Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Герпетология

|  |
| --- |
| Зоология бүлектәре
**Герпетология**
 |
| **Зоология тармаҡтары** |
|
Акарология • Физик антропология
Апиология • Арахнология
Гельминтология • Герпетология
Ихтиология • Карцинология
Кетология • Конхиология
Малакология • Нейроэтология
Мирмекология • Нематология
Оология • Орнитология
Палеозоология • Планктология
Приматология • Протозоология
Териология • Хироптерология
Энтомология • Этология |
| **Билдәле зоологтар** |
|
Жорж Кювье • Чарльз Дарвин
Карл Линней • Конрад Лоренц
Томас Сэй • Эдвард Уилсон
Альфред Рассел Уоллес •
башҡалар…  |
| **Биология тарихы** |

**Герпетоло́гия** (бор. юнан. *ἑρπετόν* *герпетон* — һөйрәлеүселәр, йылан һәм λόγος өйрәнәм) — ер-һыу хайуандарын (амфибияларҙы) һәм һөйрәлеүселәрҙе (рептилияларҙы) өйрәнеүсе фән.

Ер-һыу хайуандарын өйренеүсе фәнде ҡайһы саҡта **батрахология** (бор. юнан. *βάτραχος* — *тәлмәрйен*) тип атайҙар.

Йыландар тураһында фән **серпентология** (лат. *serpens*— йылан; ингл. serpentology, франц. *ophiologie*, бор. юнан. *ὄφις* — йылан) тип атала.

## Әҙәбиәт

* Терентьев П. В. 1961. **Герпетология.** — М.: Высш. шк. — 336 с.
* Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. 1998. *Энциклопедия природы России: Земноводные и пресмыкающиеся*. — М.: ABF. — 574 с.
* Ануфриев В. М., Бобрецов А. В. 1996. *Фауна европейского северо-востока России. Т.4. Амфибии и рептилии*. — СПб: Наука. — 130 с.
# Океан биологияһы

|  |
| --- |
| Океан биологияһы |
| Өйрәнеү объекты | морская жизнь[d] |
|  |
|  Океан биологияһы Викимилектә |

Ер шарының 29 процент өлөшө генә   ҡоро ер. Ҡалғаны — океан, диңгеҙ организмдары тереклек иткән урын
**Океан биологияһы** (*диңгеҙ биологияһы*, *биологик океанология*, *биологик* *океанография* ) — биология һәм *океанология фәндәре бүлеге.* Диңгеҙ организмдары (биота) йәшәйешен (тормошон) һәм уларҙың үҙ-ара экологик бәйләнештәрен, мөнәсәбәттәрен, тәьҫирен өйрәнә.

**Океан биологияһы** — гидробиологияның да бер бүлеге.

Океан биологияһы тип, шулай уҡ, донъя океанында барған барлыҡ биологик күренештәр һәм процестарҙың йыйылмаһын атайҙар.

Тереклек океандың өҫкө йөҙөнән алып иң тәрән төпкөлдәренә тиклем урынлашҡан.

Йәшәү урындары буйынса **һыу ҡатламында йәшәүсе** (планктон һәм нектон) пелагиаль организмдарҙы һәм, **океан төбөндә** йәшәгән (бентос) организмдарҙы бүлеп йөрөтәләр.

Океанда хайуандарҙың бөтә класс вәкилдәре тиерлек осрай. Ә күп кенәләре тик океанда ғына тереклек итә.

Умыртҡалы хайуандарҙың төп өлөшөн балыҡтар, ташбаҡалар, йыландар һәм һөтимәрҙәр (дөйөм алғанда ишкәк тәпәйлеләр һәм киттар) тәшкил итә.

**Океан биологияһын тикшереүҙә ҙур өлөш индереүсе ғалимдар**:

* В. Г. Богоров,(СССР)
* Л. А. Зенкевич (СССР),
* Дж. Д. Айзекс, (АҠШ)
* В. М. Чапмен (АҠШ) ,
* К. Э. Лукас (Бөйөк Британия),
* Р. Марумо (Япония),
* Жак-Ив Кусто (Франция).

## Әҙәбиәт

*Моисеев П. А.* Биологические ресурсы Мирового океана. — М., 1969.
# Териология

|  |
| --- |
| Зоология бүлектәре
**Териология**
 |
| **Зоология тармаҡтары** |
|
Акарология • Физик антропология
Апиология • Арахнология
Гельминтология • Герпетология
Ихтиология • Карцинология
Кетология • Конхиология
Малакология • Нейроэтология
Мирмекология • Нематология
Оология • Орнитология
Палеозоология • Планктология
Приматология • Протозоология
Териология • Хироптерология
Энтомология • Этология |
| **Билдәле зоологтар** |
|
Жорж Кювье • Чарльз Дарвин
Карл Линней • Конрад Лоренц
Томас Сэй • Эдвард Уилсон
Альфред Рассел Уоллес •
башҡалар…  |
| **Биология тарихы** |

**Териология** (бор. юнан. *θηρίον* — йәнлектәр) — йәнлектәр тураһындағы фән, һөтимәр хайуандарҙы өйрәнеүсе зоология тармағы.

«Териология» термины күберәк зоология буйынса урыҫ телле фәнни әҙәбиәттә ҡулланыла. Был терминды башлап С.И. Огнёв тәҡдим итә.  2007 йыл 3 май архивланған..

## Териология бүлектәре

* иппология (гиппология) — аттар (йылҡы малы) тураһында фән
* кетология — кит һымаҡтар тураһында фән (киттар, дельфиндар)
* приматология — приматтар тураһында фән (маймылдар, лемурҙар)
* родентология — кимереүселәр тураһында фән (сысҡандар, ҡомаҡтар, алйырҙандар, ҡондоҙҙар)
* хироптерология — ҡулғанатлылар тураһында фән(ярғанаттар)

## Әҙәбиәт

* *Вопросы териологии: Итоги мечения млекопитающих*. М. Наука 1980.
* *Медицинская териология: Вопросы териологии*. М.: Наука, 1979.
* Соколов В. Е., Парнес А. Я. *У истоков отечественной териологии*.- М.: Наука, 1993. — 412 с.
* Громов В. С. *Пространственно-этологическая структура популяций грызунов* — М.: КМК, 2008. — 581 с.
* Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (eds.). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press, 2.142 pp. ()
# Орнитология

|  |
| --- |
| Зоология бүлектәре
**Орнитология**
 |
| **Зоология тармаҡтары** |
|
Акарология • Физик антропология
Апиология • Арахнология
Гельминтология • Герпетология
Ихтиология • Карцинология
Кетология • Конхиология
Малакология • Нейроэтология
Мирмекология • Нематология
Оология • Орнитология
Палеозоология • Планктология
Приматология • Протозоология
Териология • Хироптерология
Энтомология • Этология |
| **Билдәле зоологтар** |
|
Жорж Кювье • Чарльз Дарвин
Карл Линней • Конрад Лоренц
Томас Сэй • Эдвард Уилсон
Альфред Рассел Уоллес •
башҡалар…  |
| **Биология тарихы** |

**Орнитоло́гия** (бор. юнан. *ὄρνις*, ὄρνιθος — ҡоштар һәм λόγος — өйрәнеү, һүҙ)— ҡоштар тураһындағы, һәм уларҙың эмбриология, морфология, физиология, экология, систематикаһын һәм географик таралыуын өйрәнеүсе фән, зоология фәненең бер тармағы.

«Орнитология» терминын XVI быуатта итальян натуралисы У. Альдрованди керетә.

## Әҙәбиәт

* Даревский И. С., Лоскот В. М. *Лаборатория орнитологии и герпетологии.* В кн.: Зоологический институт. 150 лет. — Л., «Наука». 1982. С. 68-83.
* Дементьев Г. П., *Птицы,* М. — Л., 1940 (Руководство по зоологии, т. 6)

## Һылтанмалар

* Отделение орнитологии Зоологического института РАН
* Союз охраны птиц России  2011 йыл 18 май архивланған.
* Мензбировское орнитологическое общество
# Токсикология

Токсикологик тикшереү
**Токсикология** (от юнан. τοξικος — ағыу һәм λογος — фән, йәғни τοξικολογία — ағыу тураһындағы фән) — ағыулы матдәләрҙе, уларҙың организмдарға һәм экосистемаларға йоғонтоһо хәүефен, ағыулы эш итеү механизмдарын, шулай уҡ бындай тәьҫир итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнеүсе медицина өлкәһе.

## Токсикологияның төп мәсьәләләре

Токсикологияның төп бурыстары булып төрлө организмдарҙа, бигерәк тә кешеләрҙә ағыулы матдәләр дозаларын урынлаштырыу тора; ағыулы дозаларҙа матдәләрҙең эш итеү механизмдарын асыу, уларҙың матдәләр алмашыныуы, шул иҫәптән ксенобиотиктарҙың генотоксиклығын өйрәнеү, төрлө объекттарҙың токсиндары менән бысраныу сығанаҡтарын билдәләү, яңы препараттарҙы токсикологик баһалау, токсикокинетиканы һәм токсиндарҙың токсикодинамикаһын өйрәнеү.

## Фәндең айырым йүнәлештәре

### Теоретик токсикология

Токсикология бүлеге организм менән ағыуҙарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең төп закондарын, уларҙың токсикокинетикаһын һәм токсикодинамикаһын асыҡлау мәсьәләләрен хәл итә.

### Клиник токсикология

Ағыуланыуҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм терапия ысулдарын фәнни нигеҙләү маҡсатында химик берләшмәләрҙең ағыулы тәьҫире һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан кеше ауырыуҙарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.

### Профилактик токсикология

Тере организмдарҙа һәм экосистемаларҙа ағыулы матдәләрҙең тәьҫир итеү хәүефен булдырмау юлдарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.

### Экологик токсикология

Ағыулы матдәләрҙең һәм ағыулы продукттарҙың башҡа матдәләрҙең экосистемаға һәм уларҙың биосфералағы циклына йоғонтоһон, уларҙың хайуан һәм кеше организмдарына, бигерәк тә аҙыҡ сылбырына йоғонтоһон өйрәнеүсе фән.

### Криминалистик токсикология

Криминалистик токсикология — суд медицинаһының кеше үлтереү, үҙ-үҙенә ҡул һалыу йәки эш урынында һәм өйҙә бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә ағыуланыуҙы өйрәнеүсе бүлеге.

### Хәрби токсикология

Хәрби токсикология — хәрби хәрәкәттәр шарттарында тәғәйенләнгән йәки ҡулланылған ағыулы матдәләрҙе өйрәнеү менән бәйле өлкә. Уның төп бурысы — кешене химик һуғыш агенттарынан һаҡлау сараларын һәм ысулдарын эшләү.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* *Гусынин И. А.* Ағыулы үҫемлектәрҙең токсикологияһы / Проф. И. А. Гусынин. — 4-се нәшр.,. — М.: Сельхозиздат, 1962. — 624 с.

## Һылтанмалар

* Токсикология // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Токсикология: Дәреслек / сост. И. Н. Полина. — Сыктывкар: Сыктывкарский лесной институт, 2012. — 128 с. — 40 экз. — ISBN 978-5-9239-0321-8. — УДК 615.9:574
# Биояғыулыҡ

|  |
| --- |
| Биояғыулыҡ |
|  |
|  Биояғыулыҡ Викимилектә |

**Биояғыулыҡ** — үҫемлек йәки хайуандарҙан алынған сеймалдан, органик сәнәғәт ҡалдыҡтарынан етештерелгән яғыулыҡ.

Өс төрлө биояғыулыҡ бар: шыйыҡ биояғыулыҡ (эске яныулы двигателдәр өсөн, мәҫәлән, этанол, метан, биодизель), ҡаты биояғыулыҡ (утын, брикет, яғыулыҡ гранулалары, тапсыҡ, һалам, орлоҡ ҡабығы) һәм газ хәлендәге (синтез-газ, биогаз, водород) биояғыулыҡ.

Биояғыулыҡтың 54-60 % традицион формалар тәшкил итә: утын, үҫемлек ҡалдыҡтары һәм өй йылытыу, мейескә яғыу өсөн киптерелгән тиҙәк. Ерҙә халыҡтың 38 % шуларҙы ҡуллана.

Пеллета төп формаһы булып тора. Биояғыулыҡ энергетикаһы, ағас етештереүселәрҙең береһе.

Транспорт биояғыулығы булараҡ башлыса биодизель һәм этанол ҡулланыла. 2014 йылда этанол транспорт биояғыулығының 74 процентын , биодизель — 23 процентын тәшкил итә.

## Ҡулланылышы

*
*
*

АҠШ-та игендең өстән бер өлөшөнән ашыу, Европала рапстың яртыһынан күберәге, Бразилияла шәкәр ҡамышының яртыһы тиерлек етештереү биояғыулыҡ етештереүгә китә (Bureau et al, 2010).

## Стандарттар

2009 йылдың 1 ғинуарында Рәсәйҙә «Нетрадиционные технологии. Энергетика биоотходов. Термины и определения» тип аталған ГОСТ Р 52808-2007 ғәмәлгә индерелә. Рәсәй техник көйләү хеҙмәте (Ростехрегулирование) N 424-ст бойороғо менән 2007 йылдың 27 декабрендә стандарттар раҫланған.

Европала 2010 йылдың 1 ғинуарынан биояғыулыҡҡа берҙәм стандарт ҡабул ителгәнEN-PLUS..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Владимир Сидорович.* Мировая энергетическая революция: Как возобновляемые источники энергии изменят наш мир. — М.: Альпина Паблишер, 2015. — 208 с. — ISBN 978-5-9614-5249-5.

## Һылтанмалар

* Всемирный Биотопливный Портал  2019 йыл 13 ғинуар архивланған.
* Технология жидкого биотоплива
* Green Car Congress
* Global Renewable Fuels Alliance
* Топливные гранулы: обзор российского рынка
* Аналитика биотоплива
* После нефти: биотопливо  2010 йыл 25 декабрь архивланған.
* Производство и сжигание гранулированных отходов растениеводства
* Рынок биотоплива второго поколения
* IATA Technology Roadmap
* 2nd Generation Biomass Conversion Efficiency study
* *YouTube* сайтында Обзорная лекция «Первапорационный мембранный биореактор для экономичного получения биоспиртов»
# Инфузориялар

|  |
| --- |
| Инфузориялар |
|
Инфузория *Tetrahymena thermophila* (конфокаль микроскопия) |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Без ранга:  | Протисты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царство:  | Протозоа |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип өҫтө:  | Альвеоляты |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | **Инфузории** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Ciliophora Doflein, 1901 |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  46211 |
| NCBI  |  5878 |
| EOL  |  4666 |

 |

 |

**Инфузориялар** (лат. *Ciliophora*, рус. *Инфузории*) — Alveolata төркөмөнән протистар тибы; оҙонлоғо 10 мкн-дан 3 мм-ға тиклем булған бер күҙәнекле организмдар.

Һыуҙа йыш ҡына Tintinnidium, Halteria, Vorticella арыуы вәкилдәре осорай, биологик таҙартыу ҡоролмаларының ләмендә Tetrachymena pyriformis һәм Paramecium, Colpidium, Vorticella, Aspidisca ырыуы вәкилдәре ҡатнаша.

Инфузориялар башҡа бер күҙәнәкле хайуандарҙан органеллалары — хәрәкәт функцияһын башҡарыусы керпексәләр һәм ике ядроһы: ҙур ядро — макронуклеус һәм бәләкәй ядро — микронуклеус булыуы менән айырылып тора.

Инфузорияларҙең 2 аҫтибын билдәләйҙәр: иркен йөҙөүсе керпеклеләр (*Ciliata*) һәм беркетелеүсе имеүселәр (*Suctoria*), уларҙың ҡалынайған осонда ҡорбанын параличлай һәм үлтерә торған матдәләр бүлеп сығарыусы ау ҡармауыстары бар. Инфузорияләрҙың тәне тышҡы яҡтан пелликула менән ҡапланған цитоплазманан тора.

Цитоплазмала һыу балансын, һулышты көйләүсе һәм осмотик баҫымды көйләүсе 1—3 ҡыҫҡартыу вакуольдәре һәм 2 күҙәнәк ядроһы бар: макронуклеустар — тереклек процесстарын көйләүсе һәм микронуклеустар — енси процесста, йәғни нәҫел информацияһын тапшырыуҙа ҡатнашыусылар.

Инфузориялар бактериялар, иң түбән төҙөлөшлөләр һ.б. микроорганизмдар менән күҙәнәктең өҫкө яғында урынлашҡан ауыҙ тишеге (цитост) аша туҡлана. Аш һеңдереү процессы аш ҡайнатыу вакуолдәрендә бара.

Енесһеҙ (күзәнәктең икегә бүленеүе) һәм енси юл менән үрсей. Хәрәкәтләнә торған (йөҙәләр йәки һыуҙа, тупраҡта, ҡомда һ.б. дымлы биотопларҙа үрмәләйҙәр), шулай уҡ берегеп тереклек итеүсе формалары бар.

Улар берәмләп йәки колония булып таштарга, һыу үҫемлектәренә һәм хайуандарға урынлаша.

Паразитик формалары ла билдәле (умыртҡаһыҙ организмдарда ла, умырткалы хайуандарҙа ла йәшәй). Мәҫәлән, ихтиофтирус һәм триходиннар — балыҡ паразиттары.

Кешенең йыуан эсәгендә балантидия инфузорияләр йәшәй. Хайуандарҙың эсәк трактында тереклек итеүсе инфузориялар үҫемлек аҙығын эшкәртеүҙә ҡатнаша.

Инфузориялар тирә-яҡ мөхиттең органик бысраныуының индикаторы булып тора.

Бактериялар менән тукланып (ауырыу тыуҙырыусыларҙы да керетеп) һыуҙы таҙартыуҙа һәм сәләмәтләндереүҙә, ағым һыуҙарҙы биологик таҙартыуҙа мөһим роль уйнайҙар.

## Әҙәбиәт

* Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977; Кутикова Л.А. Фауна аэротенков: Атлас. Л., 1984.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  2013 йыл 7 декабрь архивланған.  (тат.)
# Зоопарк

«Тиргартен Шенбрунн», (Tiergarten Schönbrunn)", 1752 йылда нигеҙләнгән һәм бөгөнгө көнгә тиклем эшләп килгән зоопарк, Вена.
**Зоопарк, хайуандар баҡсаһы, хайуандар паркы** — хайуандарҙың күп төрҙәрен кешеләр күрерлек һәм күҙәтерлек итеп аҫрай торған урын.

Зоопарктар күңел асыу урыны булыу менән бергә өҫтәмә белем биреү, фәнни тикшеренеүҙәр һәм юҡҡа сығыусы хайуандарҙы һаҡлау урыны ла. Юғалыу хәүефе янаған һирәк осрай торған хайуандар зоопарктарҙа аҫырала. Йәнлектәр үҙҙәрен һәйбәт тойһон өсөн хәҙерге зоопарктарҙа уларға тәбиғи шарттар булдырыла. Был кешеләргә хайуандарҙың тәбиғәт ҡосағында нисек йәшәгәнен күрһәтеү өсөн дә эшләнә.

Донъялағы хайуандарҙың күп төрлөлөгөн йәмғиәткә белдереү өсөн зоопарктарҙы тейешле кимәлдә финансларға кәрәк. Кешеләрҙең ҡырағай тәбиғәт менән берлектә йәшәүенә махсус фондтар булышлыҡ итә. Тәбиғәт ресурстарын һаҡлау менән бер рәттән, тәбиғәтте өйрәнеү һәм тәбиғәт тураһында белем биреү бөгөнгө көн талабы булып тора. Фондтар шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең ҡырағай тәбиғәтен һаҡлау өҫтөндә лә эшләй.

Хәҙерге заман талаптарына яуап бирмәгән һәм бар яҡтан да иҫкергән зоопарктар ҙа күп әле. Унда хайуандар бик насар шарттарҙа аҫырала. Ҡыҫыҡ ситлектәр эсендә йәнлектәргә ҡыйын, шуға ла улар йыш ауырый.

## Pictures

* Giraffes in the Tiergarten Schönbrunn, Vienna.
* Giant Pandas in Chiang Mai Zoo.
* Toucans at Bronx Zoo.
*

## Иҫкәрмәләр
# Тары

Тары ярмаһы, 1 сорт, ГОСТ 572-60
**Тары** — тары культураһы (Panicum) емештәрен ярма ярғыста ҡабығынан таҙартып алынған ярма.

Кёнига мәғлүмәте буйынса составы:

|  | Таҙартылмаған бөртөк | Тары |
| --- | --- | --- |
| Һыу  | 10,66 | 10,97 |
| Азотлы матдәләр  | 9,29 | 10,82 |
| Май | 3,50 | 5,46 |
| Шәкәр | 1,33 | 1,19 |
| Декстрин | 3,51 | 7,16 |
| Крахмал | 61,09 | 59,40 |
| Клетчатка | 7,29 | 2,64 |
| Көл | 2,35 | 2,36 |

Көлөндә бик аҙ миҡдарҙа калий һәм күберәк кремний бар. Бөртөктәренән, ғәҙәттә, он тартылмай, ярма сифатында ғына ҡулланыла. Туҡлыҡлы һәм сәләмәк аҙыҡ булып тора. Икмәк кеүек күп һайын ҡулланғанда ла ялҡытмай.

## Туҡлыҡлылығы

Тары ярмаһында аҡһым ауырлығынан 11 % алып тора, был юғары күһәткес бойҙайға яҡын. Тары В1, В2, В5 витаминдарына, бигерәк тә РР витаминына бай. Организм өсөн мөһим булған, тимер, фтор, магний, марганец, кремний, баҡыр, кальций, калий, цинк кеүек макро- һәм миктоэлементтар бар.

Башҡорттар тырмалы салғы менән тары урыуҙа. М. А. Круковский фотоһы, 1908 йыл.
## Сығанаҡтар
# Виктория (Бөйөк Британия королеваһы)

|  |
| --- |
| Виктория |
| Victoria |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Флаг | Берҙәм Короллек Бөйөк Британия һәм Ирландия Королеваһы | Флаг |

 |
| 20 июнь 1837 — 22 ғинуар 1901 |
| Коронация: | 28 июнь 1838 |
| Алдан килеүсе: | Вильгельм IV |
| Дауамсы: | Эдуард VII |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Флаг | Индия Императрицаһы | Флаг |

 |
| 1 май 1876 — 22 ғинуар 1901 |
| Коронация: | 1 ғинуар 1877 |
| Алдан килеүсе: | вазифа тергеҙелде |
| Дауамсы: | Эдуард VII |
|   |
| Дине: | протестантизм |
| Тыуған: | 24 май 1819({{padleft:1819|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:24|2|0}}) Кенсингтон һарайы, Лондон |
| Үлгән: | 22 ғинуар 1901({{padleft:1901|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:22|2|0}}) (81 йәш) Осборн-Хаус, Уайт утрау |
| Ерләнгән: | Фрогмор Хаус, Виндзор |
| Нәҫел: | Ганновер династияһы |
| Исеме: | ингл. Princess Alexandrina Victoria of Kent |
| Атаһы: | Эдуард Август, герцог Кентский |
| Әсәһе: | Виктория Саксен-Кобург-Заальфельдская |
| Ире: | Альберт Саксен-Кобург-Готский |
| Балалары: | Виктория, Альберт Эдуард, Алиса, Альфред, Елена, Луиза, Артур, Леопольд, Беатриса |
| Белеме: | Windlesham House School[d] |
|   |
| Автограф: |  |
| Монограмма: |  |
|

**Викто́рия** (ингл. Victoria, **Александрина Виктория**, ингл. Alexandrina Victoria; 24 май 1819 йыл — 22 ғинуар 1901 йыл) — Бөйөк Британия һәм Ирландия Берҙәм Короллегы Королеваһы, Индия Императрицаһы.

Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы.

Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы — Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияһының баш ҡалаһы һәм башҡа урындар.

Англияның милли символын, викториан дәүерен уның исеме менән бәйләйҙәр.

Шулай уҡ уны «Европаның ҡәртнәһе» тип тә йөрөтәләр. Уның 9 балаһы башҡа Европа илдәре король династияларының балалары менән ғаилә ҡорған.

## Галерея

* Виктория дүрт йәштә
* Виктория үҙенең эте менән, 1833
* Автопортрет, 1835
* 1882
# 1967 йыл

| Йылдар
 |
| --- |
|  1963 · 1964 · 1965 · 1966 —  **1967**  — 1968 · 1969 · 1970 · 1971
 |
| Ун йыллыҡтар
 |
| 1940-се йылдар · 1950-се йылдар — **1960-се йылдар** — 1970-се йылдар · 1980-се йылдар |
| Быуаттар
 |
| XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат
 |

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVIII быуат — XIX быуат — **XX быуат** — XXI быуат — XXII быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-се йылдар |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-се йылдар |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-се йылдар |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-се йылдар |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-се йылдар |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-се йылдар |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-се йылдар |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-се йылдар |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-се йылдар |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-се йылдар |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1967 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:**| Григориан стилендә | 1967 *MCMLXVII* |
| Юлиан стилендә | 1966 — 1967 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2719 — 2720 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7475 — 7476 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары  | 5727 — 5728
ה'תשכ"ז — ה'תשכ"ח |
| Мосолман календары | 1387 — 1388 |
| Боронғо әрмән календары | 1416 *ԹՎ ՌՆԺԶ*
 |
| Ҡытай календары | 4663 — 4664 (с 9 февраль) 丙午 — 丁未 красный конь — красная овца |
| Эфиопа календары | 1959 — 1960 |
| Боронғо һинд календары |  |
| - *Викрам самват* | 2023 — 2024 |
| - *Шака самват* | 1889 — 1890 |
| Иран календары | 1345 — 1346 |

**1967 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш етенсе) йыл** — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1967 йылы, 2 мең йыллыҡтың 967 йылы, XX быуаттың 67 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 7 йылы, 1960 йылдарҙың 8 йылы.

## Ваҡиғалар

## Тыуғандар

## Вафат булғандар

* 18 июнь — Ишбулатов Рәхим Усман улы, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
* 26 ноябрь — Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы (Ғүмәрский Ғиләж), драматург, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

  1967 йыл  1967 йылда барлыҡҡа килгәндәр  1967 йылда вафат булғандар  Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә 1967 йыл  1967 йылда тыуғандар 1967 йыл
# Уэльс

**УэльсWales(Инглиз теле)Cymru(Уэльс теле)**|  |  |
| Уэльс флагы | Уэльстын короллек тамғаһы |
|  |
| милли оран: «Cymru am byth» «Уэльс мәңгегә»
символдар — һуған-порей һәм нәркәс
 |
| Гимн: «Mae Hen Wlad Fy Nhadau»
  |
| **Рәсми телдәр** | Инглиз теле Уэльс теле
 |
| **Баш ҡалаһы** | Кардифф
 |
| **Эре ҡалалары** | Кардифф
 |
| **Идара итеү формаһы** | Конституция монархияһы
 |
| Етәксе - королева
  | Елизавета II
 |
| Бөйөк Британия Премьер-министры
  | Дэвид Кэмерон
 |
| Уэльстың беренсе министры
  | Каруин Джонс
 |
| **Майҙан**   • Дөйөм
  | Бөйөк Британияла 3-сө 20 779 км²
  |
| **Халыҡ һаны**   • Дөйөм (2011)   • Тығыҙлыҡ
 | Бөйөк Британия ла 3-сө 3 063 456 140 чел./км²
  |
| **Аҡса** | фунт стерлингов
  |
| **Сәғәт** | UTC 0 |

**Уэ́льс** (уэльс телендә [ˈkəmrɨ], ингл. Wales [ˈweɪlz], **Ва́ллис**; франц. *Pays de Galles*) — Бөйөк Британияның иң әһәмиәтле булған 4 административ- сәйәси өлөшөнөң береһе. Элекке кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

## Ҡоролошо

|  |  |
| --- | --- |
|  *Уэльс графлыҡтарҙан тора. (Ошо тамғалар менән « \*» ҡалалар, « †» — ҡала-графлыҡтары күрһәтелә.) Уэльс телендә исемдәре лә бирелде.* 1. Мертир-Тидвил (*Merthyr Tudful*) †
2. Кайрфилли (*Caerffili*) †
3. Блайнай-Гвент (*Blaenau Gwent*)†
4. Торвайн (*Tor-faen*) †
5. Монмутшир (*Sir Fynwy*)
6. Ньюпорт (*Casnewydd*) \*
7. Кардифф (*Caerdydd*) \*
8. Долина Гламорган (*Bro Morgannwg*) †
9. Бридженд (*Pen-y-bont ar Ogwr*) †
10. Ронта-Кинон-Тав (*Rhondda Cynon Tâf*) †
11. Нит — Порт-Толбот (*Castell-nedd Port Talbot*) †
12. Суонси (*Abertawe*) \*
13. Кармартеншир (*Sir Gaerfyrddin*)
14. Кередигион (*Ceredigion*)
15. Поуис (*Powys*)
16. Рексем (*Wrecsam*) †
17. Флинтшир (*Sir y Fflint*)
18. Денбишир (*Sir Ddinbych*)
19. Конуи (*Conwy*) †
20. Гвинед (*Gwynedd*)
21. Остров Англси (*Ynys Môn*)
22. Пембрукшир (*Sir Benfro*)
 |  |

## Халыҡ һаны

Уэльс телде белеү
* 1871 (по ЭСБЕ) — 1,217 млн кеше
* 1881 (по ЭСБЕ) — 1,360 млн кеше
* 1905 (по ЭСБЕ) — 1,8 млн кеше
* 1973 (по БСЭ) — 2,7 млн кеше
* 2001 (перепись) — 2,9 млн кеше
* 2011 (перепись) — 3 063 456 кеше

Милли состав — уэльс халҡы (1,9 млн) һәм инглиздәр. Уэльстын 29 % уэльс телен белә.

## Шулай уҡ

* Монмут — көньяҡ-көнсығыш Уэльс биләмәләрендә урынлашҡан ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе  2016 йыл 4 март архивланған.
* National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса
* Cymraeg.ru — материалы об Уэльсе, его культуре, истории и языке
* Русская версия гимна Уэльса
* Валлийский сепаратизм  2014 йыл 24 февраль архивланған.