Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юлбарыҫ

|  |
| --- |
| Юлбарыҫ |
|
Амур юлбарыҫы |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Икенсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | Хордалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Клад:  | Баш һөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Умыртҡалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфратип:  | Башһөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Супер-класс:  | Дүрт аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | Һөтимәрҙәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-класс:  | Йәнлектәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфра-класс:  | Плаценталылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Отряд:  | Йыртҡыстар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым отряд:  | Бесәй һымаҡтар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә:  | Бесәй һымаҡтар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым ғаилә:  | Ҙүр бесәйҙәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Төркөм:  | Ҡаплан |

|  |  |
| --- | --- |
| Төкөм:  | **Юлбарыҫ** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Panthera tigris Linnaeus, 1758 |
| Синонимдар |
| * *Felis tigris* \**Felis virgata* (1815) \* *Tigris regalis* (1867) \**Tigris striatus* (1858)
 |
| Ярым төркөмдәр |
| * Амур юлбарыҫы (*Panthera tigris altaica*)
* Бенгаль юлбарыҫы (*Panthera tigris tigris*)
* Һиндҡытай юлбарыҫы (*Panthera tigris corbetti*)
* Малай юлбарыҫы (*Panthera tigris jacksoni*)
* Суматран юлбарыҫы (*Panthera tigris sumatrae*)
* Көньяҡ Ҡытай юлбарыҫы (*Panthera tigris amoyensis*)
* † Бали юлбарыҫы (*Panthera tigris balica*)
* † Каспий юлбарыҫыр (*Panthera tigris virgata*)
* † Яван юлбарыҫы (*Panthera tigris sondaica*)
 |
| Ареал |
|  |
| Һаҡлау статусы |
| Юғалыу хәүефе янаған төр IUCN 3.1 *Endangered* : 15955 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  183805 |
| NCBI  |  9694 |
| EOL  |  328674 |

 |

 |

Юлбарыҫ
Толпар видеоһы
**Юлбарыҫ** (лат. *Panthera tigris*) — пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙыҡлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.

Юлбарыҫ, арыҫлан менән бер рәттән, әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып һанала. Юлбарыҫ иң ҙур йыртҡыс йәнлектәргә инә, ауырлығы буйынса аҡ һәм һоро айыуҙарҙан ғына ҡалыша.

Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.

## Иҫкәрмәләр
# Енси диморфизм

|  |
| --- |
| Енси диморфизм |
|  |
| Продолжительность: 36 минут и 51 секунда.36:51 |
|  Енси диморфизм Викимилектә |

 Ҡырғауылдарҙың инәһе һәм атаһы
Argiope appensa үрмәксеһенең енси диморфизмы
**Енси диморфи́зм** ( бор. юнан. *δι-* — ике, μορφή — форма, рәүеш) — бер үк биологик төрҙәге анатомические различия между инәләре һәм аталары араһында айырма. Енси диморфизм төрлө физик билдәләрҙә сағыла ала.

* "Үлсәмдәре". Күпселек һөтимәрҙәрҙең һәм ҡоштарҙың күп кенә төрҙәрендә ата заттары инәләренән ауырыраҡ һәм ҙурыраҡ.Ер-һыу хайуандарында һәм быуынтыҡ аяҡлыларҙа инә зат, ҡағиҙә булараҡ, аталарынан эрерәк. Ташбаҡа һәм йыландарҙа инә заты ата заттан ҙур була; кеҫәрткеләрҙә, киреһенсә, ҡағиҙә булараҡ, аталары ҙурыраҡ; геккондарҙа ғына, киреһенсә, инәләре эрерәк.

* "Төклөлөк". Һаҡал - ирҙәрҙә, арыҫландарҙа йәки бабуиндарҙа - ял .

* "Төҫ". Ҡоштарҙың ҡауырһын төҫө, бигерәк тә өйрәктәрҙә айырыла.

* "Тире". Өҫтәмә оро йәки ҡатлам, мәҫәлән, боландарҙа - мөгөҙ, әтәстәрҙә - кикрек .

* "Теш". ата һинд филдәрендә - һуҡҡы, ата морж һәм ҡабандарҙа - сығып торған ҡаҙыҡ тештәр.

Ҡайһы бер хайуандарҙа, бөтәһенән элек балыҡтарҙа, енси диморфизм парлашыу ваҡытында ғына күренә. Бер теорияға ярашлы, енси диморфизм тоҡомон тәрбиәләүгә күберәк көс һалған биологик төрҙәрҙә нығыраҡ сағыла. Уның кимәле күрһәткесе булып тора, Шулай уҡ ул полигамия күрһәткесе лә булып тора.

## Нимә ул - енси диморфизм?

Тауистарҙың инәһе менән атаһы
Енси диморфизм — дөйөм биологик күренеш, хайуандар һәм үҫемлектәр араһында киң таралған енси айырма. Енси диморфизм ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай сифаттарҙың хужаһы өсөн зарарлы булып сыға. Мәҫәлән, ата ҡоштарҙың сағыу ҡауырыйы һәм төҫө, ата тауистарҙың, ожмах ҡоштарының оҙон ҡойроғо осоуға ҡамасаулай. Көслө ҡысҡырыуҙары, йырлауҙары, киҫкен еҫтәре йыртҡыстар иғтибарын да йәлеп итә ала. 1871 йылда быны аңлатыу өсөн Дарвин енси һайланыш теорияһын тәҡдим иткән.Тик был теория Дарвин үҙе иҫән сағында уҡ күп бәхәстәр тыуҙырған. Кешеләрҙә енси диморфизм гендер айырмалыҡтарҙа сағыла.

## Енси диморфизм һәм популяцияның репродуктив структураһы

Енси диморфизм популяцияның репродуктив структураһы менән бәйле булырға тейеш : ул ҡәтғи моногамдарҙа минималь, сөнки моногамдар популяция түгел, ә организм кимәлендә генә енси айырма яһай, ә панмикттарҙа һәм полигамдарҙа дифференциация арта.

## Полиандрияла енси диморфизм реверсияһы

Полиандрияла инә зат бер нисә ата зат менән уҙаҡлаша. Был умыртҡаһыҙҙарҙа, балыҡтарҙа, ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә осрай. Был осраҡта йыш ҡына енси диморфизм реверсияһы күҙәтелә (инә ҡоштар ҙурыраҡ, сағыуыраҡ, ата ҡош оя ҡороп, йомортҡаға ултыра һәм тоҡомо тураһында хәстәрлек күрә, инә өсөн көрәш юҡ). Бындай күренеште эмуларҙа, төҫлө һаралйындарҙа, *Phoreticovelia disparata* һыу ҡандалаларында күҙәтергә була.

## Шулай уҡ ҡара

* Половой отбор
* Диморфизм
* Полиморфизм (биология)|Полиморфизм
* Гермафродитизм
* Гендерные различия

## Иҫкәрмәләр
# Ҡушаяҡ

| ?Ҡушаяҡ |
| --- |
|   |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ырыу: | Ер ҡуяндары |
| Төр: | **Ҡушаяҡ** |

 |
|  Латинса исеме |
| Allactaga major  (Kerr, 1792) |
|  Синонимы |
| * *Allactaga jaculus*
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **609739** |
| NCBI **233182** |

 |

 |

|  |
| --- |
| **Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап**
Ҙур хәүеф янамай IUCN 3.1 *Least Concern* : / 857  |

**Ҡүшаяҡ, ер ҡуяны** йәки  **ялман**  (*Allactaga major, Большой тушканчик* ) — Азияла, Африкала, Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәшәй, башлыса үҫемлек менән туҡлана, ҡыш көнө йоҡоға тала, ҡайһы саҡта игенгә зарар килтерә торған, алғы аяҡтары бик ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары һәм ҡойроғо бик оҙон айырым кимереүселәр; кимереүселәр отрядына ҡараған, оҙон артҡы аяҡтары менән һикереп йөрөй торған нәҙек оҙон ҡойроҡло дала йәнлектәре ғаиләһе. Дала, ярымдала, полеарктика далаһы шырттарында йәшәргә яраҡлашҡан кимереүселәр төркөмөн берләштерә.

Уларҙың кеүҙәһе, ғәҙәттә, 4—25 см оҙонлоҡта була, ҡойроғо кәүҙәнән оҙонораҡ 7—30 см. Ҡойроҡ осо аҡлы-ҡаралы бумала менән тамамлана. Ҡойроҡ осондағы бумала йүгергәндә руль булып хеҙмәт итә.

Һырты ҡыҙыл-көрән йәки һарғылт, аҫты аҡ. Ҡойроғо ҡара, осо һоро. Ирендәрендә өнөндә йәшәргә ярҙам итә торған оҙон ҡаты мыйыҡтары бар. Артҡы аяҡтары алғыларына ҡарағанда бер нисә тапҡыр оҙонораҡ. Ҡолактары ҙур, оҙон һәм тар. Тирән итеп ҡаҙылған өндәрендә йәшәй, улар ҡышлай торған, даими, көндөҙге, ваҡытлы төрҙәргә бүленә. Төндә әүҙемдәр. Көҙөн йоҡоға тала. Ҡушылыу апрельдә — йоҡо тамамланыуға уҡ башлана. Йөклөлөк осоры айҙан артыҡ дауам итә. 1−4 бала килтерә. Үләнсел үҫемлектәрҙең ер өҫтө һәм ер аҫты өлештәре менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Торомтай

|  |
| --- |
| Торомтай |
|  |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Икенсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | Хордалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Клад:  | Баш һөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Умыртҡалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфратип:  | Башһөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Супер-класс:  | Дүрт аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | Ҡоштар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым класс:  | Яңы аңҡаулылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Отряд:  | Ыласын һымаҡтар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә:  | Ыласындар |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Ыласындар |

|  |  |
| --- | --- |
| төр:  | **Торомтай** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758) |
|  |
| Һаҡлау статусы |
| Ҙур хәүеф янамай IUCN 3.1 *Least Concern* : 106003590 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  175620 |
| NCBI  |  100819 |

 |

 |

**Торомтай** (рус. *Обыкнове́нная пустельга́*, лат. *Falco tinnunculus*) — ыласын һымаҡтар отрядына инеүсе оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсен ҙурлығында.Осҡанда оҙон ҡанаттары һәм ҡойроғо күҙгә салына. Ата ҡоштоң т-бәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Ҡанат остары ҡара. Дөйөм төҫөерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ уҡ башағына оҡшаған ҡара тартар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән.Кәүҙәләренең аҫ яғы буй ала, һорғолт аҡ. Ялан торомтайынан тырнаҡтарының ҡара булыуы менән айырыла.

## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы:"кли-кли-кли".

## Йәшәү рәүеше

Ҡая таштарҙа, һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡан, ваҡ ҡош-ҡорт менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында һәм ҡыуышында, ҡая таштарҙа оялай. Ерәнһыу көрән таптар менән сыбарланған 4-5 йоиортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып файҙа килтерә.

## Осоуы

* Инә торомтай
* Торомтайҙың иң киң ҡанат йәйгән сағы
* Планлаштырыу
* Торьмтай кимереүселәр менән
*

{{|be-x-old}}
{{|de}}
# Арыҫлан

|  |
| --- |
| Арыҫлан |
|
Луисвилл зоопаргында арыҫлан |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Икенсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | Хордалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Клад:  | Баш һөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Умыртҡалылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфратип:  | Башһөйәклеләр |

|  |  |
| --- | --- |
| Супер-класс:  | Дүрт аяҡлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс:  | Һөтимәрҙәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-класс:  | Йәнлектәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфра-класс:  | Плаценталылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Отряд:  | Йыртҡыстар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым отряд:  | Бесәй һымаҡтар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ғаилә:  | Бесәй һымаҡтар |

|  |  |
| --- | --- |
| Ярым ғаилә:  | Ҙүр бесәйҙәр |

|  |  |
| --- | --- |
| Төркөм:  | Ҡаплан |

|  |  |
| --- | --- |
| Төр:  | **Лев** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Panthera leo Linnaeus, 1758 |
| Бүлендек таксондар |
|

]
 |
| Ареал |
|
     Урта быуаттарҙа йәшәү ареалы      Хәҙерге ареал |
| Һаҡлау статусы |
| Юғалыуға бирешеүсе төр IUCN 3.1 *Vulnerable* : 15951 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS  |  183803 |
| NCBI  |  9689 |
| EOL  |  328672 |

 |

 |

Арыҫлан
**Арыҫлан** (лат. *Panthera leo*) — ҙур һөтимәр йыртҡыс төрө, пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡарай. Арыҫландар башлыса Африкала йәшәй. Шулай уҡ боронғо арыҫландар Азияла көн итә. Юлбарыҫ менән бер рәттән әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып тора, ҡайһы бер ата арыҫландарҙың ауырлығы 250 кг тәшкил итә.

Борон арыҫландарҙың таралыу өлкәһе күпкә киңерәк булған. Урта быуаттар башында арыҫлан Африканың бөтә территорияһында , Яҡын Көнсығышта, Иранда һәм хатта Европаның көньяғында ла осраған. Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда ул ғәҙәти йыртҡыс булған. Әммә кешенең эҙәрлекләүе һәм йәшәү мөхите тарайыу арҡаһында хәҙер Африкала Сахаранан көньяҡҡараҡ ҡына һаҡланып ҡалған. Азияла бәләкәй генә популяция Һиндостандың Гуджарат штатындағы Гир урманында бар.