# Кәләм

|  |
| --- |
|
**ИсламИслам тарихы** |
| **Иман шарттары** |
|
Тәүхид Фәрештәләр Китаптар Пәйғәмбәрҙәр Яуап көнө Тәҡдир |
| **Исламдың биш нигеҙе** |
|
Шәһәҙәт Намаҙ Ураҙа Зәкәт Хаж |
| **Шәхестәр** |
|
Мөхәммәт Ислам пәйғәмбәрҙәре
Сәхәбәләр
Хәлифәләр  |
|  |

**Кәләм** (ғәр. الكلام‎ — *һүҙ*, *телмәр*; рус. *Кала́м*) — урта быуат мосолман әҙәбиәтендә: дини-фәлсәфәүи темаға һәр төрлө фекерләү, шулай уҡ махсус мәғәнәлә — ислам догматтарына дини абруйға таянып түгел, ә аҡылға нигеҙләнгән аңлатма биреүсе секулятив дисциплина. Кәләмде рационалистик теология һәм ғәрәп-мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе тип тә атайҙар, шул уҡ ваҡытта кәләмде мосолман ортодоксияһы тип иҫәпләргә ярамай, тип билдәләйҙәр .

## Тарихы

Юғары инстанция булараҡ аҡылға мөрәжәғәт итеү — ул, бер яҡтан, кәләм менән фәлсәфәне берләштереп, уларҙың вәкилдәрен (мөтәкәллимдәр менән фәйләсуфтар) сәләфиҙәрҙән, икенсе яҡтан, мистик-суфыйҙарҙан айырып тора. Мөтәкәллимдәр менән фәлсәфә вәкилдәре араһындағы айырма шунда: тәүгеләренең фекер йөрөтөү башланғысы өсөн — исламдың норматив принциптары һәм был дингә хас проблемалар булһа, ә икенселәре өсөн аҡылдың норматив принциптары һәм философияның антик моделдәре тора. VIII быуатта формалаша.

XIII быуаттан кәләмдең фәлсәфә менән яҡынайыуы башлана . Мөтәкәллимдәр яғынан был яҡынайыу *әш-Шәһрәстани* һәм *әр-Рази* ижады менән, ә фәйәлсуфтар яғынан — Насир әд-Дин Туси ижады менән әҙерләнә .

## Төп мәсьәләләр

* Аллаһтың берлеге һәм Уның асылы, атрибуттары тураһында.
* Ҡөрьәндең яралтылыпмы, әллә яралтылмай барлыҡҡа килгәнмелеге тураһында.
* Ихтыяр азатлығы һәм тәҡдир.

## Кәләм мәктәптәре

* Мөғтәзилиҙәр
* Әшғәриҙәр
* Матуриҙар

## Башҡорт телендә

Башҡорт телендә ғәр. الكلام‎- кәләм һүҙенә тамырҙаш *кәлимә* тигән һүҙ бар. Ул шулай уҡ *һүҙ* тигән мәғәнәлә йөрөй

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Вольф М. Н.* Становление философии калама в рамках спекулятивной теологии ислама // Средневековая арабская философия: мутазилитский калам. — Новосибирск: Новосиб. гос. ун-т, 2005. — 80 с.
* *Вольф М. Н.* Классический калам: учебное пособие. — Новосибирск: ООО "Офсет ТМ", 2021. — 264 с. — ISBN 978-5-85957-179-6.
* *Ибрагим, Сагадеев.* Калам // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 128-129.
* Калам / Ибрагим Т. К. // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
* *Ибрагим Т. К.* Калам и вопрос об «ортодоксальной философии» ислама // Религия в изменяющемся мире. — М.: Изд-во РУДН, 1994. — С. 40—60. — 224 с. — (Философская мысль континентов). — ISBN 5-209-00515-1.
* *Ибрагим Т. К.* Материалистические тенденции в учении мутазилитов // Из истории философии освободившихся стран. — М., 1983.
* *Ан-Нашар А. С.* Нашъат аль-фикр аль-фальсафи фи аль-ислям. — Каир, 1977. (ғәр.)
* *Сагадеев А. В.* Калам (обзор) // Классический ислам: традиционные науки и философия. — М., 1988.
* *Смирнов А. В.* Что стоит за термином «средневековая арабская философия» // Средневековая арабская философия: проблемы и решения. — М., 1998.
* *Султанов Р. И.* К истории становления теологического рационализма. Сравнительный анализ мыслительных схем калама и патристики // Рационалистическая традиция и современность: Ближний и Средний Восток. — М., 1990.
* *Султанов Р. И.* Калам // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 240. — 840 с. — 150 000 экз.
* *Фролова Е. А.* История средневековой арабо-исламской философии: Учебное пособие. — М., 1975. — 175 с. — ISBN 5-201-01879-3.
* *Wolfson H. A. (инг.)баш.* The Philosophy of the Kalam (Русский перевод 2-х глав книги). — Harvard University Press, 1976. — 810 p.

## Һылтанмалар

* Кәләм // Энциклопедия «Кругосвет».