Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Триба (биология)

**Триба** (лат.  *Tribus*) — биологияла ғаиләнән түбәнерәк, ырыуҙан бейегерәк торған таксон. Латин телендә триба исемдәре ғаилә исеменә *-ini* (зоологияла) йәки *-eae* (ботаникала) киҫәксәләре ҡушылып яһала. Шулай уҡ **аҫ триба** (*-ina (з.), -inae (б.)*) һәм **өҫ триба** (зоологияла ғына) таксондары бар.

Трибалар өлгөләре:

* Hominini (*Homininae* аҫғаиләһендәге триба; уға кеше *(Homo)*, шимпанзе *(Pan)* һ. б. ҡарай).

## Сығанаҡтар

Урыҫ Википедияһы

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
**Триба өҫтө** —
**Триба** —
**Ярым триба** —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Балғараҡтар

|  |
| --- |
| Балғараҡтар |
|
*Acherontia lachesis* |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым бүлек:  | Беренсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Рангаһыҙ:  | Ҡау һалыусылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | Быуынтыҡ аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым тип:  | Трахеялылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Юғары класс:  | Алты аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | Бөжәктәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Подкласс:  | Асыҡ яңаҡ һөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфракласс:  | Ҡанатлы бөжәктәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфракласс:  | [[Neoptera|Яңы ҡанатлы бөжәктәр ru:Новокрылые насекомые]] |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб отряд:  | Әүермән бөжәктәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Отряд:  | Тәңкә ҡанатлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым отряд:  | Хоботковые |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфраотряд:  | Разнокрылые бабочки |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | Двупорые |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә өҫтө:  | Шелкопрядовые |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә:  | **Бражники** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Sphingidae Latreille, 1802 |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  117293 |
| NCBI  |  7128 |

 |

 |

**Балғараҡтар, бражниктар, эңер һылыуҡастары** (лат. *Sphingidae*, рус.  *Бражники* ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төнгө күбәләктәр; һәр ерҙә оса торған, күпселектә матур төҫлө, йыуан кәүҙәле зарарһыҙ эре күбәләктәр.

Киң күкрәкле, йыуан ҡорһаҡлы, алғы ҡанаттары оҙонса һәм тар, арт ҡанаттары ҡыҫҡа, орсоҡ һымаҡ кәүҙәһе менән айырылып тора. Бер урында ҡанаттарын тиҙ елпеп тороп, сәскәгә ҡунмайынса ғына нектар һурырға яйлашҡандар. Тәңкә ҡанатлылар араһында иң тиҙ осоусыларҙан һанала, тиҙлекте 60 км/сәғәткә ҡәҙәр еткерә алалар. Кис һәм төндә әүҙемдәр, ҡайһы бер төрҙәре көндөҙ лә актив. Күбәләк ҡортоноң артҡы өлөшөндә ҡаты мөгөҙө бар. Бигерәк тә ҡарағай балғараҡтар күп. Был — ҡанаттарының ян-яҡтарында нескә аҡ ҡайма һәм аҡһыл һоро һүрәт төшкән, һоро төҫтәге ҙур күбәләк. Июнь-июль айҙарында оса. Ҡорттары ҡарағай ағасында үҫә. Зелпе төклөтурасы — көндөҙ осоусы балғараҡтарның бер төрө. Уртаса ҙурлыҡта. Әле яңы ғына күбәләккә әверелгәненең ҡанаттарында ҡара тәңкәләр була, ләкин беренсе осоштан һуң улар коела һәм ҡанаттары ҡара ҡаймалы үтә күренмәлегә әүерелә. Кәүҙәһе һары, ҡараһыу төҫтәге һыҙыҡлар бар. Тышҡы ҡиәфәте менән әлеге күбәләк төклөтураны хәтерләтә. Күбәләк ҡорто зелпелә үҫә. Юкә балғараҡтары, тирәк балғараҡтары, йоғырт балғараҡтары — йыш осорай торған төрҙәре. «Үле баш» исемле балғараҡтар, сирень балғараҡтары һәм күҙләс балғараҡтар ТР-ҙың Ҡыҙғылт китабына кертелгән.

* Балғараҡ ҡарышлауығы
* Тирәк балғарағы
* Күҙләс балғараҡ
* Имән балғарағы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  2013 йыл 7 декабрь архивланған.  (тат.)
# Юҡҡа сығыу

Мел–Пал
Тр–Юр
Пм–Тр
Дев
О–С
Миллион йылдар элек

Фанерозой осоронда диңгеҙ фаунаһының юҡҡа сығыуы. Һәр ваҡыт интервалы өсөн, ул ваҡытта йәшәгән төрҙәрҙәң нисә проценты киләһе ваҡыт интервалына тиклем юҡҡа сыҡҡанын күһәтә. Бөтә юҡҡа сыҡҡан төрҙәр түгел, тик ташҡа әүерелелеп һаҡланғандары ғына күрһәтергән.
Рәсемдәге хәрефтәр «*Биш Ҙур*» юҡҡа сығыуҙы күрһәтә. *(рәсем мәғлүмәте)*

**Юҡҡа сығыу**  — биология һәм экологияла билдәле бер биологик төрҙөң йәки тотош таксондың бар вәкилдәренең дә үлеп бөтөүе. Юҡҡа сығыуҙың сәбәптәре тәбиғи ҙә , кеше (антропоген) тәьҫиренән дә булырға мөмкин. Тәбиғәттә биологик төрҙөң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә күпләп ҡырылыу йәғни күпләп юҡҡа сығыу (массовое вымирание) күренеше бар.

## Ер тарихында төрҙәрҙең дәһшәтле юҡҡа сығыу тарихы

* 440 млн йыл элек — **ордовик-силурҙа** — умыртҡаһыҙҙарҙың 60 % -ы юҡҡа сыға
* 364 млн йыл элек — **девонда**  — диңгеҙҙәге төрҙәрҙең һаны 50 %-ҡа кәмей;
* 251,4 млн йыл элек — **дәһшәтле пермь ҡырылыуы**, иң-иң күпләп ҡырылыу, бөтә тере организмдарҙың 95 %-ҡа тиклеме юҡҡа сыға;
* 199,6 млн йыл элек — **триаста** — ул мәлдә Ерҙә тереклек итеүсе төрҙәренең яртыһы тиерлек ҡырыла.
* 65,5 млн йыл элек — **аҡбур –палеоген юҡҡа сығыуы** — бөтә төрҙәрҙең 1/6 өлөше, шулай уҡ, динозаврҙар юҡҡа сыға.
* 33,9 млн йыл элек — **эоцен-олигоцен юҡҡа сығыуы**.

| Докембрий | Фанерозой | Эон |
| --- | --- | --- |
| Палеозой | Мезозой | Кайнозой | Эра |
| Кембрий | Ордо вик | Сил ур | Девон | Карбон | Пермь | Триас | Юра | Мел | Палео ген | Нео ген |  | П-д |
| **4570** | 541 | 485,4 | 443,4 | 419,2 | 358,9 | 298,9 | 252,2 | 201,3 | 145,0 | 66,0 | 23,03 |  | млн лет ← |
| 2,588 |

▲
▲
▲
▲
▲
▲

е

## Юҡҡа сығыуҙың сәбәптәре

Әгәр билдәле арауыҡта тыуым үлемде ҡаплай (компенсировать) алмаһа, төр юҡҡа сыға.

**Юҡҡа сығыу сәбәптәре: Популяция эсендәге һан (төркөм эсендә генә үрсеү мөмкинлеге булған хайуандар, мәҫәлән, гиҙеүсе күгәрсен)
* генетик төрлөлөк (гепардтарға янарға мөмкин)
* ғүмер оҙонлоғо
* йыртҡыстар
* Бер үк йәшәү урынында башҡа төрҙәр менән конкуренция
* паразиттар баҫыуы (ниндәйҙер сир)
* катастрофалар
* Әйләнә-тирә мөхиттең үҙгәреүе
* кеше факторы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Динозаврҙарҙың үлеүе
* Кешеләрҙең үлеү
* Глобаль һәләкәт
* Ер-ҡар
* Кислород һәләкәте

Ҡалып:Disasters-stub
# Домен (биология)

Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан төркөмдәргә бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән.
Биологик таксономияла **домен** тип (ә ҡайһы берҙә супербатшалыҡ, империя) — организмдарҙың иң юғары таксономик рангты атайҙар, **Батшалыҡтан** да юғарыраҡ. Карл Вёзеның (Carl Woese) домен системаһы шәжәрәһенә ярашлы (1990 йылдағы), тереклек шәжәрәһе өс өлөштән тора: **Архейҙар**, **Бактериялар** һәм **Эукариоттар**. Таксондарҙың урынлашыуы, геномдарҙың бер-береһенән фундаменталь рәүештә айрылып тороуын күрһәтә.

 рРНК анализы нигеҙендә төҙөлгән филогенетик шәжәрә тереклекте бактерияларға, архейҙарға һәм эукариоттарға бүлә
**Тереклекте классификациялау төрҙәре бер нисәү**:

* Ике империянан торған система йәки супердомен системаһы, уҙ эсенә Прокариот һәм Эукариот группаларын ала.
* Алты Батшалыҡ (биология) системаһы уҙ эсенә Эубактерияларҙы (Eubacteria), Архебактерияларҙы (Archaebacteria), Протистарҙы (Protista), Бәшмәктәрҙе (Fungi), Үҫемлектәрҙе (Plantae) һәм Хайуандарҙы (Animalia) индерә.
* Өс империялы система — Эубактериялар (Eubacteria), (Archaebacteria), Эукариоттар — Эукариоттар эсенә ингән биш супергруппа менән.

Был өс системаның береһе лә күҙәнәкһеҙ тереклекте индермәй (мәҫәлән, Вирустарҙы).

## Һылтанмалар

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Морфология (биология)

|  |
| --- |
| Морфология |
|  |
| Өйрәнеү объекты | морфология |
|  Морфология Викимилектә |

**Морфология** (биология) тере организмдарҙың тышҡы (формаһын, төҙөлөшөн, төҫөн, өлгөһө), эске өлөштәренең төҙөлөшөн, организм, таксонға хас үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фән. (мәҫәлән, кеше морфологияһы).

Тышҡы морфологияны (эйдономия) һәм эске морфологияны (анатомия) айырып йөрөтәләр. Морфологиянан физиологиянан төп айырмаһы шунда: физиология беренсе сиратта организмдың эшмәкәрлеген өйрәнә.

Морфология төшөнсәһен беренсе булып фәнгә индереүсе булып немец шағиры һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. В. Гете тәҡдим итә. "Органик есемдәрҙең формаһы, үҫеш дәүерендә әүерелештәре тураһында тәғлимәт " тип билдәләй.

«Дөйөм морфология» организмға, таксонға хас булған үҙенсәлектәрен, айырмалы яҡтарын өйрәнә. Морфологик тасуирламә организмдың, уның айырым өлөштәренең формаһын, төҫөн, киәфәтен үҙ эсенә ала. Әммә ваҡ деталдәрен өйрәнеү морфологияның бурысы түгел.

Таксондарҙың бер-береһенән айырмаһы нигеҙҙә, морфологик билдәләргә таяна. Ҡағиҙә булараҡ, яҡын таксондар араһында айырмалар әҙерәк була.

Әммә морфологик билдәләре оҡшаш булып та, төрлө таксондарға ҡараған(конвергенция) организмдар бар. Мәҫәлән, ҡара 38 һәм 42 хромасомалы ике игеҙәк төрө бар.

Тышҡы ҡиәфәттәре ныҡ айырылып та, бер үк төргә ҡараған осраҡтары бар (дивергенция). Морфологик билдәләргә таянып булмағанда, төрҙәрҙе айырыу өсөн икенсе ысулдар ҡулланыла: мәҫәлән, цитогенетик һәм ДНК-анализдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Апоморфия
* Морфогенез
* Үҫемлектәр морфологияһы
* Кеше морфологияһы
* Морфометрия
* Плезиоморфия
* Сағыштырма анатомия
* Фенетика
# Ареал

|  |
| --- |
| Ареал |
|  |
| Является характеристикой | төр |
| Өлөшләтә тура килә | среда обитания[d] |

Ҡарағай ағасы ареалы
**Aреал** (lat. area - майҙан, киңлек) - ниндәй ҙә булһа үҫемлек йәки хайуандарҙың төрө, ырыуы, ғаиләһе таралған һәм тулы йәшәү циклы үтә торған территория йәиһә акватория..

## Биләгән урыны

Areal майҙаны - бөтә Ер өҫтөнән алып уның ҙур булмаған өлөштәренә ҡәҙәр ныҡ үҙгәреп тороусан. Ҙур ареалдар биләгән организмдар - космополиттар, айырым өлөштәрҙә йәшәүселәр - эндемиктар тип атала.

Ареал сиктәрен тәбиғи объекттар (тауҙар, йылғалар), шулай уҡ климат, тупраҡ, oрганизм өсөн аҙыҡ булыуы һ.б. факторҙар билдәләй. Кеше хужалыҡ итеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ареалдар ҙа була.

## Шулай уҡ ҡара

* Фаунистическое районирование
* Местообитание
* Биогеоценоз
* Биоценоз
* Эндемик
* Биотоп

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Ареал // Ангола — Барзас. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 2).
* *Толмачев А. И.* Основы учения об ареалах. — Л., 1962.
# Кәбеҫтә һымаҡтар

|  |
| --- |
| Кәбеҫтә һымаҡтар |
|
Тиле шалҡан (*Barbarea vulgaris*) |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Үҫемлектәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Аҫҡы батшалыҡ:  | Йәшел үҫемлектәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Бүлек:  | Сәскәлеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | Ике өлөшлөләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Тәртип:  | Кәбеҫтә сәскәлеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә:  | **Кәбеҫтә һымаҡтар** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Brassicaceae Burnett, nom. cons. (1835) |
| Синонимдар |
| * Cruciferae Juss., nom. cons.
* Raphanaceae Horan.
* Stanleyaceae Nutt.
* Thlaspiaceae Martinov
 |
| Төркөм өлгөһө |
| *Brassica* L.
 |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  22669 |
| NCBI  |  3700 |
| EOL  |  4219 |
| GRIN  |  f:166 |

 |

 |

**Кәбеҫтә һымактар** (лат. *Brassicáceae*), йәки **Әүернә сәскәлеләр ғәиләһе** (Cruciferae) — Ябыҡ орлоҡлолар бүлеге (Сәскәле үҫемлектәр) ике өлөшлөләр класы үҫемлектәре.

Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр. Ҡайһы берҙәре генә ярым ҡыуаҡ һәм ҡыуак булып торалар.

Был ғаилә 349 ырыу һәм 3 500 артыҡ төрҙө берлештерә.

## Ботаник ҡылыҡһырлама

Кәбеҫтә сәскәһе диаграммаһы
Әүернә сәскәлеләр ғаиләһендәге бөтә үҫемлектәргә лә дөйөм билдәләр хас . Был үҫемлектәр бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, шуға күрә уларҙың күбеһенең нектар яһалыу органы бар һәм улар хуш еҫле була.

Был ғаиләгә ҡараған үҫемлек сәскәләренең төҙөлөшө бер төрлө, уларҙың таж япраҡсалары әүернә һымаҡ урынлашҡан.

Сәскәләре — актиноморф (дөрөҫ сәскәләр), һирәк кенә — зигоморф (симметрия яҫылығы берәү генә), ике енесле. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.

Сәскәләренең 4 каса япраҡсанан торған касаһы, 4 таж япраҡсалы тажы, 2-һе ҡыҫҡа һәм 4-һе оҙон булған 6 һеркәсе һәм бер емешлеге бар. Сәскәлеге — тәлгәш.

Емештәре — пәрҙәле ҡуҙаҡ йәки пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, йәғни ҡыҫҡа пәрҙәле ҡуҙаҡ. Ҡуҙаҡтарының оҙонлоғо киңлегенән ике-өс тапҡырҙан артмай. Әүернә сәскәлеләрҙең япраҡтары һабаҡта алмашлап урынлашҡан йәки тамыр яны розеткаһына йыйылған.

Тамыр системаһы — үҙәк тамыр; ҡайһы бер үҫемлектәрҙә тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килә.Был үҫемлектәргә үҙәк тамыр системаһы хас. Тамырҙарына запас матдә туплап, тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килтереүселәре бар.

Япраҡтары ябай. Сиратлап урынлашҡан.

Сәскә формулаһы:  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

## Иҫкәрмәләр
# Эукариоттар

|  |
| --- |
| Эукариоттар |
|  |
| ХФА-лағы транскрицияһы | ˈjukɛɚiˈɑtə |
| Халыҡ-ара ғилми атамаһы | Eukaryota Chatton, 1925 |
| Таксономия рангыһы | домен һәм надцарство[d] |
| Яҡындағы юғарыраҡ кимәлдәге таксон | Клеточные[d] |
| Таксондың халыҡ атамаһы | 真核域, eukarionty, organizmy eukariotyczne, organizmy jądrowe, jądrowce, karionty, karioty, eukaryote һәм evkarionti |
| Начало временного диапазона | палеопротерозой[d] |
| Башланыу датаһы | *некорректная дата (юлианский не используется после 1918-01-26)* |
|  |
| AlgaeBase URL | algaebase.org/browse/tax… |
|  Эукариоттар Викимилектә |

Хайуан күҙәнәгенең дөйөмләштерелгән диаграммаһы. Органеллалар:
1. Бәләкәй ядро
2. Күҙәнәк ядроһы
3. Рибосома
4. Везикула
5. Ҡытыршы (грануляр) эндоплазма ретикулумы
6. Гольджи аппараты
7. Күҙәнәк стенкаһы(диуары)
8. Шыма (агрануляр) эндоплазма ретикулумы
9. Митохондрия
10. Вакуоль
11. Цитозоль(Гиалоплазма)
12. Лизосома
13. Күҙәнәк үҙәге, йәки Центросома (центриоль)

**Эукарио́ттар** (арх. *эвкарио́ттар*; лат. *Eukaryota* «яҡшы» + «ядро»), йәки **я́дролылар** — күҙәнәктәрендә ядролары булған тере организмдарҙың домены (өҫбатшалыҡ). Бактерияларҙан һәм архейҙарҙан башҡалары барыһы ла эукариоттар.

 Эске мембрана системаһы һәм уның компоненттары
Хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр, шулай уҡ, протистар тигән төркөмдәгеләр — барыһы ла эукариот организмдар.
Улар бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр булырға мөмкиндәр.

Әммә бөтәһенең дә төҙөлөш планы оҡшаш. Бөтәһенең дә цитоплазма эсендә мембраналар системаһы ныҡ үҫешкән. Нәҫел материалы цитоплазманан ике ҡатлы мембрана менән айырылған.

**Бынан тыш мембраналы төҙөлөшлө органоидтар системаһы барлыҡҡа килгән**:

* **ике ҡат мембраналылар**: митохондриялар, пластидтар
* **бер мембраналылар**:лизосомалар, Гольджи аппараты, эндоплазмаретикулумы (ЭПС).

Айырмалары ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ядролылар юғары рангҡа ҡараған монофилетик таксон тип һанала.

## Әҙәбиәт

* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.

Киң таралған фараздарҙың береһе булып, эукариоттар 1,6—2,1 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекер һанала.
# Микология

|  |
| --- |
| Ботаника бүлеге
**Микология** |
| **Тикшеренеү обьекттары** |
|
Үҫемлектәр · Һыу үҫемлектәре
Бәшмәктәр һ.б.… |
| **Ботаника бүлектәре** |
|
Альгология · Үҫемлектәр анатомияһы · Бриология · Геоботаника · Үҫемлектәр географияһы · Дендрология · Диаспорология · Карпология · Лихенология · Микогеография · Микология · Морфология растений · Палеоботаника · Палинология · Үҫемлектәр систематикаһы · Үҫемлектәр физиологияһы · Фитопатология · Флористика · Үҫемлектәр экологияһы · Этноботаника… |
| **Билдәле ботаниктар** |
|
Теофраст
Жозеф Питтон де Турнефор
Карл Линней
Адольф Генрих Густав Энглер
Армен Леонович Тахтаджян
һәм башҡалар…  |
| **Тарих** |
|
Ботаника тарихы Ботаника буйынса билдәле китаптар Ботаник иллюстрация
* п
* о
* р
 |

Микология
**Миколо́гия** (бор. гр μύκης— бәшмәк) — бәшмәктәр батшалығы тураһында фән, биология бүлеге. Бәшмәктәрҙе ҡасандыр үҫемлектәрҙең бер бүлегенә индерәләр ине.Шуға күрә, бәшмәктәр ботаника фәне сиктәрендә өйрәнелде. Хәҙерге систематика буйынса бәшмәктәр айырым батшалыҡ итеп ҡарала. Микология хәҙер үҙ - аллы фәндәр рәтенә керә.

Фәнни әҙәбиәттә бәшмәктәрҙе иң беренсе булып Аристотель телгә ала. Уның «ботаниканың атаһы» булараҡ билдәле уҡыусыһы Теофраст боронғо аҡыл эйәләре араһында иң беренсе булып ул заманда билдәле булған бәшмәктәрҙе системалаштыра. Ул бүрекбаш, трюфель бәшмәкте, аҡ көләпә бәшмәктәрҙе телгә ала һәм μύκης тип атай. Ошо һүҙҙән һуңыраҡ латинса бәшмәктәрҙең исеме лат. mycetes һәм микология фәне барлыҡҡа килә. Бынан тыш уның хеҙмәттәрендә үҫемлектәрҙең ауырыуы онло ысыҡ һәм тут телгә алына. Боронғо ғалимдар был ауырыуҙыр бәшмәктер менән бәйле икәнен белмәгән, улыр быны артыҡ дымлылыҡ менән бәйләгән. Б. Т. 150 йылда врач Никандр Колофонский бәшмәктәрҙе ашарға яраҡлы һәм ашарға яраҡһыҙҙарға бүлә. Был бәшмәктәрҙе классификациялауҙың башы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Кудряшова З. Н.* Микология с основами фитопатологии. — Минск, 1968.
* *Курсанов Л. И.* Очерк развития микологии // Микология. — М.: Учпедгиз, 1940.
# Халыҡ-ара стандарт серия номеры

EAN-13 штрих-коды рәүешендәге ISSN 2049-3630 миҫалы
**Халыҡ-ара стандарт серия номеры** (ингл. International Standard Serial Number — *ISSN*) — теләһә ҡайһы ваҡытлы матбуғат баҫмаһының ҡайҙа, ниндәй телдә, ниндәй йөрөтөүселә баҫылыуына ҡарамаҫтан, уны идентификациялау мөмкинлеген биргән уникаль номер. Һигеҙ һандан тора. Һигеҙенсе һаны — алдағы ете һандан һәм 11 модуле буйынса иҫәпләп сығарыла торған контроль һан. Кириллица хәрефтәрен латинсаға транслитерациялау өсөн 1995 йылғы халыҡ-ара ISO 9 стандарты ҡулланыла.

## Барлыҡҡа килеү тарихы

ISSN биреү ҡағиҙәләрен билдәләгән ISO 3297 стандарты 1975 йылда индерелә. ISSN биреү барышына  75 милли үҙәктән идара ителә. Уларҙың эшмәкәрлеген ЮНЕСКО менән Франция хөкүмәте булышлығында Парижда урынлашҡан  Халыҡ-ара үҙәк көйләй.

## Стандарттың тәғәйенләнеше

Был стандарт серия номерҙары бөтә донъяла киң ҡулланыла: улар китапханаларға, матбуғатҡа яҙҙырыусы агентлыҡтарға, мәғлүмәт өлкәһендә эшләгән тикшеренеүселәргә һәм ғалимдарға, яңылыҡ агентлыҡтарына һәм башҡаларға кәрәк. ISSN ойошмалары селтәре халыҡ-ара хеҙмәттәшлектең киң күләмле программаһын тормошҡа ашыра.

ISSN нәшерселәргә, китап менән сауҙа итеүселәргә, китапханасыларға, ғилми хеҙмәткәрҙәргә бөтә донъяла танылған ысул менән ихтыяжға ҡарап ваҡытлы матбуғатты тотҡарлыҡһыҙ таратырға, баҫмаларҙы эҙләүҙе һәм уларға заказ биреүҙе, ваҡытлы матбуғат баҫмаһын эшләүҙе һәм ҡулланыусыға еткереүҙе камиллаштырырға мөмкинлек бирә.

ISSN һәр бер ваҡытлы матбуғат баҫмаһының уникаль идентификаторы һәм сығарылыш мәғлүмәттәре йыйылмаһының мотлаҡ элементы булып тора.  Һанлы ISSN нигеҙендә сериялы баҫмаларҙың штрих-коды төҙөлә.

ISSN системаһы 130-ҙан ашыу илдә ҡулланыла. Баҫмаға төшөрөлгән һанлы код түбәндәге мөмкинлектәрҙе бирә:

* локаль кодтарҙан баш тартыу;
* оҙатыу документацияһының һанын кәметеү;
* нәшриәттәрҙең полиграфия предприятиелары, матбуғат таратыусылар һәм китапханалар менән мөнәсәбәттәрен ябайлаштырыу;
* баҫмалар тураһындағы мәғлүмәтте автоматлаштырылған системаларҙа ISSN ярҙамында милли һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә эҙләү, средстволарҙы, көстө экономиялау һәм башҡалар.

## ISSN Милли агентлығы Рәсәй китап палатаһында

1989 йылда СССР-ҙа  ГОСТ 7.56-89 индерелә, ул 2003 йылдың 1 ғинуарынан  ГОСТ 7.56-2002  менән алмаштырыла.

2016 йылдың 1 ғинуарынан  РКП составында Рәсәйҙәге ISSN Милли агентлығы эшләй башлай. ISSN Милли агентлығы 2015 йылдың 3 декабрендә ойошторола, шул саҡта Халыҡ-ара ISSN үҙәге менән ИТАР-ТАСС араһында Рәсәй Федерацияһының ISSN Милли үҙәген ойоштороу тураһында эш килешеүенә ҡул ҡуйыла.  Милли агентлыҡ үҙенең эшмәкәрлеген Халыҡ-ара ISO 3297-2007 стандарты, ГОСТ 7.56-2002 һәм Документтарҙың мотлаҡ данаһы тураһындағы Федераль закон (77-ФЗ) буйынса алып бара.

## Шулай уҡ ҡара

* Международный стандартный книжный номер (ISBN)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ISSN International Centre (инг.)(инг.)
* JournalSeek (инг.)(инг.) — журналдар тураһында категориялаштырылған иң эре түләүһеҙ  мәғлүмәт базаһы.
* WorldCat — библиографик эҙләгес.
* ГОСТ 7.56-89 Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. Баҫмалар. Сериялы баҫмаларҙың халыҡ-ара стандарт нумерацияһы.
# Агрономия

**Агрономия(агро… һәм гр. nomos — ҡанун)* — ауыл хужалығы культураларын үҫтереү, тупраҡтың уңдырышлылығын һәм уңыш биреүсәнлеген күтәреү, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу тураһындағы фәндәр комплексы. Хәҙерге агрономия игенселек, агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомологияны һ. б. үҙ эсенә ала

Агрономия — игенселек эше тураһындағы фән һәм ауыл хужалығының бөтә тармаҡтары буйынса белем.
# Бактериология

|  |
| --- |
| Бактериология |
|  |
| Вики-проект | Проект:Микробиология и иммунология[d] |
|  Бактериология Викимилектә |

**Бактериоло́гия**  —  бактериялар тураһында фән. Микробиология фәненең бер бүлеге.

Бактериоло́гия  үҙ сиратында айырым дисциплиналарға (подразделы)  бүленә:

* Дөйөм бактериология бактерияларҙың морфологияһын, физиологияһын һәм биохимияһын өйрәнә. Уларҙың  үҙгәреүсәнлек һәм   нәҫелсәнлек үҙсәнлектәрен, эволюцияһын, тәбиғәттә таралыуын тикшерә.

* Медицина һәм ветеринария бактериологияһы ауырыу тыуҙырыусы  бактерияларҙы, уларҙың  биологияһын өйрәнә.

Уларҙы айырыу алыу  һәм аныҡлау ысулдарын  өйрәнә. Патоген бактерияларға ҡарата  иммунитет булдырыу юлдарын асыҡлай.

Кешене һәм хайуандарҙы зарарлаусы инфекцион ауырыуҙарҙы  иҫкәртеү,  булдырмау юлдарын аныҡлай. Дауалау  сараларын билдәләй.

* Аграр (ауыл хужалығы) бактериология  бактерияларҙың тупраҡ  формалаштырыуҙағы ролен  өйрәнә.

Тупраҡ уңдырышлығын арттырыуҙағы,  үҫемлектәрҙе туҡландырыуҙағы әһәмиәтен асыҡлай.

Ауыл хужалығы продукцияһы эшкәртеү юлдарын өйрәнә (силослау, тоҙлау, әсетеү һәм башҡалар).

* Техник (сәнәғәт) бактериология    бактериялар ярҙамында   спирт, органик кислоталар, ферменттар, аминокислоталар, антибиотик, үҫеү стимуляторҙары һәм башҡа матдәләр алыу юлдарын өйрәнә.

## Һылтанмалар
# Дендрология

|  |
| --- |
| Дендрология |
|  |
| Өйрәнеү объекты | ағас һәм Ҡыуаҡ |
|  Дендрология Викимилектә |

**Дендрология** (от бор. юнан. *δένδρον* «ағас» + λόγος «ғилем») — ботаника фәненең ағастарҙы өйрәнеү буйынса тармағы.

**Дендрология** ағастарҙан тыш, ҡыуаҡлыҡтарҙы, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙы, ағасланған лианаларҙы, шулай уҡ, түшәлеп үҫкән ағас үҫемлектәрҙе (стланик) һәм мендәр кеүек (подушкообразные) ҡабарып үҫкән үҫемлектәрҙе өйрәнә.

Дендрология буйынса белем урман хужалығы белгестәре, шулай уҡ, йәшелләндереү өлкәһендәге белгестәр өсөн бигерәк тә мөһим.

Дендрология өлкәһендә эшләүсе ғалимдарҙы **дендрологтар** тип атайҙар.

Иң билдәле рәсәй ғалимдарының береһе-дендролог — Владимир Сукачев (1880—1967).

Ул фитоценоздар тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Биогеоценология фәненә нигеҙ һалыусы.

## Шулай уҡ

* Дендрохронология
* Древесиноведение

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Атлас лесов СССР. — М., 1973.
* *Булыгин Н. Е.* Дендрология. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Л.: Агропромиздат. Ленинградское отделение, 1991. — 352 с. — (Учебники и учеб. пособия для высш. учеб. заведений). — 7300 экз. — ISBN 5-10-001679-5.
* Лес России: Энциклопедия / Под общ. ред. А. И. Уткина, Г. В. Линдемана, В. И. Некрасова, А. В. Симолина. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1995. — 448 с. — ISBN 5-85270-093-2.

## Һылтанмалар

* Дендрология // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (Тикшерелеү көнө: 10 май 2012)