# Гарриет Бичер-Стоу

|  |
| --- |
| Гарриет Бичер-Стоу |
| ингл. Harriet Beecher |
|  |
| Тыуған көнө | 14 июнь 1811({{padleft:1811|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[…] |
| Вафат булған көнө | 1 июль 1896({{padleft:1896|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[…] (85 йәш) |
| Ил |  Америка Ҡушма Штаттары |
| Тормош иптәше | Calvin Ellis Stowe[d] |
| Автограф |  |
|  Гарриет Бичер-Стоу Викимилектә |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Га́рриет Элизабет Би́чер-Сто́у** (ингл. Harriet Elizabeth Beecher Stowe; 14 июнь 1811 йыл, Литчфилд, Коннектикут, АҠШ — 1 июль 1896 йыл, Хартфорд, Коннектикут, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, аболиционист, күренекле «Хижина дяди Тома» романы авторы. Бичер-Стоу, үҙенең аҙ билдәле әҙәби һәм сәйәси замандашы «Случаи из жизни рабыни» китабы авторы Гарриет Джейкобс Гарриет Джейкобс менән бергә, әҫәрҙәре менән АҠШ-та ҡатын-ҡыҙҙар аболиционист хәрәкәтен ойоштора.

## Биографияһы

Гарриет Бичер-Стоу 1811 йылдың июнендә Литчфилдта (Коннектикут штаты) Лаймана Бичера (инг.)баш. Лайман Бичер һәм Роксана Фут Бичер ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, рухани-конгрегационалист, Граждандар һуғышына тиклемге йылдарҙа АҠШ-та иң популяр евангелистик вәғәзселәрҙең береһе була. Уның әсәһе прогрессив епископ ғаиләһендә тәрбиәләнә, сәнғәт белеме ала һәм фил һөйәгендә портрет миниатюралары ижад итә. Лайман менән Роксананың никахынан һигеҙ бала тыуа. Әммә Гарриетҡа биш йәш булғанда, Роксана вафат була. Лайман тиҙҙән икенсе тапҡыр өйләнә, һәм был никахта тағы бер нисә бала тыуа (дөйөм алғанда Гарриеттың 12 ҡустыһы һәм һеңлеһе була). Бичерҙың бөтә улдары атаһы кеүек рухани була. Гарриеттың үҙенә өлкән апаһы Катарина Бичер ҙур йоғонто яһай, ул ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң белем биреү мөмкинлектәрен яҡлай, 1823 йылда үҙенең мәктәбенә — Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына нигеҙ һала.

Һигеҙ йәшендә Гарриетты Литчфилд ҡатын-ҡыҙҙар академияһына — «ҡатын-ҡыҙ интеллектуаль тигеҙлеген реабилитациялау» маҡсатын иғлан иткән юғары кимәлдәге мәктәпкә бирәләр. Унда ҡыҙ тиҙ арала әҙәби һәләттәрен күрһәтә, туғыҙ йәшендә аҙна һайын бер әҫәр яҙырға теләк белдерә. Гарриетҡа 13 йәш булғанда, уның әҫәрен йыл һайын мәктәп ҡаҙаныштары презентацияһында халыҡ алдында уҡып ишеттерәләр. Лайман Бичер, әҫәрҙе оҡшатып, уның авторы кем тип һорай. Һуңыраҡ Бичер-Стоу атаһына уның исемен атаған саҡтағы ғорурланыуын йыш иҫенә төшөргән.

1824 йылда Гарриет апаһы Катарина етәкләгән Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына уҡырға инә, һәм, унда латынь һәм этика кеүек «ирҙәр» дисциплиналары уҡытылғанлыҡтан, тулы эстәлекле белем ала. Ул әсәһе кеүек рәссам булырға хыяллана һәм ғүмер буйы картиналар өҫтөндә эшләй, әммә тиҙ арала үҙенең төп таланты әҙәбиәт булыуын аңлай. Гарриет училищены 1827 йылда тамамлай һәм 1829 йылдан 1832 йылға тиклем унда әҙәби композиция нигеҙҙәрен уҡыта.

1832 йылда Лайман Бичер Цинциннатиҙа (Огайо) дини семинария директоры вазифаһына эйә була һәм ғаиләһен шунда күсерә. Яңы урында Катарина Бичер ҡыҙҙар өсөн мәктәп (Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы) аса, Гарриет бында эшен уҡытыусы булып дауам итә. 1833 йылда ул киң билдәлелек алған һәм католиктарға ҡарата дини толерантлығы өсөн Цинциннати епискобы тарафынан хуплау тапҡан «Основы географии» тигән китабын баҫтырып сығара. Яҙыусы булараҡ ул яңы диалекттарға һәм жаргондарға ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай һәм урындағы әҙәби йәмғиәт ултырыштарында уларҙы нәфис текстарҙа ҡулланыуҙы яҡлай. Был осорҙа ижад иткән очерктары Һәм хикәйәләре йыш ҡына *Western Monthly Magazine* баҫмаһында, ә һуңыраҡ, 1843 йылда, уның тәүге автор йыйынтығында — «Мейфлауэр, или Очерки нравов и характеров потомков пилигримов» (ингл. The Mayflower: Or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of the Pilgrims) баҫылып сыға.

1836 йылда Катарина Бичерҙың Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы ябыла. Шул уҡ йылда Гарриет рухани һәм дин белгесе Лэйн семинарияһы (инг.)баш. Лэйнов семинарияһында элекке профессор Кальвин Эллис Стоуға Кэлвина Эллиса Стоу (инг.)баш.кейәүгә сыға. Элек Стоу дуҫ ҡыҙы Гарриет Элизаға өйләнгән була, әммә иртә тол ҡала. Ярты быуат дауам иткән яңы никахта ете бала тыуа. Ире Гарриеттың әҙәбиәт менән шөғөлләнеүен хуплай, сөнки ҡатынының *New York Evangelist* баҫытырып сығарылған мәҡәләләре һәм *Godey’s Lady’s Book* журналында һәм төрлө йыйынтыҡтарҙа баҫылған хикәйәләре өсөн гонорарҙары ғаилә бюджетында ҙур роль уйнай. Был ғаиләнең ҙурлығын, иренең ипохондрияһын һәм Гарриеттың хужалыҡ алып барыу һәләтенең сикләнеүен иҫәпкә алғанда ҙур әһәмиәткә эйә була.

1850 йылға тиклем Стоу ғаиләһе Цинциннатиҙа, Ҡол биләүсе Кентукки штаты сигендә йәшәүен дауам итә. Ошо йылдар эсендә Гарриет бер нисә тапҡыр ҡасҡан ҡолдар менән осраша һәм көньяҡ штаттарҙағы тормошто күреп тә, дуҫтарының һөйләүе буйынса ла белә. Был ваҡытта уның ҡараштарына ағаһы Джордждың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы ла йоғонто яһай. Был ваҡиғанан Һуң Гарриет «икенсе тыуыу» кисерә, ул динлерәк була һәм ыҙа сигеүсе һәм был донъяның кәмһетелгәндәр Аллаһы булараҡ, Христосҡа ышанысын нығыта. Был артабан ул ярлылыҡты һәм ғаилә сыуалыштарын, шулай уҡ балаһын юғалтыу менән бәйле тәрән шәхси фажиғәне кисерергә ярҙам итә: 1849 йылда ваба эпидемияһы ваҡытында Стоуҙарҙың 18 айлыҡ улы Чарли вафат була. Улының үлем түшәге янындағы тойғоларынан һуң балаһын тартып алған ҡол әсә кисергәнен аңлауы тураһында яҙа һуңғараҡ Бичер-Стоу.

1850 йылда Кэлвин Стоу Боудин-колледжда профессор вазифаһына эйә була, һәм ғаилә Мэн штатына күсенә. Шул уҡ йылда АҠШ Конгресы, законлаштырылған ҡол биләүселек күренеше булмаған төньяҡ штаттарҙа ла ҡасҡан ҡолдарҙы эҙләүгә һәм тотоуға рөхсәт иткән Закон ҡабул итә. Был законды ҡабул итеү Бичер-Стоуға нигеҙендә үҙе уҡыған аболиционист әҙәбиәт аша һәм шәхси тәьҫораттары ятҡан көньяҡ штаттарҙа ҡолдар яҙмышы тураһында ҙур әҫәр өҫтөндә эш башлауға этәргес бирә. Ул 1851—1852 йылдарҙа Вашингтонда сыҡҡан *National Era* аболиционист журналында дауамы менән, ә 1852 йылда айырым китап булып «Хижина дяди Тома, или Жизнь среди униженных» исемле әҫәре баҫылып
сыға. Әҫәрҙе яратыусылар һаны шул тиклем ҙур була, хатта беренсе йылда уҡ Дж. П. Джуэтта нәшриәт йортонда баҫылған китап АҠШ-та 300 мең дананан ашыу тираж менән, шул иҫәптән беренсе аҙнала 10 мең дана тираж менән тарала. Бөйөк Британияла беренсе йылда китаптың миллион дана күсермәһе һатыла. «Хижина» шулай уҡ тиҙ арала күп телдәргә тәржемә ителә, һәм шул уҡ 1852 йылда (Бичер-Стоу ризалығын алып та тормай әҙерләнә) уның беренсе сәхнә адаптацияһы һәм тағы бер нисә варианты барлыҡҡа килә.

Ҡайһы бер көньяҡ штаттарҙа, киреһенсә, китап тыйылған була. АҠШ-та ҡоллоҡ яҡлылар (апологеты) Бичер-Стоуҙы ысынбарлыҡты боҙоп күрһәтеүҙә һәм көньяҡ штаттарҙа ҡоллоҡтоң дөйөм картинаһы булараҡ иҫкәрмәләрҙе күрһәтеүҙә ғәйепләй. 1853 йылда ул ҡаршыларға яуап итеп, «Ключ к хижине дяди Тома» — романында һүрәтләнгән картинаның дөрөҫлөгөн раҫлаған документтар һәм шаһиттар күрһәтмәләре йыйынтығын баҫтырып сығара.

Ике шотланд ҡоллоҡҡа ҡаршы йәмғиәтенең саҡырыуы буйынса яҙыусы Британия утрауҙары буйлап турнеға сыға, унда уны шатланып ҡаршы алалар һәм ул АҠШ-та ҡоллоҡто бөтөрөү эшенә ярҙам итерлек байтаҡ аҡса йыя. Ул шулай уҡ тыуған иленә ярты миллиондан ашыу британ ҡатын-ҡыҙы ҡул ҡуйған ҡоллоҡто бөтөрөү тураһында петиция алып ҡайта. 1854 йылда, Конгресс Был территорияларҙа ҡоллоҡ мөмкин булыуы мәсьәләһен асыҡ ҡалдырған Канзас һәм Небраска тураһындағы Законды тикшергәндә, Бичер-Стоу *Independent* журналында был закон проектына ҡаршы йүнәлтелгән «Воззвание к женщинам Свободных штатов Америки о текущем кризисе в нашей стране» («Американың Ирекле штаттары ҡатын-ҡыҙҙарына илебеҙҙәге ағымдағы көрсөк тураһында мөрәжәғәт») баҫтыра. Закон ҡабул ителгәндән һуң, ул 1856 йылда үҙенең ҡоллоҡҡа ҡаршы икенсе — «Дред: повесть о проклятом болоте» романын баҫтырып сығара. Әгәр уның беренсе романындағы Том ағай христиандарҙың барыһын да ғәфү итеүенә инанһа, яңы әҫәренең төп геройы булып ҡара тәнле ҡолдар ихтилалының ысынбарлыҡта көрәшкән юлбашсыһы — Денмарк Вессиҙың улы тора.

«Хижина дяди Тома» һәм Бичер-Стоуҙың башҡа ҡоллоҡҡа ҡаршы әҫәрҙәре америка йәмғиәтендә идеологик тарҡалыштың бер өлөшө булып тора, һөҙөмтәлә Төньяҡ һәм Көньяҡ араһында граждандар һуғышына әйләнә. Был процест (документаль раҫлауҙарһыҙ) яҙыусының ролен 1862 йылда Бичер-Стоу менән осрашҡанда, имеш, Авраам Линкольн әйткән фраза сағылдыра:

> Һеҙ был ҙур һуғышты башлауға сәбәпсе булған китапты яҙған әлеге бәләкәй ҡатынмы!
>
> *Оригинал текст*  (инг.)
>
> So you’re the little woman who wrote the book that made this great war.
>
>
>
>

Киләһе романын Бичер-Стоу Коннектикут йылғаһында тағы бер улы, 19 йәшлек Генри Эллис, батып үлгәндән һуң яҙа. «Невеста священника» («Рухани кәләше») тип аталған роман 1859 йылда үҙе уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе үҙе булған *Atlantic Monthly* баҫмаһында дауамы менән донъя күрә. Ул өлөшләтә Гарриеттың әсәһе тормошондағы ваҡиғаларға нигеҙләнә һәм бала сағында тәрбиәләнгән кальвинизм идеяларына ирекле формала төшөнә.

Граждандар һуғышы йылдарында, уның әҫәрҙәренә һорау артҡанда, Бичер-Стоу ике китап баҫтырып сығара. Беренсеһе, «Агнесса из Сорренто» («Соррентонан Агнесса»), 1859—1860 йылдарҙа Италияға сәйәхәтенән илһамлана. Икенсеһе, «Жемчужина острова Орра» («Орра утрауының ынйыһы»), «Невеста священника» асҡан «яңы инглиз романдары» серияһында икенсе була. Бынан тыш, Бичер-Стоу *Independent* журналында мәҡәләләр баҫтыра, ә 1864 йылда *Atlantic* журналында йорт хужалығын алып барыуға арналған даими рубрика индерә. «Американская национальная биография» («Америка милли биографияһы») Бичер-Стоуҙың һуғыш аҙағында йәмғиәттәге кәйефте дөрөҫ психологик аңлауын күрһәтә, ул үҙенең нәшриәтсеһенә былай тип яҙа: «Йәмғиәт аңы ысынбарлыҡ торошонан борсолған, тынғыһыҙ, баҫылған. Йорт — ул беҙгә хәҙер иғтибар итергә кәрәкле нимә».

1863 йылда Кэльвин Стоу пенсияға сыҡҡас, Гарриеттың килеме ғаиләлә берҙән-бер аҡса сығанағы булып ҡала. 1864 йылда улар Коннектикуттағы Хартфордҡа күсенә, унда уларҙың күршеһе Марк Твен була, әммә Мандаринда (Флорида) ҡышлайҙар. Күсеп килгәндән һуң тәүге йылдарҙа Гарриет *Atlantic*та колонка алып барыуын дауам итә, бер ни тиклем ваҡыт Д. Г. Митчелл менән берлектә *Hearth and Home* журналын сығара, балалар өсөн хикәйәләр яҙа, 1867 йылда «Религиозные стихотворения» шиғри йыйынтығын, ә киләһе йылда — «Люди нашего времени» биографиялар йыйынтығын сығара"Люди нашего времени".

Көндәлек эш һәм яңы ғаилә проблемалары (Бичер-Стоуҙың граждандар һуғышынан яраланып ҡайтҡан улының, Фредериктың, алкоголизмы менән бәйле) яҙыусыны сираттағы яңы инглиз романы өҫтөндә эшләүенән ситкә йүнәлтә. Һөҙөмтәлә ул 1869 йылда «Олдтаунские старожилы» тигән атама менән сыға. Провинциялағы тормош картиналарын һәм урындағы легендаларҙы берләштергән был китап өлөшләтә Кэлвин Стоуҙың Натиктағы (Массачусетс) тормошо тураһында хәтирәләренә нигеҙләнгән.

1860-сы йылдар аҙағында Бичер-Стоу ҡатын-ҡыҙҙарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары яҡлы була, суфражист хәрәкәте лидерҙары Сьюзен Энтони һәм Элизабет Кейди Стэнтон менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булдыра. Уны ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәрҙең енси тормошона ҡарата икеләтә стандарттар темаһы йәлеп итә. Леди Байрон менән шәхсән таныш булған Бичер-Стоу матбуғатта Лорд Байронды үҙенең ата бер, инә башҡа һеңлеһе Августа Ли менән инцестуаль бәйләнешен ғәйепләгән памфлет баҫтыра. 1869 йылда *Atlantic* һәм *Macmillan’s Magazine* британ баҫмаһында Байрондың һөйәркәһе, аҡылһыҙ ҙа, хисһеҙ ҙә, Байронды лайыҡлы баһалау һәләтенә эйә булмаған ҡатын менән никахта ғазапланған итеп һүрәтләгән графиня Тереза Гвиччиолиҙың мемуарҙары донъя күргәндән Һуң, «Подлинная история жизни леди Байрон» («Леди Байрондың ысын тормош тарихы») памфлеты баҫылып сыға.

Бәлки, яҙыусы был әҫәр, АҠШ-тағы ҡол биләүселек тарихында «Хижина дяди Тома» кеүек, ҡатын-ҡыҙҙың енси ҡоллоғо тарихында әһәмиәткә эйә булыр тип иҫәп тотҡандыр. Әммә яҙыусының инглиз аристократ ҡатынын саф һәм ғиффәтле йән эйәһе итеп күрһәтеүе памфлеты матбуғат низағына килтерә. Был ваҡиғалар арҡаһында Бичер-Стоу үҙен яратҡан инглиз китап уҡыусыларының байтаҡ өлөшөн юғалта. Англия һәм АҠШ-тың әҙәби даирәләрендәге тәнҡиткә яуап итеп, ул ярты йылдан һуң, 1870 йылда, тағы бер — «Оправдание леди Байрон» (ингл. Lady Byron Vindicated) памфлетын сығара, Байрон яҡлыларға ҡаршы сығып, уға өҫтәмә материалдар индерә. Байрондың хәҙерге биографтары, яҙыусыға инцест буйынса ғәйепләүҙәрҙең реаль нигеҙе бар, тип иҫәпләй.

Бичер-Стоуҙың тигеҙһеҙлек темаһына сығышын йәмғиәттең асыҡтан-асыҡ ҡабул итмәүе яҙыусының артабан был темаға бер ҡасан да асыҡтан-асыҡ әйләнеп ҡайтмауына килтерә. Әммә үҙенең һуңғы донъяуи романдарында — «Бело-розовая тирания», «Моя жена и я» (оба — 1871), «Мы и наши соседи» (1875) — ул ғаиләлә ҡатын-ҡыҙ роле һәм социаль мөнәсәбәттәрҙе, беллетристикаға ҡарағанда публицистикаға яҡын художестволы формала үҙгәртеп ҡороу мәсьәләләренә ҡағыла. 1873 йылда шулай уҡ уның Флорида тормошо тураһында «Листья пальметто» автобиографик очерктары сыға. Бичер-Стоуҙың ғаилә тормошонда драмалар дауам итә. 1871 йылда Фредерик Стоу диңгеҙгә батып үлә, ә киләһе йылда, атаһы кеүек үк, вәғәзсе булып киткән ағаһы Генри, мәхәллә ағзаларының береһе менән ҡатынына хыянат итеүҙә ғәйепләнә.

1878 йылда Бичер-Стоу баҫтырып сығарған һуңғы әҫәр «Поганакцы: их любовь и жизни» (ингл. Poganuc People: Their Loves and Lives) — Личфилдта яҙыусының бала сағы тураһында беллетризацияланған хәтирәләре . УЛ АҠШ-та асыҡ лекциялар уҡыуын дауам итә, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында улы Чарльзға 1889 йылда донъя күргән биографияһы өҫтөндә эшләргә ярҙам итә. Был ваҡытта ул бер ергә лә сыҡмайса Хартфордта йәшәй, 1896 йылдың июлендә шунда вафат була. Некрологҡа ярашлы, яҙыусы күптәнге «психик ауырыуҙан» (йән сире) вафат була, уның киҫкенләшеүе «мейелә ҡан тулышыуына» һәм өлөшләтә фалижға килтерә.

1962 йылдың 29 декабрендә Брансуиктағы (Мэн штаты) «Хижина дяди Тома» яҙылған йорт АҠШ-ТЫҢ милли тарихи ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.

## Библиографияһы

* «Очерк из новоанглийской жизни» / ингл. A New England Sketch (1834)
* «Хижина дяди Тома» / ингл. Uncle Tom's Cabin (1852)
* «Мейфлауэр, или Очерки нравов и характеров потомков пилигримов» / ингл. The Mayflower; or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of Pilgrims (1843, 21 вып., Бостон, 1882)
* «Ключ от хижины дяди Тома» / ингл. A Key to Uncle’s Tom Cabin (1853)
* Sunny memories of foreign lands (Бостон, 1854, 2 т.)
* «Дред, история о Проклятом болоте» (Бостон, 1856)
* «Невеста священника» / ингл. The Minister's Wooing (Бостон, 1859)
* «Жемчужина острова Орр» / ингл. The Pearl of Orr's Island (1862)
* «Олдтаунские старожилы» / ингл. Oldtown Folks (1869)
* «Оправдание леди Байрон» / ингл. Lady Byron Vindicated (1870)
* «Олдтаунские рассказы у камелька, поведанные Сэмом Лоусоном» / ингл. Sam Lawson's Oldtown Fireside Stories (Бостон, 1872)
* «Моя жена и я» / ингл. My Wife and I (Бостон, 1871)
* «Бело-розовая тирания» / ингл. Pink and White Tyranny (Бостон, 1871)
* Palmetto leaves (Бостон, 1873)
* Footsteps of the master (Бостон, 1876)
* A dog’s mission (Бостон, 1881).

## Урыҫ теленә тәржемәләр

Рус телендә «Хижина дяди Тома» романы тәүге тапҡыр 1857 йылда «Русский вестник» журналына ҡушымта булып сыға. Тиҙҙән, 1858 йылда, роман «Современник» журналында Н. Некрасов һәм Н. Чернышевский етәкселек иткән осорҙа баҫылып сыға. Бында уның барлыҡҡа килеүе крәҫтиәндәрҙе крепостной ҡоллоҡтан азат итеү дәүере ахырына тап килә.

## Иҫкәрмәләр