоҡ)

| Уҡсы (йондоҙлоҡ)
  |
| --- |
| Уҡсы (йондоҙлоҡ) |
| Лат. исеме
  | Sagittarius (в род. п.: Sagittarii)
  |
| Ҡыҫҡа исеме
  | Sgr |
| Символ
  | Уҡсы
  |
| Тура күтәрелеш
 | от 17h 36m до 20h 20m |
| Ауышлыҡ
 | от −45° 30′ до 17h 36m |
| Майҙаны
 | 867 кв. градустар (15 урыны)
  |
| Иң яҡты йондоҙҙар (Йондоҙҙоң күренгән дәүмәле < 3m)
  |
Альназл — 2,98
 |
| Метеор ағымды
 |  |
| Күрше йондоҙлоҡлар
  |  |
| Йонлоҙлоҡ +45° -тан −90°.-ҡа тиклем киңлектәрҙә күренә Рәсәйҙә күҙәтеү өсөн иң яҡшы ваҡыт — июнь — июль.
  |
|  |

**Уҡсы (йондоҙлоҡ)** (лат. *Sagittarius*) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альназл, яҡтылығы 2,98 була. Майҙаны буйынса урыны — 15.

## Күҙәтеү

## Тарих

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
# Надир

|  |
| --- |
| Надир |
| Ҡапма-ҡаршыһы | Зенит |

Зенит надирға ҡапма-ҡаршы урынлаша.
**Надир** (от ғәр. نظير‎ нәзир, «ҡапма-ҡаршы») — тәғәйен урында туранан-тура *аҫҡа* табан күрһәтеүсе йүнәлеш, йәғни ошо нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. *Түбәнерәк булыу* төшөнсәһе ярайһы уҡ киң мәғәнәне аңлата, шуға күрә ғалимдар надирҙы ҡәтғи термин менән аңлата. Астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш фәндәрҙә (мәҫәлән, метеорологияла) надир — гравитация көстәре тәьҫире йүнәлешенә тап килгән йүнәлеш. Надирға ҡапма-ҡаршы булған йүнәлеш зенит тип атала.

Надир төшөнсәһе геометрияла визуалләштереүҙә лә ҡулланыла, орбиталь юлдашҡа ҡарата түбәнгә табан йүнәлтелгән ҡараш. Надир, мәҫәлән, атмосфераны дистанцион тикшереүҙә, шулай уҡ космонавт асыҡ космосҡа сыҡҡан сағында Ергә ҡарап үҙ урынын билдәләй.

Был диаграмма ҡояш нурының кире ҡаҡлығыуын юлдаштан тороп күҙәтеүҙе һүрәтләй, бында надир ярҙамында визуалләштереү файҙаланыла.
Ҡайһы саҡ был һүҙ күсмә мәғәнәлә кешенең күңел торошон, йәки уның профессиональ эшмәкәрлеге сифатынбилдәләү өсөн ҡулланыла.

*Надир* термины шулай уҡ күк есеменең үҙ орбитаһы буйлап хәрәкәт итеүе процесында ул етә алған иң түбән нөктәне билдәләү өсөн файҙаланыла. Мәҫәлән, *надир* терминын Ҡояш торошон билдәләү өсөн ҡулланырға мөмкин, әммә техник яҡтан ҡарағанда ул быға билдәле бер ваҡытта һәм түбән киңлектәрҙә генә өлгәшә ала.

## Шулай уҡ ҡара

* Геодезия
* Зенит

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Дагаев М. М.* Наблюдения звёздного неба. — 6-е изд. — М.: Наука, Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988. — 176 с. — ISBN 5-02-013868-1.
# Ай тотолоу

**Ай тотолоу** (диалекттарҙа ай эрәнйеү, ай ауырыу) — ышаныуҙар буйынса, ай тотолоу айҙың кеше гонаһтарынан рәнйеүе, ауырыуы менән бәйле. Шуның өсөн ай тотолһа, балаларҙы, малдарҙы ҡысҡырталар. Ышаныуҙар буйынса, ошоно күреп, ишетеп, гонаһһыҙ заттарҙы йәлләп, ай күккә кире ҡайта, имеш. Ҡайһы бер легендалар буйынса, ай тотолоу айҙың яман заттар тарафынан урланыуы менән бәйле. Был осраҡта айҙы яман заттан ҡотҡарыу өсөн күберәк тимер - томор һуғалар, мылтыҡ аталар, доға ҡылалар, йәғни ҡурҡытыу ысулы ҡулланыла.

## Һүҙҙең килеп сығышы

Һүҙбәйләнештең килеп сығышы төрки сығанаҡлы ай һәм тотолоу һүҙҙәре менән бәйле һәм айҙы йәмләндереп ҡарауҙы саҡылдыра.

## Ай һүҙе башҡорт телендә

Башҡорт телендә *ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу ай алған* кеүек һүҙбәйләнештәр бар.

## Ай һүҙенә бағышланған исемдәр

Айһылыу, Айбикә, Айсолтан, Айбулат, Айым, Айгөл, Айнур, Айназ, Айзат һ.б

## Сәнғәттә

Мостай Кәримдең "Ай тотолған төндә" драмаһынан кино төшөрөлгән, шулай уғ БДАДТ-та спектакеле лә ҡуйылды.

## Һылтанмалар

* Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2
# Колорадо

|  |
| --- |
| АҠШ Штаты |
| **Колорадо** ингл. Colorado  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Штат флагы | Штат мөһөрө |

 |
|  |
| **Штат ҡушаматы** | *«Штат Столетия»* |
| **Баш ҡала** | Денвер |
| **Иң ҙур ҡала** | Денвер |
| **Эре ҡалалар** | Колорадо-Спрингс Форт-Коллинс Арвада Пуэбло Вестминстер Боулдер |
| **Халыҡ һаны** | 5 187 582 (2012 йыл) АҠШ-та 22-сө/-се |
| Халыҡ тығыҙлығы  | 19 кеше/км² |  |
| **Майҙан** | 8-се/-сө урын |
| бөтәһе  | 269 837 км²  |
| һыу өҫтө  | (0,36 %) |
| киңлеге  | 37°0' т. к. башлап 41°0' т. к. тиклем 612 км  |
| оҙонлоғо | 102°8' көнбайыш о. башлап 109°0' көнбайыш о. тиклем 451 км  |  |
| **Диңгеҙ кимәленән бейеклеге** |  |
| максималь | 4399 м  |
| уртаса | 2073 м  |
| минималь  | 1011 м |  |
| **Штат статусын алыу** |
| штат статусын алғанға тиклем  | Колорада территорияһы |  |
| **Губернатор** | Джон Хикенлупер |
| **Закондар сығарыу органы** | Колорадо Генераль ассамблеяһы |
| юғары палата | Штатының Сенаты  |
| түбәнге палата | Вәкилләр палатаһы |  |
| **Сәғәт бүлкәте** | Тау ваҡыты: Гринвич -7/-6 |
| **Ҡыҫҡа исеме** | CO, Colo |
| **Рәсми сайт:** | www.colorado.gov |
|  **Колорадо Викимилектә** |

**Колорадо**  (Ҡалып:IPAc-en, or Ҡалып:IPAc-en) – Америка Ҡушма Штаттары составында штат.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
# Эпос

**Эпос** — әҙәбиәттә иң ныҡ таралған һәм универсаль төр.
Уның ике төрлө мәғәнәһе бар:

1. Һүрәтләү рәүешендәге объективлыҡҡа нигеҙләнгән жанрҙарҙаң барыһы бергә әҙәбиәттең эпос төрөнә ҡарай.
2. Боронғо дәүерҙең ҡатмарлы ижтимағи күренештәрен сағылдырған шиғри жанр.

## Эпос — тарихи жанр

Ул социаль синыфтар барлыҡҡа килгәнгә тиклем. йәғни ырыуҙар осоронда тыуа. Күп эпостарҙа ырыуҙарҙың үҙ аллы халыҡҡа берләшеү идеялары сағыла. Һәм шул сәбәптән эпостарҙың күпселегендә дөйөм халыҡ мәнфәғәте өсөн көрәшеүсе героик шәхестәр үҙәктә тора.

## Эпос — берҙәм жанр

Әммә төрлө халыҡтарҙа уның үҙенсәлекле яҡтары булмай ҡалмай. Шуға күрә уның исеме лә төрлө илдә төрлөсә аталған. Урыҫтарҙа былина, украиндарҙа — дума, Исландияла, Норвегияла — сага, бүрәттәрҙә — улигер, сахаларҙа — олонхо, карел һәм финдарҙыҡы — руно, ҡаҙаҡ, үзбәк һәм уйғырҙарҙа — дастан булып йөрөй.

## Башҡорт халыҡ эпостары

* Урал-батыр
* Аҡбуҙат
* Бабсаҡ менән Күсәк
* Ҡуңыр буға (эпос)
* Заятүләк менән Һыуһылыу
* Күсәк бей (эпос)
* Ай һәм Зөһрә
* Оло һәм Кесе Инйәр
* Иҙеүкәй менән Мораҙым
* Аҡһаҡ ҡола (эпос)
* Аҡһаҡ ҡола (ҡобайыр)
* Ҡара юрға (эпос)
* Алпамыша (эпос)
* Тарғын менән Ҡужаҡ
* Ек Мәргән
* Мәргән һәм Маян
* Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей
* Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу
* Алдар менән Зөһрә
* Йософ менән Зөләйха
* Таһир менән Зөһрә
* Һуңғы йыр
* Байрамбикә менән Татлыбай
* Ҡарас менән Аҡса
* Ҡараһаҡал
* Батырша
* Юлай менән Салауат һәм башҡалар.

### Башҡорт халыҡ эпостары донъя кимәлендә

* 2015 йыл башында Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары төрөк ғалимдары менән берлектә «Башҡорт халҡының эпостар йыйынтығын» баҫтырып сығарҙы. Был эш төрөк әҙәбиәтенең 100 томлыҡ антологияһын сығарыу проектына нигеҙләнеп башҡарылды һәм 1932 йылда Төрөк Республикаһының беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрк тарафынан булдырылған Төрөк лингвистика йәмғиәте тарихында тәүге ваҡиға булды. Хеҙмәт дүрт томдан тора, уның беренсеһендә мифологик эпостар, икенсеһендә — социаль-көнкүреш, өсөнсөһөндә — тарихи, дүртенсе томында героик эпостар урын алған. Улар араһында башҡорт халҡының «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Аҡһаҡ ҡола (эпос)», «Ҡара юрға (эпос)» әҫәрҙәре бар. Текстар башҡорт һәм төрөк телдәрендә бирелгән.

## Боронғо эпостар

* «Илиада»
* «Одиссея»

## Классик эпостар

* «Ролланд», Франция
* «Нибелунгтар тураһында йыр», Германия
* «Сид тураһында поэма», Испания.
* «Калевала», Финляндия
* «Игорь полкы тураһында һүҙ», Рәсәй(урыҫ)
* «Махабхарата», «Рамаяна», Һиндостан
* Олонхо, яҡут(саха) эпосы
* Василий Буслаев (рус фольклоры)
* Соловей-разбойник (рус фольлоры)
* Дунай Иванович (рус фольклоры)
* Настасья Королевична (рус фольклоры)
* Настасья Микулишна (рус фольклоры)
* Василиса Микулишна (рус фольклоры)
* Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)

## Сығанаҡтар

Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы.
Башҡорт халыҡ ижады.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Улып

## Һылтанмалар

* БДУ уҡытыусылары һәм төрөк ғалимдары "Башҡорт халҡының эпостар йыйынтығы"н нәшер итте
# Көнбайыш Европа

**Көнбайыш Европа** — сәйәсәт, тәбиғәт йә иһә мәҙәниәт билгеһе буйынса берләшкән Европа илдәрен атаусы термин. Һалҡын һуғыш ваҡытына тиклем Көнбайыш Европа илдәренә НАТО блогындағы дәүләттәрҙе индерәләр. Был ваҡытта Көнсығыш Европа илдәре ОВД блогында торалар. ОВД тарҡалғандан һуң тағын үҙәк, төньяҡ һәм көньяҡ Европаны айырып йөрөтә башлайҙар. Шуға күрә Көнбайыш Европа илдәренә хәҙер бары Бельгия, Люксембург, Монако, Нидерланд һәм Франция дәүләттәрен индерәләр.

## Көнбайыш Европаға индерелгән дәүләттәр

| Дәүләт | Төркөмләү ысулы | Баш ҡала |
| --- | --- | --- |
| БМО версияһы | ЦРУ версияһы | СГНЗС версияһы | ОКСМ версияһы |
|  Австрия |  | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа |  | Вена |
|  Бельгия |  |  |  |  | Брюссель |
|  Бөйөк Британия | Төньяҡ Европа |  |  | Төньяҡ Европа | Лондон |
|  Германия |  | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа |  | Берлин |
|  Ирландия | Төньяҡ Европа |  |  | Төньяҡ Европа | Дублин |
|  Лихтенштейн |  | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа |  | Вадуц |
|  Люксембург |  |  |  |  | Люксембург |
|  Монако |  |  |  |  | Монако |
|  Нидерланд |  |  |  |  | Амстердам |
|  Франция |  |  |  |  | Париж |
|  Швейцария |  | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа |  | Берн |

* БМО версияһы буйынса Европаны бүлеү. Фирүзә төҫөндә — Көнбайыш Европа
* ЦРУ буйынса Көнбайыш Европа. Шулай уҡ ҡара-хәнәүәт төҫө менән Көньяҡ-Көнбайыш Европаға ҡараған илдәр күрһәтелгән.
* 1988 йылда Европа. Күк төҫ — НАТО илдәре, ҡыҙыл төҫ — ОВД илдәре.

##### «Көнбайыш Европа» илдәре телдәрендә

| Телдәр (илдәр) | Атама |
| --- | --- |
| Инглиз (Бөйөк Британия, Ирландия) | Western Europe |
| Француз (Франция, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Андорра, Монако) | Europe de l’Ouest |
| Немец (Германия, Австрия, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Лихтенштейн) | Westeuropa |
| Нидерланд (Нидерланд, Бельгия) | West Europa |
| Испан (Испания, Андорра) | Europa Occidental |
| Португал (Португалия) | Europa Ocidental |
| Итальян (Италия) | Europa Occidentale |
| Ирланд (Ирландия) | Iarthair Eoraip |
| Каталан (Андорра) | Europa Occidental |

## Әҙәбиәт

* Западная Европа // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)

## Иҫкәрмәләр
# Әрмәндәр

|  |
| --- |
| Әрмәндәр |
| Байраҡ |
|  |
|  |
| Гражданлыҡ |  Әрмәнстан |
| Туған тел | Әрмән теле |
| Этнохороним | armean, armeană, armén, арменец һәм арменка |
| Дәүләт |  Әрмәнстан |
| Дипломатик мөнәсәбәттәр | Ассирийцы[d] |
| Ҡайҙа өйрәнелә | арменистика[d] |
|  |
|  Әрмәндәр Викимилектә |

**Әрмәндәр** (рус. *армяне*, әрмәнсә *Հայեր*, hayer [hɑˈjɛɾ]) — һинд-европа ғаиләһенең әрмән телендә һөйләшеүсе боронғо халыҡ. Әрмәнстаның төп халҡы. Шулай уҡ күп әрмәндәр Ливан, Абхазия, Рәсәй илдәрендә йәшәй.

Әрмәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 10-12 млн. кеше.

Бөйөк Тигран (95–55 б.э.т.) идара иткән осорҙағы Әрмәнстан картаһы
## Тарих

II б.э.т. мең йыллыҡ VI б.э.т. быуатҡа тиклем Әрмән таулығында әрмән халҡы формалашҡан тип һанала.

Үҙатамаһы - һай (*Հայ*), бер фараз буйынса Урарту төбәге **Һати** атамаһынан килеп сыҡҡан.

522 б.э.т. фарсы батшаһы Дарий I Беһистун яҙмаһында *Арминия* илен телгә ала. Атама **Мелитена**ға сиктәш төбәк *Armi*, фарсыса *Armina* атамаһынан сыҡҡан.

Әрмәндәрҙең боронғо ҡанбабалары фригиялылар, мушки, хурриттар, урартуҙар ҡәбиләләре булған тип һанала.

## Әрмәндәрҙең генетикаһы

Сенгер институтының эҙләнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, әрмәндәрҙең генетик популяцияһы б.э.т. 3 меңенсе йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм әрмән популяцияһының генетик ҡатнашыуы б.э.т. 1200 йылдарҙа туҡтаған.

Хәҙерге әрмәндәрҙе генетик тикшереүҙәр мәғлүмәттәре .|  |  |
| Әрмәндәрҙең гаплогруппаларында Y-хромосома төркөмдәренең йышлығы һәм төрлөлөгө. | Әрмәндәрҙең һәм күршеләренең [[Y-хромосома|Y-хромосомалы] гаплогруппаларында филогенетик бәйләнештәр. |

FTDNA-ның әрмән проекты мәғлүмәте буйынса, әрмәндәр араһында Y-хромосом гаплогруппалары R1b1a2 (26,5 %), J2a (19,1 %), G2a (9,5 %), J1\* (8,3 %), E1b1b1 (6,8 %), J1c3d (5,5 %), T1 (5,5 %) таралған.

## Галерея

* Антиох I — әрмән батшаһы, б.э.т. I быуат .
* Әрмән ҡатын-ҡыҙы, 19 быуат (авторы Шарль Ландель)
* Әрмән һуғышсыһы, Ҡарабах, 1837 йыл
* Исфахан әрмәндәре, 1850 йылғы картина
* Әрмәндәр, Таулы Ҡарабах, XX быуат
* Әрмән гаиләһе, Бостон, АҠШ
* Әрмән кешеһе Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһына яһаҡ түләй, VI—V б.э.т., Персеполь
* Иерусалимда әрмән руханиҙары, 1906 йыл
* Истанбулда әрмән мәктәбе уҡыусылары, 1921 йыл
* 1930-сы йылдарҙа әрмән осоусылары
* Еревандың үҙәк өлөшө Арарат тауы фонында

## Һылтанмалар

* В. Я. Брюсов. Летопись исторических судеб армянского народа. — Ер., 1940.
* Армяне // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Армяне // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 415
# Антарктика

Поляр база
**Анта́рктика** — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантик океан, Һинд океаны һәм Тымыҡ океан өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океан итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52 Мм² тирәһендә.

 Тангра тауы
Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10 °C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10 °C –ҡа тиклем була.

Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар.
Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.

## Тағы ҡара

* Арктика

## Һылтанмалар

* Л. Иванов и др., Карта о-вов Ливингстон и Гринуич
* Болгарская комиссия антарктических наименований  2006 йыл 7 февраль архивланған.

 Нунатак Калоян
Ҡалып:Региондар
# 1764 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1760 · 1761 · 1762 · 1763 —  **1764**  — 1765 · 1766 · 1767 · 1768
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1740-се йылдар · 1750-се йылдар — **1760-се йылдар** — 1770-се йылдар · 1780-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVI быуат — XVII быуат — **XVIII быуат** — XIX быуат — XX быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-се йылдар |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-се йылдар |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-се йылдар |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-се йылдар |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-се йылдар |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-се йылдар |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-се йылдар |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-се йылдар |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-се йылдар |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-се йылдар |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1764 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1764 *MDCCLXIV* |
| Юлиан стилендә | 1763—1764 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2516—2517 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7272—7273 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5524—5525
ה'תקכ"ד — ה'תקכ"ה |
| Мосолман календары | 1177—1178 |
| Боронғо әрмән календары | 1213 *ԹՎ ՌՄԺԳ*
 |
| Ҡытай календары | 4460—4461 癸未—甲申 чёрная овца — синяя обезьяна |
| Эфиопа календары | 1756—1757 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 1820—1821 |
| - *Шака самват* | 1686—1687 |
| - *Кали-юга* | 4865—4866 |
| Иран календары | 1142—1143 |

**1764 йыл** — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1764 йыл 1764 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1764 йылда вафат булғандар  1764 йылда тыуғандар  1764 йыл фәндә 1764 йылда юҡ булғандар 1764 йыл