Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алйырҙан

| ?Алйырҙан |
| --- |
| Джунгар алйырҙаны  |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Подотряд: | Сысҡан һымаҡтар |
| Ғаилә: | Алйырҙандар |

 |
|  Латинса исеме |
| Cricetidae Fischer-Waldheim, 1817 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| NCBI **337677** |

 |

 |

**Алйырҙандар, ала ирләндәр**  (лат. *Cricetidae*, (рус. *Хомяковые*) — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек. 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.

Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.

Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.

Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
* Башҡорт энциклопедияһы  2019 йыл 19 июль архивланған.
# Йоҡластар

| ?Йоҡластар |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Урман йоҡласы |  Баҡса йоҡласы |
|  Сәтләүек йоҡласы |  Япон йоҡласы |

 |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | **Йоҡластар** |

 |
|  Латинса исеме |
| Gliridae  Muirhead, 1819 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **584940** |
| NCBI **30650** |

 |

 |

**Йоҡластар** (лат. *Gliridae*, йәки лат. *Myoxidae*, (рус.  *Соневые* ) —кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе. 15 төрө билдәле, Евразия һәм Африкала таралғандар. Ҙур йоҡластар (Glis glis), баҡса йоҡластары (Eliomys quercinus), урман йоҡластары (Dryomys nitedula), сәтләүек йоҡластары (Mus¬cardinus avellanarius) аҙ һанда ҡалған.

Киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙың яҡшы үҫкән ҡыуаҡлыҡтарында, баҡсаларҙа һәм парктарда йәшәйҙәр. Иң ҙурыһы − ҙур йоҡластар, кәүҙәһе 13-15 см, ҡойроғо 11-12 см оҙонлоҡта, 110-135 г ауырлыҡта; иң кескенәһе − сәтләүек йоҡластар, кәүҙәһе 9 см-ҙан артмай, ҡойроғо 7 см, ауырлығы 20 г-ға яҡын. Һырты көрән-ҡыҙғылт (баҡса йоҡластар), көрән-һоро (ҙур йоҡластар), охра-ерән (сәтләүек йоҡластар), һорғолт йә иһә һарғылт-ҡыҙғылт (урман йоҡластар), аҫты - һарғылт-аҡһыл. Баҡса йоҡластарның морононан күҙе һәм ҡолағы аша ҡара тап һуҙылған. Ҡолаҡтары кескенә, яланғас. Аяҡтары ҡыҫҡа, тырнаҡтары үткер. Күбеһенең ҡойроғо оҙон төктәр менән ҡапланған. Барлыҡ йоҡластар кис һәм төндә актив. Ағас ҡыуыштары улар өсөн йәшенеү урыны булып хеҙмәт итә. Ҡайһы ваҡыт ағас ботаҡтарынанда, ҡыуаҡтарҙа оя яһай йәки башҡа ҡоштарҙың ояларын файҙалана. Баҡса йоҡластар йыш ҡына йорт ҡоролмаларына оялай. Ҡышын 7-8 айға һуҙылған тирән йоҡоға тала (исеме шунан), ул ваҡытты ер аҫты өндәрендә үткәрә, уларҙы үҙҙәре ҡаҙа йәки кимереүселәр һәм һуҡыр сысҡандарҙың өнөнән файҙалана. Ҙур йоҡластар, бер нисәһе бергә йыйылып, ағас ҡыуышлыҡтарында ҡышлай.

Ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың емеш һәм орлоҡтары менән (шул иҫәптән имән сәтләүеге, сәтләүек, еләк) туҡлана. Аҙыраҡ хайуан аҙығын (бөжәктәр, ваҡ имеҙеүселәр, ҡайһы ваҡыт кескенә ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын) ашай. Инә заттар йыл һайын һәр береһендә 2−8 бала булған 1−2 оя бала килтерә. Йоҡластар 5 йылға яҡын йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  2013 йыл 7 декабрь архивланған.  (тат.)

## Әҙәбиәт
# Ҡуян һымаҡтар

| ?Ҡуян һымаҡтар |
| --- |
| Үрғуян (*Lepus timidus*)  |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плацентарные |
| Отряд: | Ҡуян һымаҡтар |
| Ғаилә: | **Ҡуяндар** |

 |
|  Латинса исеме |
| Leporidae Fischer, 1817 |
|  Роды |
| * Айдах йорт ҡуяны (Brachylagus)
* Бушмен ҡуяндары (Bunolagus)
* Щетинистые зайцы (Caprolagus)
* Зайцы (Lepus)
* Полосатые зайцы (Nesolagus)
* Кролики (Oryctolagus)
* Лазающие зайцы (Pentalagus)
* Африканские зайцы (Poelagus)
* Южноафриканские кролики (Pronolagus)
* Бесхвостые кролики (Romerolagus)
* Американские кролики (Sylvilagus)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180110** |
| NCBI **9979** |

 |

 |

**Ҡуян һымаҡтар** (лат. *Leporidae*) — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә йәшәгән, 100-ҙән артыҡ төргә бүленә торған һөтимәр, кимереүсе кейектәр; һөтимәрҙәр ғаиләһенән ҡуяндар отрядынан булған, оҙон ҡолаҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡыр һәм йорт йәнлеге.

Кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа ҡойроҡло, оҙон шеш ҡолаҡлы йәнлек; булмаған aҡ йәки һоро төҫлө урман һәм дала хайуаны. Ҡуяндар үлән ашай.

## Башҡортостан урманы ҡуяндары

Башҡортостан урмандарында ике төр ҡуян билдәле. Аҡ ҡуян һәм үрғуян. Аҡ ҡуян оҙон ҡышҡа яҡшы яраҡлашҡан. Аҡ ҡуяндың йәйге һоро йөнө урынына үҫеп сыҡҡан йомшаҡ аҡ йөнө уны ҡар араһында яҡшы йәшерә. Ҡуяндар йомшаҡ ҡарҙа батмай, шәп йүгерә. Инә ҡуян йылдың йылы мәлендә ике-өс тапҡыр бала тыуҙыра. Ҡуян балалары тыуғас та инәһенең ҡуйы майлы һөтөн имеп туя ла шунда уҡ ышыҡ урындарҙа йәшеренә. Инә ҡуян уларҙы көнөнә 2-3 тәүлектән һуң эҙләп таба һәм тағы ла имеҙә. Балалары янына инә ҡуян һирәк килә, уларға йыртҡыстарҙы йәлеп итмәй, шуның менән нәҫелен һаҡлап алып ҡала. Ҡуяндар 5-10 тәүлек үтеүгә үҙаллы тереклек итә башлайҙар.

## Халык әйтһә, хаҡ әйтә…

* Барыс йылы — байлыҡ, һыйыр йылы — туҡлыҡ, Ҡуй йылы — ҡытлыҡ, Ҡуян йылы — йотлоҡ. (Һынамыш)
* Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
* Төлкө ҡыуҙым — тотторманы, ҡуян ҡыуҙым — еткермәне.
* Атаһы ҡолан атмағандың балаһы ҡуян атмаҫ.
* Батыр алдында арыҫлан да ҡуян.
* Бер тинлек ҡуян, ун тинлек зыян.
* Бүре алыр егетте бүркенән танырмын, ҡуян алыр егетте ҡуйынынан танырмын.
* Бәйле арыҫланға ҡуян да ташлана.
* Йүгереп ҡуян ҡыуалар, ултырып аҡыл йыялар.
* Ҡуян бала тапҡан, ҡуйыр урын тапмаған.
* Бер ҡышҡа (йылға) **ҡуян** тиреһе лә сыҙаған.
* Атмаған ҡуян, аҫмаған ҡаҙан.
* Ике ҡуян артынан йүгерһәң, берәүһен дә тота алмаҫһың.
* Арба менән ҡуян ҡыуған.
* Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
* Ҡуян алмаҫ, ҡулынан килмәҫ.
* Ҡуян алмаҫ, артынан ҡалмаҫ.
* Ҡуян тотоҡоң килһә, бурҙай ал.
* Этһеҙ ҡуян тотолмай.
* Бер юлы ике **ҡуян** артынан ҡыума.
* Эш ҡуян түгел, урманға ҡасмаҫ.
* Үлгән арыҫланды ҡуян да барып типкән.
* Ҡуян менән төлкө бер-беренә хәйерле кис теләй торған урын. (төпкөлдө әйтәләр)
* Таяҡ барҙа ҡуян осрамай, ҡуян осрағанда таяҡ булмай.
* Бер атыуҙа ике ҡуян.
* Ҡуян тауға үпкәләгән, тауҙың иҫендә лә юҡ.
* Ҡуян йөрәк(ле)

Ҡуян
## Ҡарағыҙ

* Үрғуян

## Һылтанмалар

* *Дьяченко И. П.* Ҡуян һымаҡтар // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Ваҡ сысҡандар

| ?Ваҡ сысҡандар |
| --- |
| Урман ваҡ сысҡаны (*Sicista betulina*)  |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Инфракласс: | Плацентарҙар |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Ялман сысҡан һымаҡтар |
| Ырыу: | **Ваҡ сысҡандар** |

 |
|  Латинса исеме |
| Sicista Gray, 1827 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **609731** |
| NCBI **52906** |

 |

 |

**Ваҡ сысҡандар** (лат. *Sicista*) — кимереүселәр отрядының ялман сысҡан һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған заты.

## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 5—7,7 см, ауырлығы 25 г тиклем. Йөнө ҡыҫҡа, төҫө ерәнһыу-көрәндән алып ҡуңырһыу-һороға тиклем, арҡаһы буйлап буй ҡара һыҙат үтә. Башы осло моронло, күҙе бәләкәй, ҡолағы овал, ҡара‑көрән йәки ҡара‑ҡуңыр, ситтәренән һарғылт ҡаймалы. Артҡы аяғы алғыһынан 2 тапҡырға тиерлек оҙонораҡ. Ҡойроғо 8,5—10 см, эләктереүсән, ҡыҫҡа ҡаты төк м-н ҡапланған.

## Үрсеүе

Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. Ғәҙәттә, йылына 1 тапҡыр 4—6 бала тыуҙыра. 2—3 йыл йәшәй. Эңерҙә, төндә, көҙ аҙағында шулай уҡ көндөҙ ҙә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.

## Туҡланыуы

Бөжәк һәм уның балағорттары, үрмәксе һымаҡтар һ.б. ваҡ умыртҡаһыҙҙар, үҫемлектең сәскәһе, емеше һәм орлоғо м-н туҡлана.

## Таралыуы

Урман ваҡ сысҡаны ағас тамыры араһындағы бушлыҡта, ағас ҡыуышында, серегән ағас төбөндә йәшәй, ҡайһы берҙә тупраҡта ҡыҫҡа өңдәр ҡаҙый; дала зонаһынан башҡа республиканың бөтә биләмәһендә һыубаҫар әрәмәлегендә, урман һыҙатында осрай; дала ваҡ сысҡаны — ваҡ кимереүселәрҙең ташландыҡ өңдәрендә, Башҡортостандың Урал аръяғы далаларында һәм болондарында тереклек итә.
14 төрө билдәле. Башҡортостанда урман ваҡ сысҡан һәм дала ваҡ сысҡаны тереклек итә.

## Кеше өсөн зарары

Ваҡ сысҡан инфекцион ауырыуҙарҙы (талпан энцефалиты, туляремия һ. б.) таратыусы.

## Һылтанмалар

* Ваҡ сысҡандар // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.