Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дүшәмбе

**Дүшәмбе** — аҙнаның йәкшәмбе менән шишәмбе араһындағы беренсе көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң икенсе көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, дүшәмбе аҙнаның беренсе көнө, ялдан һуң эш аҙнаһы башланған көн һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның өсөнсө көнө.

Дүшәмбе көнө атамаһы Ай (Йыһан есеме һәм илаһ) көнө булараҡ төрлө халыҡта төрлөсә атала
## Башҡа телдәрҙәv

Урыҫ телендә аҙна йәкшәмбе ("воскресенье") менән тамамлана, шуға күрә "понедельник" атамаһы аҙна тамамланғандан һуңғы көн мәғәнәһендә ҡулланыла.

Төрөк телендә *pazartesi* «баҙар көнөнән һуңғы көн» тигән мәғәнәлә. Уларҙа йәкшәмбе - баҙар көнө.

Боронғо йәһүдилек-христианлыҡта көндәр шәмбенән башланған, шуға күрә: Грек телендә *Δευτέρα* («икенсе көн (шәмбенән)»), Латин телендә *feira segunda*, Грузин телендә ორშაბათი (*оршабати),* тажик телендә *душанбе*, Башҡорт телендә һәм татар телендә *дүшәмбе*, әрмән телендә Երկուշաբթի (*йеркушабти́*), ивритта — «Йом бет».

## Дүшәмбегә бәйле мәғлүмәттәр

1919 йылдың 3 сентябрендә Халыҡ комиссариаты Ҡарары менән «тамаша предприятиелары» хеҙмәткәрҙәренең ялы дүшәмбегә күсерелә .

Совет космонавтикаһында дүшәмбе башта ябай эш көнө һаналған, әммә 1960 - 1965 йылдар киҫемендә дүшәмбелә 11 осороу авария менән тамамланыуға бәйле 1965 йылдан «юғарынан ҡушыу буйынса» был көн космонавтар өсөн ял тип иғлан ителгән.

Исламда дүшәмбе ураҙа тотоу өсөн ҡулай һанала, сөнки был көндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ураҙа тота торған булған

## Башҡорт исемдәрендә - "дүшәмбе"

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында дүшәмбе лә бар - Дүсәмбай, Дүсәмбикә

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* Понедельник
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
# Шишәмбе

**Шишәмбе** — аҙнаның дүшәмбе менән шаршамбы араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң өсөнсө көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, шишәмбе аҙнаның икенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның дүртенсе көнө.

## Этимологияһы

Күп телдәрҙә был көн атамаһы Марс (итал. -Арес) менән бәйле. Римдағы Арес статуяһы күсермәһе.
Әрмән телендә (Երեքշաբթի — *ерекшабти́*), грузин телендә (სამშაბათი — *самшабати*), башҡорт телендә (*шишәмбе*), тажик телендә (*сешанбе*) һәм татар телендә (*сишәмбе*), барыһы ла «шәмбенән өсөнсө көн» тигәнде аңлата.

Боронғо Римда был көн мифологик Марсҡа бағышланған булған (франц. *Mardi*, итальянса - Martedì), төньяҡ герман ҡәбиләләрендә — шуға оҡшаш - Тиу (норвег. -Tysdag).

Латин телендә шишәмбе көн имя вторника *dies Martis* («Марс көнө»), гречксао ἡμέρα Ἄρεως Арес көнө тигәндән алынған. Латин теленән сыҡҡан күп кенә телдәрҙә (француз теле, испан теле, итальян теле) был көнгә атама рим һуғыш илаһы Марс хөрмәтенә бирелгән.

Инглиз телендә көн исеме боронғо инглиз*Tiwesdæg* һәм урта инглиз *Tewesday* тигәнде ҡушып яһалған (хәҙергесә *Tuesday*). *Tiw* — протогерман илаһының боронғо инглиз рәүешендә *\*Tîwaz*, йәки *Týr* боронғо норвег телендә - һуғыш һәм ҡануниәт илаһы .

Һиндостандың классик телдәрендә -пали һәм санскритта, Таиландта был көн *Ангарака* тип атала («ҡыҙыл төҫкә эйә»)

## Шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр

Башҡорттарҙың мәжүси инаныстары араһында шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр ҙә булған, был көндә әһәмиәтле эштәрҙе башламаҫҡа йә эшләмәҫкә кәңәш ителгән, тырнаҡ ҡырҡыу өнәлмәгән. Исламда бындай хөрәфәттәр тыйылыуға ҡарамаҫтан, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән.

Шуныһы ҡыҙыҡ, был көн грек һәм испан мәҙәниәттәрендә лә уңышһыҙ көн һанала. Гректар өсөн был — Константинополде (Истанбул) юғалтҡан, төрөктәр яулап алған көн, испандарҙа иһә «Шишәмбе өйләнмә һәм сәфәргә сыҡма» тигән хөрәфәт йәшәй (исп. En martes, ni te cases ni te embarques). Бынан тыш, испандарҙа айҙың 13-сө көнө шишмбегә тап килеү насар һанала, ә йомаға тура килһә - яҡшы.

## Башҡорт исемдәрендә - "шишәмбе"

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шишәмбе лә бар - Сисәмбай, Сисәмбикә

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* Понедельник
* Вторник

## Иҫкәрмәләр
# Шаршамбы

**Шаршамбы** — аҙнаның шишәмбе менән кесаҙна араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң дүртенсе көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, шаршамбы аҙнаның өсөнсө көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның бишенсе көнө көнө.

«Көл кеүек шаршамбы», Карл Шпицвег картинаһы, 1855—1860 йылдар
 Көнбайыш Европала был көн атамаһы Меркурий Йыһан есеменә һәм Гермес илаһҡа бағышлап ҡушылған. Рим статуяһы күсермәһе
## Атама аңлатмалары

Урыҫ телендә был көн "среда" тип атала, йәғни "урталыҡ", был славяндарҙың 5 көнлөк эш аҙнаһынан сығып бирелгән.

Ҡайһы бер ибраһими диндәрҙә был көн аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Португал телендә *quarta-feira* («дүртенсе көн»), грек телендә*Τετάρτη* «дүртенсе» генә. ТШул уҡ мәғәнә ғәрәп телендә (أربعاء), ивритта (רביעי - *ревии*). Әрмән телендә (Չորեքշաբթի — *чорекшабти́*), грузин телендә (ოთხშაბათი — *отхшабати*), , тажик телендә (*чоршанбе*) һәм татар телендә (*чәршәмбе*) шулай уҡ «шәмбенән дүртенсе көн» тигәнде аңлата.

## Шаршамбыға бәйле мәҙәни традициялар

1890-сы йылдарҙан 1916 йылға тиклем Мәскәүҙә шаршамбы көндәре әҙәби "Әҙәби шаршамбы" "(Литературный кружок "Среда") тигән түңәрәк эшләп килгән. Унда Викентий Вересаев, Александр Куприн, Иван Бунин, Максим Горький һәм башҡалар килә торған булған. 1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң Ю. А. Бунин етәкселегендә «Йәш шаршамбы» тигән түңәрәк эшләй башлай. Яңы ҡатнашыусыларҙан - Иван Шмелёв, Борис Пильняк, рәссам Аполлинарий Васнецов була.

1905—1909 йылдарҙа Санкт-Петербургта шаршамбы көндәре Вячеслава Ива́нов фатирында шул замандың күренекле шағирҙары һәм аҡыл эйәләре йыйыла торған булған

## Башҡорт исемдәрендә - "шаршамбы"

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шаршамбы ла бар, ул ҡатын-ҡыҙ исемендә генә осрай - Шаршамбикә

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
# Кесаҙна

**Кесаҙна (Кесе йома)** — аҙнаның шаршамбы менән йома араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, кесаҙна (кесе йома) аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның алтынсы көнө.

## Көн исеме тарихынан

Урыҫ телендә кесаҙна "четверг" тип атала, ул "четыре" һүҙенән алынған. Башҡа славян телдәрендә лә көн атамаһы оҡшаш атала. Шулай уҡ урыҫ телендә "после дождичка в четверг" тигән әйтем бар, ул "бер ҡасан да булмаясаҡ" тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Был мәжүсилек осорондағы инаныс менән бәйле тип һанала. Христианлыҡ ҡабул иткәс, инанысты тәләкәгә әйләндергәндәрҙер.

СССР-ҙа 1932 йылда Наркомснаб Ҡарары менән дөйөм туҡланыу урындарында кесаҙнала "балыҡ көнө" индерелгән булған .

## Этимологияһы

Башҡорттар, мосолман булараҡ, көн атамаларының күбеһен фарсы теленән алған, бары йома һәм кесаҙна (кесе йома) атамалары ғәрәп телендәге **«йома-джум'а»** - «йыйылыу», «мәжлес» тигән һүҙҙән килеп ингән. Билдәле булыуынса, мосолмандар йома көнө мәсеттәрҙә йәки күмәкләп намаҙ уҡырға мөмкин булған урындарҙа йәмәғәт намаҙына йыйыла.

Исламда яңы көн ҡояш байыу менән, йәғни,аҡшамдан башлана - календар тәүлек бөтөп өлгөрмәгән була. Аҙнаның дүртенсе көнөндә ҡояш байыу менән йома башланып өлгөрә, шуға ла халыҡ уны кесаҙна йәки кесе йома тип атаған. "Йома" һәм "аҙна" һүҙҙәре синоним булараҡ та билдәле, шуға күрә кесаҙна ла, кесе йома ла бер үк мәғәнәле һүҙҙәр булып тора.

Был көндөң кисендә йома көнөнә ҡағылышлы ҡағиҙәләр үтәлә.

Фарсы телендә иһә был көн "пәнжешәмбе" тип атала, татар телендә лә ул "пәнҗешәмбе", йәғни, шәмбенән һуң бишенсе көн тигәнде аңлата.

## Кесаҙна менән бәйле мәҙәни традициялар

Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар Берлегендә "Әҙәби кесаҙна" үткәреү традицияға ингән. Был көндә яҙыусылар, шағирҙар уҡыусылары менән осраша

## Сығанаҡтар

* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* ЭСБЕ, статья «Четверг»

## Иҫкәрмәләр
# Йома

|  |
| --- |
|
**ИсламИслам тарихы** |
| **Иман шарттары** |
|
Тәүхид Фәрештәләр Китаптар Пәйғәмбәрҙәр Яуап көнө Тәҡдир |
| **Исламдың биш нигеҙе** |
|
Шәһәҙәт Намаҙ Ураҙа Зәкәт Хаж |
| **Шәхестәр** |
|
Мөхәммәт Ислам пәйғәмбәрҙәре
Сәхәбәләр
Хәлифәләр  |
|  |

**Йома** — кесаҙна менән шәмбе араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның етенсе көнө.

Исеме ғәрәп теленән килә. Ғәрәпсә «йома-джум’а» — «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған Йома намаҙына ишаралай.

## Башҡорт халҡында йома көнө

Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул «кесе йома» тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.

Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».

Йома көн юлға сығыр­ға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны нин­дәй­ҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй.

### Йома намаҙы

Евпаториялағы Йома мәсете
Башҡорттар, башлыса мосолман булараҡ, йома көнө мәсеткә йома намаҙына йөрөй. **Йома намаҙы** (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.

Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».

### «Йома» һүҙенең башҡа мәғәнәләре

Башҡорт халҡында «йома» һүҙе «аҙна» мәғәнәһендә лә йөрөй

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  \*Минең ҡулда алты һум аҡса, бер йомаға етерлек аҙыҡ бар ине. *Т. Йәнәби*
* Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. *Т. Байышев*.
 |  |

### «Йома» һүҙе менән исемдәр, атамалар

Башҡорт исемдәре араһында «Йома» һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш

«Йома мәсете» тип аталған мәсеттәр ҙә бар.

### Һынамыштар

* Йомаға ҡаршы ямғыр яуһа, аҙна буйы яуа.

## Әҙәбиәт

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 423 бит
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, «Китап», 2010

## Сығанаҡтар

* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.

## Иҫкәрмәләр
# Шәмбе

**Шәмбе** — аҙнаның йома менән йәкшәмбе араһындағы көнө. Йәһүд һәм христиан йолаһы буйынса иң һуңғы (етенсе) аҙна көнө булып тора.
Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы ла, шәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның беренсе көнө.

## Календарҙа шәмбе тотҡан урын

Етенсе көн («шәмбе») - йәһүдилектә донъя яралтыу тамамланған көн һанала
Йәһүдилектән килгән йола буйынса, шәмбе — аҙнаның һуңғы көнө. Был килешеү Израиль һәм АҠШ-та стандарт булып тора, әммә Европала күптәр уны аҙнаның алтынсы көнө тип һанай. Улар йәкшәмбе көндө аҙна һуңы тип иҫәпләй

Христианлыҡ йолалары көслө булған илдәрҙә шәмбене аҙнаның етенсе көнө тип ҡарауҙы дауам итәләр. Был антик осорҙон һуңғы киҫемендәге инаныстарға ла тап килә, улар аҙна көндәрен ете классик планета менән бәйләгән , Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн).

Инглиз телле квакерҙар ғәҙәттәгесә шәмбене «етенсе көн» һанай, мәжүсиҙәрҙең — Saturday һүҙен танымай.

Ислам дине тотҡан күпселек ғәрәп илдәре шәмбене аҙнаның беренсе көнө тип һанай.

## Илебеҙҙә шәмбе көн традициялары

Кремлдә 1920 йылдың 1 майында Ленин Владимир Ильич ҡатнашлығында үткәрелгән Бөтә Рәсәй шәмбе өмәһе (субботнигы)
Шәмбе — күпселек илдәрҙә ял көнө.

Урыҫ халҡы был көндө "мунса көнө" тип тә атай

Шәмбе көн бурыс ҡайтарыу йолаһы ла булған. Батша Рәсәйендә мәктәп һәм семинарияларҙа аҙна эсендә эш боҙған уҡыусыларға экзекуцияуткәрелә торған булған, улар *субботка* тип аталған. Пасх буйынса етенсе аҙнала көньяҡ губернияларҙа киндер сәскәндәр.

Рәсәйҙә һәм элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәрендә совет осоронан (1919 йылдың 10 майынан) шәмбе өмәләре үткәрелеп килә. Был эш түләүһеҙ, ирекмәндәр тарафынан башҡарыла. Ғәҙәттә ул яҙ көнө йәмәғәт урындарында таҙалыҡ булдырыу, төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу кеүек эштәр менән үткәрелә.

1967 йылдың 7 мартынан СССР-ҙа ике көн ял иғлан ителә, шәмбе рәсми рәүештә ял көнө булып китә.

## Башҡорт халҡында шәмбе

Башҡорттар, мосолман булараҡ, йоманы аҙнаның етенсе көнө, ә шәмбене беренсе көнө тип һанаған. Дин тотоусылар өсөн был әле лә шулай. Шәмбе көн менән бәйле ҡайһы бер хөрәфәттәр ҙә йәшәп килгән. Халыҡ телендә "шәмбеләр" тигән ғибәрә бар, ул йәһүдилек динендәгеләр тигәнде аңлата

>
> Бөгөн генә йома, иртән - шәмбе,
>
>
> Береһе көнгә - урыҫ аҙнаһы,
>
>
> Көндәр юрта шулай бер-бер артлы,
>
>
> Асыла, ябыла ғүмер ҡапҡаһы.
>
>
> Ғ. Амантай
>
>
>

## Ҡарағыҙ

* Шаббат

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Суббота // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.

## Иҫкәрмәләр
# Йәкшәмбе

**Йәкшәмбе** — аҙна эсендә шәмбе менән дүшәмбе араһындағы көн исеме. Мәғәнәһе — фарсы теленән «*бер-шәмбе*» тип тәржемә ителә.

Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йәкшәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның икенсе көнө.

## Йәкшәмбе — ял көнө

Йәкшәмбе көн Рәсәйҙә — ял көнө. Илдәге һайлауҙар йәкшәмбе көнө үткәрелә.

1930 йылда СССР-ҙа дүрт көн эшләп, бишенсе көнө ял тип иғлан ителә. Һәр эшсегә үҙ ялы бирелә, Биш байрам көнөнән башҡа, дөйөм ялдар бөтөрөлә.

Етештереү күләме түбәнәйеү сәбәпле, 1931 йылдың 1 сентябрендә алты көнлөк эш аҙнаһы иғлан ителә.

1940 йылдың 26 июнендә СССР Юғары Советы указ «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ белдегенә китеүен тыйыу тураһында» указ ҡабул ителә, йәкшәмбе йәнә ял көнөнә әүерелә.

1967 йылдың 7 мартынан илдә биш эш көнө һәм ике ял көнө иғлан ителә. Шул ваҡыттан шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре даими ял тип рәсмиләштерелә.

## Йәкшәмбе — диндә

Нәсраниҙарҙың йәкшәмбе ғибәҙәте (Конго Демократик Республикаһы )
Күп кенә христиан илдәрендә йәкшәмбе байрам тип һанала, динлеләр был көндә сиркәүгә бара. Күп ерҙәрҙә был көндә эшләргә ярамай тип иҫәпләнелә. Урыҫ теленә был көн «воскресенье» тип ингән, улар инаныуынса, тап аҙнаның ошо көнөндә Ғайса Пәйғәмбәргә яңынан йән ингән Халыҡ телендә «йәкшәмбеләр» тип һөйләшеү бар, был христиан динен тотоусылар тигәнде аңлата .

## Әҙәбиәт

урыҫ телендә
* *Бронзов А. А.* Воскресного дня провождение // Православная богословская энциклопедия. — СПб.: Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник», 1902. — Т. 3. — Стб. Ҡалып:-..
* *Миклашевский А. Н.* Воскресный отдых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
* *Петровский А. В.]* Воскресный день (в христианстве) // Православная богословская энциклопедия. — СПб.: Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник», 1902. — Т. 3. — Стб. Ҡалып:-..
* *Фасмер М.* [Этимологический словарь русского языка. Пер. с нем. и доп. О. Н. Трубачева Воскресенье] // *Прогресс*  / под ред. и с предисл.. — 1986. — Т. 1 (А — Д). — С. 357.

башҡа телдәрҙә
* *Barnhart, Robert K.* The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7

## Башҡорт исемдәрендә — «йәкшәмбе»

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында йәкшәмбе лә бар, ул фамилияларҙа осрай — Йәкшәмбәт, Йәкшәмбәтов

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2010. — 229 бит

## Иҫкәрмәләр
# Аҙна

**Аҙна** — ваҡыт берәмеге, ете тәүлектән торған ваҡыт араһы. Бер көндән күберәк, бер айҙан кәмерәк. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған тәртип буйынса, шул иҫәптән мосолман һәм григориан календарҙары буйынса, ете көндән тора.

 Көн һәм аҙналар бүленешен күрһәткән ике түңәрәк диаграмма. (Clm 14456, п. 71r) Изге Эммерам аббатлығы.
Аҙнаның ете көн дауамлығы ISO 8601 Халыҡ-ара стандартында раҫланған:

аҙна — ете тәүлек ваҡыт арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.9)

календар аҙна — дүшәмбенән башланған көндәр арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.8.).

Бер йылда 48 аҙна була. Аҙнаның һәр көнөнә исем бирелгән.

## Башҡортса аҙна көндәре

Башҡорттар ISO 8601, пункт 2.2.8. буйынса календар аҙнаны дүшәмбенән башлап һанай. Мосолман календары буйынса иһә аҙна йома көн менән тамамлана һәм шәмбенән башлана. Шуға күрә башҡорт телендә "йома" һүҙе "аҙна" тигәндең синонимы ла булып тора.

> \*Минең ҡулда алты һум аҡса, бер йомаға етерлек аҙыҡ бар ине. *Т. Йәнәби*
> * Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. *Т. Байышев*.
>

## Көн атамаларының килеп сығышы

Башҡорттар, мосолман булһалар ҙа, кесе йома һәм йоманан башҡа аҙна көндәренең атамаларын ғәрәптән түгел, фарсы теленән алған. Фарсы телендәге пәнжешәмбе һүҙен генә башҡорт телендә элгәре «кесаҙна» тип йөрөтһәләр, һуңғы йылдарҙа «кесе йома» тип атауға күстеләр. Кесаҙна — кесе аҙна тигәндән алынған булған. Билдәле булыуынса «аҙна» һәм «йома» һүҙҙәре синоним булараҡ йәшәп килгән.

Иран календары буйынса аҙна шәмбе көн башлана һәм йома көн менән тамамлана.

* Шәмбе (фарсы شنبه‎);
* Йәкшәмбе (фарсы یکشنبه‎);
* Дүшәмбе (фарсы دوشنبه‎);
* Шишәмбе (фарсы سه شنبه‎);
* Шаршамбы (фарсы چهارشنبه‎);
* Кесаҙна (Кесе йома) (фарсы پنجشنبه‎);
* Йома (фарсы جمعه‎) йәки аҙна (фарсы آدینه‎)

Йәкшәмбенән алып кесе йомаға тиклем көн атамалары «шәмбе» һүҙенә фарсыса рәт һандарын ҡушыу юлы менән яһалған: йәкшәмбе — «бер-шәмбе», дүшәмбе — «ике-шәмбе» һәм башҡалар. Йома көнөнөң атамаһы ғәрәп телендәге «йыйылыу» — йәмәғәт менән уҡылған йома намаҙы менән бәйле килеп сыҡҡан

## Башҡорт халҡында аҙна көндәренә бәйле исемдәр

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында иң күбеһе - "аҙна" һүҙенән.

* **Аҙна**

Аҙнабай, Аҙнабикә, Аҙнағол, Аҙнай, Аҙнаҡай, Аҙналы

* **Йәкшәмбе**

Йәкшәмбәт, Йәкшәмбикә

* **Дүшәмбе**

Дүсәмбәт, Дүсәмбикә

* **Шишәмбе**

Сисәмбай, Сисәмбикә

* **Шаршамбы**

Шаршамбикә

* **Йома**

Йомабай, Йомаш, Йомагилде, Йомабикә

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь  2020 йыл 26 октябрь архивланған.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
# Минут

**Минут** (**мин**, **min**) — ваҡыт үлсәү берәмеге [.
1 минут 60 секундҡа (1/60 сәғәткә йәки тәүлектең 1/1440 өлөшөнә) тигеҙ. Минут — үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була.

## Иҫкәрмәләр
# Ай (ваҡыт)

**Ай** — календарҙағы ваҡыт берәмеге, яҡынса Айҙың Ер тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығыу арауығына тигеҙ.

## Календарҙа ай исемдәре

Григориан стилендә (шулай уҡ Юлиан стилендә лә) Ай фазаһына бәйләнмәгән ай исемдәре ҡулланыла. Был таблицала башҡортса ай атамалары ла бирелә

## Айҙа көндәр һаны

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| Ғинуар (Һыуығай) | Февраль (Шаҡай) | Март (Буранай) | Апрель (Алағарай) | Май (Һабанай) | Июнь (Һөтай) | Июль (Майай) | Август (Урағай) | Сентябрь (Һарысай) | Октябрь (Ҡарасай) | Ноябрь (Ҡырпағай) | Декабрь (Аҡъюлай) |
| 31 көн | 28 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн | 30 көн | 31 көн |
|  | 29 көн
кәбисә
йылда |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

* Әгәр йыл һаны 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленһә, февралдә 29 көн (кәбисә йылы), әммә 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 йылдар Григориан календарында кәбисә түгел.
* Кәбисә йылдар: …, 1980, 1984, 1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016.
* Яҡындағы кәбисә йылы: 2024 .

## Исламда ай атамалары

1. Мөхәррәм — ғәр. محـرّ م‎ 30 көн
2. Сәфәр — صفـر‎ 29 көн
3. Рабиғел әүүәл — ربـيع الأول‎ 30 көн
4. Рабиғел ахыр — ربـيع الآخر‎ 29 көн
5. Йомадиәл әүүәл — جمادى الأول‎ 30 көн
6. Йомадиәл ахыр — جمادى الآخر‎ 29 көн
7. Рәжәб — رجـب‎ 30 көн
8. Шәғбан — شعـبا ن‎ 29 көн
9. Рамаҙан — رمضا ن‎ 30 көн
10. Шәүүәл — شوّ ال‎ 29 көн
11. Зөлҡәғиҙә — ذو الـقـعـدة‎ 30 көн
12. Зөлхизә — ذو الحجة‎ 29-30 көн

## Сығанаҡтар

* Мухаммад Таки Усмани «Исламские месяцы»
* Перевод дат исламского календаря в другие календари  2013 йыл 17 апрель архивланған.
* Конвертер дат европейского и мусульманского календарей (англ.)
* Веб-приложение «Creounity Машина Времени»: конвертирование дат из лунной хиджры в григорианский календарь и обратно, а также ещё 24 системы летоисчисления
* Перевод дат григорианского календаря в даты исламского календаря.  2018 йыл 20 апрель архивланған.

## Иҫкәрмәләр