# Сардиния

Сардиния
итал. *Sardegna*| Ил |
Италия
 |
| Урынлашҡан урыны |
Италия утрауы
 |
| Берләштерә | * Провинциялар:

Кальяри ҡалаһы Нуоро Ористано Сассари Көньяҡ Сардиния* Коммуналар:

377 |
| Идари үҙәге |
Кальяри
 |
|
Алессандра Тодде ( 2024 йылдың 20 мартынан)
 |
| Халҡы (31-12-2018)  | 1 639 590 (11 урын)
 |
| Тығыҙлығы |
68,03 кеше/км²
 |
| Аланы | 24 100,02 км² (2 урын)
 |
|  |
| Ваҡыт бүлкәте |
UTC+1
 |
|  |

**Сарди́ния** (итал. *Sardegna* [sarˈdeɲɲa]) — Урта диңгеҙҙәге утрау, Апеннин ярымутрауынан көнбайышта Сицилия Һәм Корсика араһында урынлашҡан, ҙурлығы буйынса Урта диңгеҙҙең икенсе утрауы булып тора. Италия составына сардиния теленең таралыуы арҡаһында (итальян теленән тыш) махсус статусҡа эйә булған һәм рәсми рәүештә автономиялы өлкә тип аталған өлкә булараҡ инә (итал. *Regione Autonoma della Sardegna*).

## Этимологияһы

Боронғо грек *Sardo*һәм латин телдәрендәге *Sardinia* һүҙе утрауҙың һинд-европа телдәренә ҡарамаған, иберҙарға туғандаш халҡының сард этнонимы менән бәйле.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Сардиния Корсиканан 11 км киңлектәге Бонифачо боғаҙы менән айырылып тора, көнбайыш ярҙары башлыса һөҙәк, көнсығыш ярҙары текә. Рельефы — таулы (максималь бейеклеге — 1834 м, Ла-Мармора тауы, утрауҙың үҙәк өлөшөнд — Дженнардженту массивыә), көньяҡ-көнбайышта — Иглезиенте массивы[итал.], Дженнардженттан Кампидано тигеҙлеге менән айырыла.
Дөйөм майҙаны — 24 100,02 км².

Сардинияла 1500 — 3000 м ҡалынлыҡҡа еткән кембрий-иртә ордовик осорона ҡараған ултырмалар бар.

Климаты ҡоро субтропик (урта диңгеҙ), ғинуарҙа уртаса температура 7 −10 °C, июлдә 24 — 26 °C. яуым-төшөмдөң төп өлөшө ҡышҡа тура килә.

Утрауҙың төп йылғалары:

* Тирсо,
* Флумендоса,
* Когинас,
* Чедрино.

Темо йылғаһы утрауҙа берҙән — бер суднолар йөрөй торған йылға булып тора (суднолар йөрөү өсөн яраҡлы өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 6 км).

Утрауҙа берҙән-бер тәбиғи күл — Барац.

## Административ бүленеше

Сардиния провинциялары
Сардиния өлкәһе 4 провинцияға һәм 1 метрополитен ҡалаһына бүленә (2016 йылдан):

| № | Провинциялар һәм метрополитен ҡалаһы | Коммуналар һаны | Майҙаны, км² | Халҡы, кеше (2017) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Кальяри | 17 | 1248 | 431 819 |
| 2 | Нуоро | 74 | 5786 | 211 605 |
| 3 | Ористано | 87 | 3034 | 159 667 |
| 4 | Сассари | 92 | 7692 | 493 331 |
| 5 | Көньяҡ Сардиния | 107 | 6339 | 355 371 |

2016 йылда Сардиния провинциялары:

| № | Провинция | Коммуналар һаны | Майҙаны, км² | Халҡы, кеше (2011) | Тығыҙлығы, кеше/км² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Кальяри | 71 | 4596 | 564 314 | 122,78 |
| 2 | Карбония-Иглезиас | 23 | 1495 | 129 297 | 86,47 |
| 3 | Медио-Кампидано | 28 | 1516 | 101 716 | 67,09 |
| 4 | Нуоро | 53 | 3934 | 159 659 | 40,58 |
| 5 | Ольястра | 23 | 1854 | 57 928 | 31,24 |
| 6 | Ольбия-Темпьо | 26 | 3397 | 159 393 | 46,92 |
| 7 | Ористано | 88 | 3040 | 165 069 | 54,30 |
| 8 | Сассари | 66 | 4281 | 336 605 | 78,63 |
| Бөтәһе | 377 | 24 090 | 1 673 981 | 69,48 |

## Иҡтисады

Сардинияның тулайым эске продукты Италияның тулайым эске продуктының 2,2 процентын тәшкил итә.

Eurallumina ҙур балсыҡ заводы Сардинияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Портовесмала (Portovesme) урынлашҡан. Сардинияла Пекорино сортлы һарыҡ сыры етештерелә.

## Транспорт

Сардинияла тимер юлдар бар. Ике ҡалала — Сассариҙа һәм Кальяриҙа — трамвай йөрөй (уны еңел метро тип тә атайҙар).

## Мәҙәниәт

Ористано урамдары буйлап милли костюмдарҙа йөрөү
Итальян теленән тыш, Сардинияла срдин телендә һөйләшәләр.

Сардинияның иң боронғо байрамдарының береһе — утрауҙың төп ҡалаһы Кальяриҙың ҡурсалаусыһы Изге Эфизия (*Santefisio*) байрамы. 350 йылдан ашыу 1 майҙан 4 майға тиклем ҡаланың төп урамдары йәнләнә һәм утрауҙың бөтә өлкәләренән милли кейдәр кейгән халыҡ килә.

Сардинияла касу марцу сыры етештерелә, уны Италия властары тәүҙә санитар-гигиена сәбәптәре арҡаһында рәсми рәүештә һатыуҙы тыйған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Поспелов Е. М.* Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Сардиния // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Сардиния. Сокровища Средиземного моря // *Золотой Глобус*. — Де Агостини, 2009. — № 51. — ISSN 1997-3268.
* *Casula Francesco Cesare.* La Storia di Sardegna. — Carlo Delfino Editore, 1994. — ISBN 978-88-7138-084-1.

## Һылтанмалар

* Комплекс Su Nuraxi di Barumini на сайте UNESCO World Heritage Centre
* История архипелага Ла Маддалена
* Карта Сардинии с новыми провинциями

Ҡалып:Области Италии