Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Йондоҙ ваҡыты

|  |
| --- |
| Йондоҙ ваҡыты |
|  |
|  |
|  Йондоҙ ваҡыты Викимилектә |

1. «Йондоҙло» сәғәт уғы горизонтҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә:15° — ҡа боролғанда (шкала 0°, 15°, 30° һ.б.) бер сәғәт йондоҙ ваҡыты үтә (шкала 23, 0, 1, һ. б.). 2."Йондоҙло" сәғәт уғы Ҡояшҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә: яҡынса бер ай эсендә (шкала 06, 07, 08, һ. б.) уҡ 30° — ҡа (шкала 0°, 15°, 30°, һ. б.) күсә
**Йондоҙ ваҡыты**, **s**, яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө . Астрономдар **йондоҙ ваҡытын** телескопты кәрәкле объектты күреү өсөн ҡайҙа йүнәлтергә кәрәклеген билдәләү өсөн ҡулланалар.

## Билдәләмә

Урынға ҡарап айыралар:

* **Урындағы йондоҙ ваҡыты** (ингл. Local Sidereal Time, LST) — бирелгән урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө.
* **Гринвич йондоҙ ваҡыты** йәки **Гринвич буйынса йондоҙ ваҡыты** (ингл. Greenwich Sidereal Time, GST) — Гринвич меридианында яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ: йондоҙ ваҡыты Ер әйләнешенә бәйле, шуға күрә йондоҙ ваҡыты шкалаһы *бер тигеҙ түгел*.

Яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһен билдәләгәндә нутацияны төрлөсә иҫәпкә алырға, йәки бөтөнләй иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин. Ошоға ҡарап, *ысын*, *квази-ысын* һәм *уртаса* йондоҙ ваҡыты араһында айырма яһала. Беренсе осраҡта ысын яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе ♈ ist ҡарала, ул прецессия һәм нутация хәрәкәтенә эйә. Ул эклиптика яҫылығында оҙонлоғо буйынса дөйөм прецессия арҡаһында йылына 50,25" тиҙлектә күсә һәм бер үк ваҡытта нутация арҡаһында периодик рәүештә тирбәлә. Икенсе осраҡта -
. ♈ med, был квазиысын йондоҙ ваҡыты, нутациянан уның ҡыҫҡа периодик өлөшө сығарыла, ниһайәт, бөтә нутацияны алып ташлау уртаса йондоҙ ваҡытын билдәләүсе яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһен бирә.

Шулай итеп, беҙ алабыҙ:

* **Урындағы ысын йондоҙ ваҡыты** (ингл. Local Apparent Sidereal Time, LAST) — билдәле бер урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең ысын нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈IST
* **Гринвич ысын йондоҙ ваҡыты** йәки **Гринвич буйынса ысын йондоҙ ваҡыты** (ингл. Greenwich Apparent Sidereal Time, GAST) — Гринвич меридианында яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең ысын нөктәһенең ♈ IST сәғәт мөйөшө.
* **Урындағы уртаса йондоҙ ваҡыты** (ингл. Local Mean Sidereal Time, LMST) — яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урта нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈ уртаса .
* **Гринвич урта йондоҙ ваҡыты** йәки **Гринвич буйынса урта йондоҙ ваҡыты** (ингл. Greenwich Mean Sidereal Time, GMST) — Гринвич меридианында яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең ♈ урта нөктәһенең сәғәт мөйөшө.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Звёздные сутки

## Һылтанмалар

* Калькулятор расчета звёздного времени
* Сферическая астрономия. Звездное время 2008 йыл 3 ноябрь архивланған.
* Сферическая астрономия. Связь всемирного и звездного времени 2009 йыл 13 май архивланған.
* Время
# Дан теле

|  |
| --- |
| Дан теле |
|  |
| Телдең үҙатамаһы | dansk |
| Классификация |
| Категория |
Евразия телдәре
 |
|
Һинд-Европа ғаиләһе
Төньяҡ-герман тармағы
Скандинав төркөмө |
| Әлифба | Латин алфавиты |
| Тел коды |
| ГОСТ 7.75–97 | дат 178 |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| ISO 639-3 | dan |
|  Был телдә Википедия |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Дан теле** (дан. dansk, dansk sprog) — герман төркөмөнөң төньяҡ герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Данияла һәм Фарер Утрауҙарыла дат теле рәсми тел булып һанала. 5,7 миллион тирәһе кеше дат телен туған теле рәүешендә белә.

Хәҙерге дан теле көнбайыш (ютланд, ют), утрауҙағы (Зеландия, Фюн һәм көньяҡ-дат утрауҙары) һәм көнсығыш диалекттарына бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса дат теле флектив-аналитик тел була.

## Тарих

Швед теле, Норвег теле, Фарер теле һәм Исланд телдәргә яҡын.

### Диалекттар

Дан теле тарихында өс период бар:

* дөйөм скандинав теле (III—IX бб.)
* боронғо дат теле (IX—XVI бб.)
* яңы дат теле (XVI б. башлап), хәҙерге дан теле үҙ эсенә ала (XX б.).

## Дан теле ареалы

* Данияла — бөтәһе 5 425 420 кеш.
* Гренландияла — 6,8 мең. кеше (2005)
* Фарер Утрауҙарыла — рәсми теле.
* Германияла — 50 мең. кеш. (Шлезвиг-Гольштейн)
* Швецияла — 42 602 кеш. (2005).
* АҠШ-та — 33 395 кеш.
* Канадала — 5295 кеш., шулай уҡ Австралияла һәм Аргентинала.

## Дан-норвег алфавиты

Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге дат алфавиты 29 хәрефтән тора.

| хәреф | дан исеме | дан уҡыу | норвег исеме | норвег уҡыу |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Aa** | a | /æːˀ/ | a | /ɑː/ |
| **Bb** | be | /b̥eːˀ/ | be | /beː/ |
| **Cc** | se | /sʰeːˀ/ | se | /seː/ |
| **Dd** | de | /d̥eːˀ/ | de | /deː/ |
| **Ee** | e | /eːˀ/ | e | /eː/ |
| **Ff** | æf | /ef/ | eff | /ɛf/ |
| **Gg** | ge | /ɡ̊eːˀ/ | ge | /ɡeː/ |
| **Hh** | hå | /hɔːˀ/ | hå | /hɔː/ |
| **Ii** | i | /iˀ/ | i | /i/ |
| **Jj** | jåd | /jʌð/ | je/jådd | /jeː/, /jɔd/ |
| **Kk** | kå | /kʰɔːˀ/ | kå | /kʰɔː/ |
| **Ll** | æl | /el/ | ell | /ɛl/ |
| **Mm** | æm | /em/ | em | /ɛm/ |
| **Nn** | æn | /en/ | enn | /ɛn/ |
| **Oo** | o | /oːˀ/ | o | /uː/ |
| **Pp** | pe | /pʰeːˀ/ | pe | /pʰeː/ |
| **Qq** | ku | /kʰuːˀ/ | ku | /kʰʉː/ |
| **Rr** | ær | /æːɐ/ | ærr | /ɛr/, вост.-норв. /ɛχ/ |
| **Ss** | æs | /esʰ/ | ess | /ɛs/ |
| **Tt** | te | /tˢeːˀ/ | te | /tʰeː/ |
| **Uu** | u | /uːˀ/ | u | /ʉː/ |
| **Vv** | ve | /ʋeːˀ/ | ve | /veː/ |
| **Ww** | dobbelt-ve | /dʌb̥əlʋeːˀ/ | dåbbelt-ve | /dʉbːɽtʰveː/ |
| **Xx** | æks | /eɡ̊sʰ/ | eks | /ɛkʰs/ |
| **Yy** | y | /yːˀ/ | y | /yː/ |
| **Zz** | sæt | /sʰeð/ | sett | /sɛʰtː/ |
| **Ææ** | æ | /ɛːˀ/ | æ | /ɛː/ |
| **Øø** | ø | /œːˀ/ | ø | /øː/ |
| **Åå** | å | /ɔːˀ/ | å | /ɔː/ |

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Коллекция полезных ссылок для изучающих датский язык  2010 йыл 28 июнь архивланған.
* Скандинавские языки // Литературная энциклопедия
* Проблемы межскандинавского языкового общения  2013 йыл 9 июль архивланған.
* О датском языке на сайте Dansk.Ru — История и культура Дании  2014 йыл 29 июль архивланған.

*Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Швед теле

**Швед теле** (швед. *svenska*) — төньяҡ-герман төркөмсәһенең теле, Швецияның һәм Финляндияның милли теле. Яҙмаһы — латин әлифбаһы.

## Һылтанмалар

* Швед теле *Ethologue* сайтта (инг.)

*Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып  Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Нидерланд теле

|  |
| --- |
| Нидерланд теле |
|  |
| Телдең үҙатамаһы | Nederlands, Hollands һәм Vlaams |
| Телде белеүселәр |
37—48
 |
| Классификация |
| Категория |
Евразия телдәре
 |
|
Һинд-Европа ғаиләһе
Көнбайыш-герман тармағы |
| Әлифба | нидерландский алфавит[d], нидерландский шрифт Брайля[d] һәм Голландский восьмиточечный шрифт Брайля[d] |
| Тел коды |
| ГОСТ 7.75–97 | нид 495 |
| ISO 639-1 | nl |
| ISO 639-2 | dut (B); nld (T) |
| ISO 639-3 | nld |
|  Был телдә Википедия |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

      Нидерланд теле хәҙерге ваҡытта
     Өлкәләр, ҡайҙа элек нидерланд теле булған
     Түбәнге немец диалекты
**Нидерланд теле** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* нидерланд теленең өндәр системаһы ) — нидерландтың һәм фламандтың теле (Нидерландтың рәсми теле). Нидерланд теле Һинд-Европа ғаиләһенә ҡарай. Нидерландта, Бельгияла (Фландрия һәм Брюссель), Суринамда нидерланд теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары латин алфавитының нигеҙендә. 26 миллион тирәһе кеше нидерланд телен туған теле рәүешендә белә.

## Яҙма

Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса нидерланд флектив-аналитик тел була.

## Тарих

Нидерланд теле һәйкәле (Көньяҡ Африка Республикаһы)
Боронғо инглиз, фриз, түбәнге-немец телендәрә яҡын.

## Нидерланд алфавиты

Хәҙерге нидерланд алфавиты 26 хәрефтән тора.

| # | хәреф | исеме | әйтелеш(МФА) | башҡорт теленең өндәр системаһы | әйтелеш |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | A a | a | [a:] | а | /aː/ йәки /ɑ/ |
| 2 | B b | bee | [beː] | бе | /b/ |
| 3 | C c | cee | [seː] | се | /k/ йәки /s/ |
| 4 | D d | dee | [deː] | де | /d/ |
| 5 | E e | e | [eː] | э | /eː/, /ɛ/ йәки /ə/ |
| 6 | F f | ef | [ɛf] | эф | /f/ |
| 7 | G g | gee | [ɣeː] | хе | : /ɣ/, : /ʝ/ |
| 8 | H h | ha | [ɦa:] | гха | /ɦ/ |
| 9 | I i | ie | [i] | и | /i/, /ɪ/, /ə/ йәки /j/ |
| 10 | J j | jee | [jeː] | йе | /j/ |
| 11 | K k | ka | [ka] | ка | /k/ |
| 12 | L l | el | [ɛɫ] | эл | /l/ |
| 13 | M m | em | [ɛm] | эм | /m/ |
| 14 | N n | en | [ɛn] | эн | /n/ |
| 15 | O o | o | [oː] | о | /o/ йәки /ɔ/ |
| 16 | P p | pee | [peː] | пе | /p/ |
| 17 | Q q | kuu | [kyː] | кю | /k/ |
| 18 | R r | er | [ɛr] | эр | /r/ |
| 19 | S s | es | [ɛs] | эс | /s/ |
| 20 | T t | tee | [teː] | те | /t/ |
| 21 | U u | u | [y] | ю | /y/, /ʏ/ йәки /ʋ/ |
| 22 | V v | vee | [veː] | ве | /v/ |
| 23 | W w | wee | [ʋeː] | уe | : /ʋ/,  һәм : /w/ |
| 24 | X x | iks | [ɪks] | икс | /ks/ |
| — | IJ ij | ij, lange ij | [ɛɪ] | эй, ланге-эй | /ɛɪ/ |
| 25 | Y y | y, Griekse ij, i-grec, ypsilon | [ɛɪ] | эй, хриксе-эй, и-грек, ипсилон | /ɛɪ/, /ɪ/, /iː/ йәки /j/ |
| 26 | Z z | zet | [zɛt] | зэт | /z/ |

Иң йыш хәреф — E, иң һирәк хәреф — Q X.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Сығанаҡтар

* Dutch 101 Learn Dutch online

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Оҙонлоҡ (координат)

|  |
| --- |
| Оҙонлоҡ |
| Дәүмәл билдәһе | λ |
| Үлсәме |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Дәүмәл символы (LaTeX) |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Вики-проект | Проект:Математика[d] |
| Ҡапма-ҡаршыһы | географик киңлек |
|  Оҙонлоҡ Викимилектә |

Сферала киңлек (φ) һәм оҙонлоҡ (λ).
**Оҙонлоҡ** — шарға оҡшаш координаттар системаһы рәтендәге координат.

## Оҙонлоҡто билдәләү проблемаһы

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Астрономик навигация

Диңгеҙ навигацияһы өсөн киңлекте билдәләү әллә ни ҙур проблема тыуҙырмай — ул Тимерҡаҙыҡ йондоҙоноң офоҡтан алып бейеклеге мөйөшөн үлсәү ярҙамында бик еңел иҫәпләнелә. Оҙонлоҡто үлсәү байтаҡҡа ауырыраҡ мәсьәлә булып сыға.. Алдынғы диңгеҙ державалары был проблеманы хәл итеү өсөн ҙур ғына премия вәғәҙә итә.

Бер нисә астрономик ысул тәҡдим ителә — Иоганн Вернер (ай алыҫлығы ысулы, 1514 йыл), Галилео Галилей (Юпитер юлдаштары торошо буйынса, 1612 год), — ләкин был ысулдарҙы ҡулланыу өсөн ҡатмарлы астрономик инструменттар һәм иҫәпләүҙәр талап ителә. Өҫтәүенә ябайыраҡ ысул табыла, уны Фризиус Гемма уйлап тапҡан тип иҫәпләнелә — урындағы ҡояш ваҡытын талап ителгән нөктәләге (порттағы) ваҡыт менән сағыштырыу — тик был осраҡта бик теүәл сәғәт талап ителә.

1714 йылда британ парламенты оҙонлоҡто билдәләү ысулын уйлап тапҡан кешегә бик ҙур премия тәҡдим итә — £10 000 (яңылышлыҡ 60 диңгеҙ миле булһа), £15 000 (40 миль) һәм £20 000 (30 миль). Көнбайыш Һиндостанға табан йөҙгәндә оҙонлоҡто бындай теүәллек менән билдәләү өсөн тәүлегенә уртаса 3 секунҡа алға киткән сәғәттең булыуы талап ителә (ул заманда минутты күрһәткән уғы булған сәғәт, теүәл ваҡытты күрһәтә, тип иҫәпләнә).

Балта оҫтаһы һәм үҙ алдына сәғәт йүнәтергә өйрәнгән Джон Гаррисон 1749 йылда ҡоро ерҙә ҡулланылған сәғәттәргә ҡарағанда диңгеҙҙә теүәлерәк ваҡытты күрһәткән сәғәт эшләй: уның сәғәте тәүлегенә уртаса 2 секунҡа алға китә, 45 көн йөҙгәндән һуң оҙонлоҡто билдәләүҙәге яңылышлыҡ 10 миль тәшкил итә. Әммә парламент был ваҡытҡа конкурс шарттарын үҙгәрткән була — хәҙер инде сәғәттең теүәл йөрөүе генә түгел, ә уның ҙурлығының ыҡсым булыуы талап ителә. Был талапҡа яуап итеп, Гаррисон 1760 йылда диаметры 12 сантиметр булған яңы моделде тәҡдим итә. Был сәғәт Көнбайыш Һиндостанға ике тапҡыр (1761 һәм 1764 йылдарҙа) барып ҡайтҡанда һынала — сәйәхәттең өс айы эсендә сәғәт 5 секундҡа алға китә. 1776 йылдың мартында Джон Гаррисонға премияны түләйҙәр.

Сәғәт-хронометр бик ҡыйбат тора, ғәмәлдә иһә оҙаҡ ваҡыт, 1766 йылдан Невил Маскелайн нәшер иткән "Диңгеҙ альманахы"нда баҫылып сыҡҡан таблицаларҙы файҙаланып, ай алыҫлығы ысулы ҡулланыла.

XIX быуат аҙағында радионы уйлап табыу оҙонлоҡто билдәләүҙә ысын мәғәнәһендә революция яһай. Хәҙер билдәле оҙонлоҡ менән Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһендә теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул итергә була. Артабан радионавигация барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта навигация маҡсатында координаттарҙы билдәләү өсөн навигацияның спутник системалары ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Географик координаталар
* Географик киңлек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Дерек Хауз.* Гринвичское время и открытие долготы
# Меридиан

**Меридиан** (лат. *meridianus* — төшкө, төш уртаһындағы; Ҡалып:Lang-lat2 — урта + Ҡалып:Lang-lat2) — ике полюс аша үтеп, Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.

## Географик меридиан

Меридиан һары, Экватор — зәңгәр, Параллель пунктир һыҙыҡтар менән күрһәтелгән
**Меридиа́н**— Ер шарын әйләнеү күсәре буйынса киҫеп үткән яҫылыҡтағы ярым әйләнәләр . Һәр меридиан башҡа меридиандар менән Төньяҡ ҡотопТөньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопта киҫешә. Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, Ерҙең һәм меридианы оҙонлоғо 20 004 275 метрға тиң. Меридианда бөтә нөктәләр ҙә бер оҙонлоҡта, төрлө киңлектә яталар.

### Нуленсе меридиан

Хәҙерге ваҡытта башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.

## Ҡарағыҙ

* Географик координаталар
* Параллель
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
# Күк экваторы

|  |
| --- |
| Күк экваторы |
|  |
| Склонение | 0 ° |
|  Күк экваторы Викимилектә |

Күк экваторының эклиптика яҫылығына ауышлыҡ мөйөшө 23°26'
**Күк экваторы** — күк сфераһының ҙур түңәрәге, уның яҫылығы донъя күсәренә перпендикуляр һәм Ер экваторы яҫылығы менән тап килә. Күк экваторы күк сфераһын ике ярымшарға бүлә: *төньяҡ ярымшар*, уның түбәһе төньяҡ донъя полюсында, һәм *көньяҡ ярымшар*, уның түбәһе көньяҡ донъя полюсында.

Экватор һәм эклиптика яҙғы һәм көҙгө көн менән төн тигеҙләнеше нөктәләрендә киҫешәләр, әммә Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында экватор яҫылығы үҙенең торошон үҙгәртә һәм был нөктәләр 26 000 йыллыҡ период менән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яҫылыҡтары араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил итә, һуңғы 5 миллион йылда прецессия арҡаһында был мөйөш 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем үҙгәргән.

«Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәре буйынса, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

бында *Т* - J2000.0 эпохаһынан алып үткән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек теүәллеккә эйә.

Күк экваторы беренсе һәм икенсе экватор күк координаталары системаһының нигеҙе булып тора: ауышлыҡ (Ер экваторынан үлсәнгән географик киңлек аналогы) унан үлсәнә. Икенсе координата — беренсе экватор координаталар системаһы өсөн был сәғәт мөйөшө, ул күк экваторы менән күк меридианы киҫешкән нөктәнән үлсәнә, йәки, икенсе экватор координаталар системаһы өсөн, тура күтәрелеш ( географик оҙонлоҡ аналогы) — яҙғы көн менән төн тигеҙлегенән үлсәнә. Нисек кенә булмаһын, күк экваторындағы бөтә нөктәләрҙең ауышлығы нульгә тигеҙ, йәғни күк экваторындағы теләһә ниндәй нөктәне Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһенән күҙәтергә мөмкин.

Күк экваторы үткән йондоҙлоҡтарҙы экватор йондоҙлоҡтары тип атайҙар. J2000.0 эпохаһына ҡарата экватор йондоҙлоҡтары исемлеге түбәндәгесә:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Балыҡтар
* Кит
* Буға
* Эридан
* Орион
 | * Һыңармөгөҙ
* Бәләкәй эт
* Гидра
* Секстант
* Арыҫлан
 | * Ҡыҙ
* Йылан
* Змееносец
* Бөркөт
* Һыуғояр
 |

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* \* *Сурдин В.Г.* Небесный экватор  (билдәһеҙ). *Глоссарий Astronet.ru*. Астронет. Дата обращения: 2 октябрь 2013.