Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Үҫеш биологияһы

|  |
| --- |
| Үҫеш биологияһы |
|  |
| Өйрәнеү объекты | процесс развития[d] һәм эмбриогенез животных[d] |
|  Үҫеш биологияһы Викимилектә |

**Үҫеш биологияһы** — хәҙерге заман биологияһының бүлеге. Организмдың индивидуаль үҫеш (онтогенез) процесын өйрәнә.

Шул уҡ ваҡытта, онтогенездың бөтә этаптары ла өйрәнелә:

* тыуған ваҡытынан алып үлгәнгә тиклем;

* яралғы һәм яралғы булғанға тиклемге үҫеш этабы.

Онтогенездың башланғыс этабын, шулай уҡ, эмбриология фәне лә өйрәнә.

Үҫеш биологияһы үҙенсәлеге шунда: ул организмдың үҫешен күләм арауығында ғына түгел, ваҡыт арауығында ла (4 үлсәмдә) өйрәнә.

Хәҙерге үҫеш биологияһы организм формалашыуҙың молекуляр, генетик һәм биохимик механизмдарын өйрәнә. Яралғыларҙың субкүҙәнәк һәм күҙәнәк төҙөлөшө үҙенсәлектәрен өйрәнә.

Фән булараҡ xx быуат уртаһында эмбриология, генетика, молекуляр биология кеүек фәндәрҙең асыштары нигеҙендә формалаша башлай.

## Өйрәнеү дәирәһе

* Үҫеш процесын молекуляр, күҙәнәк, туҡыма, ағза һәм организм кимәлендә өйрәнә.

* Индивидуаль үҫеш барышында генетик программа информацияһы атҡарылыуҙың фундаменталь проблемалары хәл итеүҙә ҡатнаша.

* Онтогенез барышында, морфогенездың, фенотип үҙгәрештәренең молекуляр нигеҙҙәрен өйрәнә.

* Ҡәҙимге күҙәнәктәрҙең һәм шеш күҙәнәктәренең үҫеү процестарын асыҡлай.

* Күҙәнәк, туҡыма, ағзаларға махсуслашыу, (дифференцировка) күҙәнәк-ара тәьҫир итешеү механизмдарын өйрәнә.

* Организм бөтөнлөгөн тәьмин итеүҙе көйләүсе механизмдарының эҙмә-эҙ ҡабыныу, эшләү үҙенсәлектәрен тикшерә…

## Төп тикшеренеү йүнәлештәре

* Хайуандарҙың үҫеш биологияһы.
* Үҫемлектәрҙең үҫеш биологияһы.
* Эксперименталь эмбриология.
* Молекуляр биология.
* Үҫештең генетик яҡтан көйләнеше.
* Махсуслашыуҙың молекуляр механизмдары.
* Үҫеш биологияһын өйрәнеүҙә яңы ысулдар булдырыу.
* Онтогенездың цитологик нигеҙе.

## Бурыс

1. Гендардарҙың функцияларын көйләү механизмын өйрәнә .
2. Молекуляр кимәлдә күҙәнәктәрҙең махсуслашыу мехенизмын өйрәнеү.
3. Айырым ағзаларҙың һәм дөйөм алғанда бөтә организмдың формалашыу (шәкелен) механизмын өйрәнеү .
4. Енес формалашыу һәм үҫеү механизмдарын өйрәнеү.
5. Регенерация процесының механизмын өйрәнеү . .
6. Организмды клонлау проблемаһы .
7. Ҡартайыу механизмын өйрәнеү. .

## Шулай уҡ

* Үҫемлектәрҙең үҫеш генетикаһы

## Әҙәбиәт

* *[ Биология развития]* — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
* *Зуссман М.* Биология развития. — М.: Мир, 1977. — 301 с.
# XIX быуат

|  |
| --- |
| II мең йыллыҡ
 |
| XVII быуат — XVIII быуат — **XIX быуат** — XX быуат — XXI быуат
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-се йылдар |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-се йылдар |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-се йылдар |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-се йылдар |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-се йылдар |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-се йылдар |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-се йылдар |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-се йылдар |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-се йылдар |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-се йылдар |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-се йылдар |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-се йылдар |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

*Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ*.
# Роберт Кох

|  |
| --- |
| Генрих Герман Роберт Кох |
| Heinrich Hermann Robert Koch |
|  |
| Тыуған көнө | 11 декабрь 1843({{padleft:1843|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:11|2|0}}) |
| Тыуған урыны |
Клаусталь-Целлерфельд, Пруссия |
| Вафат көнө | 27 май 1910({{padleft:1910|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:27|2|0}}) (66 йәш) |
| Вафат урыны |
Баден-Баден |
| Ил |
Германия союзы, Германия империяһы
 |
| Ғилми даирәһе |
Микробиология
 |
| Эшләгән урыны |
Берлин университеты, Гигиена институты
 |
| Альма-матер |
Геттинген университеты
 |
| Ғилми етәксеһе |
Рудольф Вирхов
 |
| Уҡыусылары |
Йоханнес Фибигер, Август Вассерман, Джон Аддисон Фордайс
 |
| Ниндәй өлкәлә танылған |
туберкулёзды өйрәнеүсе
 |
| Награда һәм премиялары |  1905 йылғы Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы

|  |  |
| --- | --- |
| Ҡыҙыл бөркөт ордены Оло тәре | Орден «Pour le Mérite» |

 |
| Автограф |  |
| Шаблон: * просмотр
* обсуждение
* править
 |

**Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох** (нем. Heinrich Hermann Robert Koch; 11 декабрь 1843 йыл — 27 май 1910 йыл) — Германия микробиологы. Түләмә (сибирская язва) бациллаһын, холера вибрионын, туберкулёз таяҡсыһын асыусы. 1905 йылда туберкулёз таяҡсаһын тикшереп-өйрәнгән өсөн Нобель премияһы менән бүләкләнә.

## Биографияһы

Роберт Кох 1843 йылдың 11 декабрендә Клаусталь -Целлерфельде ҡалаһында Герман һәм Матильды Генриеттызз Кох ғаиләһендә тыуа. Ун өс балалы ғаиләлә өсөнсө бала була. 1848 йылда башланғыс мәктәпкә бара. Башланғыс меҡтәпте тамамлағас, Клаусталя гимназияһында уҡыуын дауам итә. Бала саҡтан медицина менән ҡыҙыҡһыныуы уны Геттинген университетына алып килә. Врач дипломын алып дауалау эше менән шөгөлләнә, һуңынан санитария врачы булып китә.

28 йәшенә ҡатына микроскоп бүләк итә. Ошо мәлдән һуң Кох дауалак эшен ташлап, көндәр буйы микроскопҡа ҡарап тикререүҙәр үткәрә. Бының өсөн сысҡандар үрсетә. Иң тәүҙә түләмә (сибирская язва) менән сирләтеүсе бациланыҡ тереклек итеү һәм йоғоу юлдарын өйрәнә. Күп тә үтмәй туберкулёз бицилаһын таба.

Микробтарҙы өйрәнеүгә талантлы ғалим баһалып бөткөһөҙ өлөш индерә. Ул микробиологияға нигеҙ һалыусы булап иҫәпләнә.

Роберт Кохтың фәнни эҙләнеүҙәре Берлин университетында һәм үҙе ойошторған Гигиена университетында алып барыла.

Миллионлаған кешене үлемдән ҡотҡарып ҡалған хеҙмәте —туберкулёз таяҡсаһын асҡан өсөн1905 йылда Нобель премияһы бирелә.

Файл:Кох берлин.jpgБерлинда Роберт Кох һәйкәле үҙ майҙанында
## Иҫкәрмәләр