Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Килеш

**Килеш** — һүҙ категорияһы.

Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.

|  |  |
| --- | --- |
| **Килештәр** | **Килеш һорауҙары** |
| Төп килеш | Кем? Нимә? |
| Эйәлек килеш | Кемдең?Нимәнең? |
| Төбәү килеш | Кемгә? Нимәгә? Нигә? Ҡайҙа? |
| Төшөм килеш | Кемде? Нимәне? Ниҙе? |
| Урын-ваҡыт килеш | Кемдә?Нимәлә? Ниҙә? Ҡасан? |
| Сығанаҡ килеш | Кемдән?Нимәнән? Ниҙән? Ҡайҙан? |

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Дмитриев Н. К.* Грамматика башкирского языка. — Л., 1948.
* *Реформатский А. А.* Введение в языковедение / Под ред. В. А. Виноградова. — М.: Аспект Пресс, 1998. — С. 488. — ISBN 5-7567-0202-4
* *Усманова М. Ғ.* Башҡорт теле грамматикаһы. — Өфө, 2007.

## Һылтанмалар

* Падеж и семантика  2009 йыл 23 февраль архивланған.
* Системная теория падежа и предлога в практике преподавания русского языка как иностранного  2007 йыл 29 сентябрь архивланған.
* *Булыгина Т. В., Крылов С. А.* Падеж // *Лингвистический энциклопедический словарь*. — М.: СЭ, 1990. — С. 355—357.
* *Аркадьев П.* Падежи в языках мира  (билдәһеҙ). ПостНаука (26 ноябрь 2015).
* Ivan G. Iliev. On the Nature of Grammatical Case … (Case and Vocativeness) On the Nature of Grammatical Case …
# Дымлылыҡ

**Дымлылыҡ**  — төрлө мөһиттәрҙә һәм есемдәрҙә һыу күләме.

## Һауала һыу күләме

* Һауаның абсолют дымлылығы
* Сағыштырма дымлылыҡ

## Иҫкәрмәләр

*Был физика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# The Guardian

|  |
| --- |
| *The Guardian* |
|  |
|  |
| Тип |
көндәлек гәзит
 |
| Тиражы |
256 283
 |
| Веб-сайты |
 www.guardian.co.uk
 |
|  The Guardian Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**The Guardian («Гардиан»)** — Бөйөк Британияның көндәлек гәзите. 1281 йылдың Манчестер ҡалаһында *The Manchester Guardian* исеме менән сыға башлай, ә 1964 йылда редакция Лондонға күсә. Йәкшәмбе баҫма *The Observer* гәзите һымаҡ биҙәлгән (1993 йылда Guardian төркөмөнә инә). Бөйөк Британия гәзиттәренең сайттары араһында "Гардиан"дыҡы иң күп ҡаралғаны.

Guardian Media Group компанияһы төркөмөнә ҡарай.

## Тарихы

## Баш мөхәррирҙәр

Алан Расбриджер (Rusbridger, 1995 — бөгөнгәсә)

* Джон Эдвард Тэйлор (1821—1844)
* Джереми Гарнетт (1844—1861) (Рассел Скот Тэйлор менән (1847—1848))
* Эдвард Тэйлор (1861—1872)
* Чарльз Прествич Скотт (1872—1929)
* Тед Скотт (1929—1932)
* Уильям Персиваль Крозье (1932—1944)
* Альфред Пауэлл Уодсворт (1944—1956)
* Элестер Хизерингтон (1956—1975)
* Питер Престон (1975—1995)

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт  (инг.)
* *Private Eye* журналының рәсми сайты
# Пародия

Google Android операцион системаһына пародия.
**Пародия** — махсус әҙәби **әҫәр**. Пародия башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙән көлә, үсекләй.

Пародия төп нөсхә әҫәргә оҡшатып эшләнә, әммә төп ҡалыпты, көлкөлө итеп файҙаланып, ҙурайтып күрһәтә, шулай уҡ йәмғиәт мәсьәләләрен күтәрә.

Мәҫәлән, көнбайыш киноһында ыңғай герой тиҫкәре геройҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, төҙөрәк һәм тиҙерәк ата. Ыңғай герой бер мәртәбә атһа, бер нисә кире герой аттан ҡолап төшә, көнбайыш пародияһында ошондай күренеш арттырып күрһәтелә.

Мэл Брукс (Mel Brooks) бик күп фильмдарға пародия эшләгән директор. Улар араһында:

* *Blazing Saddles* (Ялтыр эйәрҙәр) көнбайыш киноларына дөйөм пародия,
* *Spaceballs* (Космос шарҙары) йондоҙҙар һуғышына (*Star Wars) һәм фәнни фантастикаға пародия,*
* *Men in Tights* (Колготка кейгән ирҙәр) Робин Гуд *(Robin Hood*) фильмына пародия,

Uncyclopedia вебсайты Википедияға пародия.

Пародия йырға, поэмаға, китапҡа һәм фильмға булырға мөмкин.

Газеталарҙағы яңылыҡтар йәмәғәт фекеренә тәьҫир итерлек мәҡәләләре менән билдәле, улар араһында пародия — күптән түгел үткән финанс кризисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сатира

## Һылтанмалар

* Статья «Пародия» в «Литературной энциклопедии» 1934 года (рус.)

*Был сәнғәт буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# 1955 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1951 · 1952 · 1953 · 1954 —  **1955**  — 1956 · 1957 · 1958 · 1959
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1930-се йылдар · 1940-се йылдар — **1950-се йылдар** — 1960-се йылдар · 1970-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVIII быуат — XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат — XXII быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-се йылдар |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-се йылдар |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-се йылдар |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-се йылдар |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-се йылдар |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-се йылдар |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-се йылдар |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-се йылдар |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-се йылдар |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-се йылдар |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1955 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1955 *MCMLV* |
| Юлиан стилендә | 1954 — 1955 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2707 — 2708 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7463 — 7464 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5715 — 5716
ה'תשט"ו — ה'תשט"ז |
| Мосолман календары | 1375 — 1376 |
| Боронғо әрмән календары | 1404 *ԹՎ ՌՆԴ*
 |
| Ҡытай календары | 4651 — 4652 (с 24 январь) 甲午 — 乙未 синий конь — синяя овца |
| Эфиопа календары | 1947 — 1948 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 2011 — 2012 |
| - *Шака самват* | 1877 — 1878 |
| Иран календары | 1333 — 1334 |

**1955 (бер мең туғыҙ йөҙ илле бишенсе) йыл** — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1955 йылы, 2 мең йыллыҡтың 955 йылы, XX быуаттың 55 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 5 йылы, 1950 йылдарҙың 6 йылы.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

* 10 сентябрь — Лариса Долина, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, актриса.
* 9 октябрь — Әлфиә Аҡбутина — Башҡортостан журналисы, тәржемәсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1955 йыл  1955 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1955 йылда вафат булғандар  1955 йылда тыуғандар  1955 йыл фәндә 1955 йыл
# Биржа

Нью-Йорк фонд биржаһы, 1963 йыл
**Би́ржа** (нидерл. beurs, нем. Börse, франц. *bourse*, итал. *bórsa*, исп. *bolsa*, ингл. exchange) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15—16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.

Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922—30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССР-да биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә.

Тауар биржаһы — тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә — 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында. 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла. Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.

Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.

## Сығанаҡтар

* Татар энциклопедияһы  2013 йыл 7 декабрь архивланған.  (тат.)
* Федеральный закон от 22.04.96 № 39-AP «О рынке ценных бумаг»
# WorldCat (библиографик мәғлүмәт базаһы)

|  |
| --- |
| WorldCat (библиографик мәғлүмәт базаһы) |
|  |
| URL: | search.worldcat.org |
| Коммерция: |
Да
 |
| Сайт тибы: | библиографическая база данных |
| Теле: | бер нисә тел[d] |
| Милексе: | Online Computer Library Center[d] |
| Автор: | Fred Kilgour |
| Эшләй башлаған: | 1967 год |
| Ағымдағы статус: |
Работает и развивается
 |
|  **WorldCat (библиографик мәғлүмәт базаһы)** Викимилектә |

**WorldCat** — донъяла иң ҙур библиографик мәғлүмәт базаһы, уға донъяның 470 телендәге бөтә төр әҫәрҙәр тураһында 240 миллион яҙма инә. WorldCat 1967 йылда Фред Килгур тарафынан нигеҙләнгән. База OCLC ойошмаһы сиктәрендә донъяның 170 илендәге 72 меңдән ашыу китапхана тырышлығы менән үҫтерелә.

2006 йылдың авгусынан башлап был мәғлүмәт базаһына worldcat.org веб-сәхифәһенән инеү ирекле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Дублин йәҙрәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт (инг.)(инг.)
* WorldCat Identities (инг.)(инг.)
* OCLC — «Web scale» discovery and delivery of library resources (инг.)(инг.)