Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Батшалыҡ (биология)

Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән.
**Батшалыҡ** (лат. *regnum*) — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Юғары кимәлдәге таксон. Тере организмдарҙы биш батшалыҡҡа бүлеү ҡаралған: Хайуандар, Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар һәм Вирустар. 1977 йылда тағы ике батшалыҡ өҫтәйҙәр — Протистар һәм Архейҙар 1998 йылда тағы бер батшалыҡ бүленә — Хромистар.

Бөтә батшалыҡтар өс супер-батшалыҡҡа бүленә: архейҙар, бактериялар, эукариоттар.

* + **Супер-батшалыҡ,** йәки **Домен** (лат. *Superkingdom*) — батшалыҡтан юғары ранг;
	+ **Суб-батшалыҡ** (лат. *Subkingdom*) — батшалыҡтан түбән ранг;

Архей батшалығы архей супер-батшалығына керә, бактериялар батшалығы бактериялар супер-батшалығына керә. Эукариоттар супер-батшалығы бөтә башҡа батшалыҡтарҙы берләштерә.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Биота  |

|  |  |
| --- | --- |
| Бактериялар |
Батшалыҡ Бактериялар |
|  |
| Архейҙар |
Батшалыҡ Архейҙар |
|  |
|  Эукариоттар  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Батшалыҡ Иң ябайҙар (йәкиПротисты) |
|  |
|  |
Батшалыҡ Хромистар |
|  |
|  |
Батшалыҡ Үҫемлектәр |
|  |
|  |
Батшалыҡ Бәшмәктәр |
|  |
|  |
Батшалыҡ Хайуандар |
|  |

 |
|  |
|  |
Вирустар |
|  |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Тип (биология)

**Тип** (лат.  *Phylum, Divisio*) — биологияла батшалыҡтан түбәнерәк, кластан юғарыраҡ таксон. Шулай уҡ **аҫтип** һәм **өҫтип** рангтары бар. Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар систематикаһында типҡа тиң таксон булып **бүлек** тора.

Хайуандар батшалығының 20 мең типтары бар, мәҫәлән, хордалылар (лат.  *Chordata*), йомро селәүсендәр (лат.  *Nematodes*).

## Сығанаҡтар

* Урыс Википедиясе
* Большая энциклопедия животных. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 640 ил.

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
**Тип өҫтө**/**Бүлек өҫтө** —
**Тип**/**Бүлек** —
**Ярым тип**/**Ярым бүлек** —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Хордалылар

|  |
| --- |
| Хордалылар |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ланцетник |  Суматранский тигр |
|  Странствующий дрозд |  Жёлтый окунь |

 |
| Фәнни классификация |
| арауыҡтағы ранг

|  |  |
| --- | --- |
| Домен:  | Эукариоттар |

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ:  | Хайуандар |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-батшалыҡ:  | Эуметазойҙар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип/Бүлек:  | Ике яҡлы - симметриялы |

|  |  |
| --- | --- |
| Суб-тип:  | Икенсел ауыҙлылар |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип:  | **Хордалылар** |

 |
| Халыҡ-ара фәнни исеме |
| Chordata Bateson, 1885 |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Викитөркөмдә Систематика |  Викиһаҡлағыста рәсемдәр |

 |

 |

**Хордалылар** (лат. *Chordata*) — эсәклек өҫтөндә ятыусы хорда рәүешендәге үҙәк һөлдәһе булған айырым хайуандар тибы; умыртҡалыларҙың яралғы үҫеше дәүерендә хордаһы умыртҡалыҡ менән алмашына. Хордалыларға умыртҡалы хайуандар, башһөйәкһеҙҙәр(ru:Головохо́рдовые (лат. Cephalochordata)), оболочниктар (төҙөлөш яғынан умыртҡалыларға яҡын торған хордалы диңгеҙ хайуандары) инә.

Хайуандар донъяһында хордалылар нерв системаһы төҙөлөшө буйынса иң юғары баҫҡыста тора. Хронология тәртибе буйынса — иң йәш тип. Донъяла 60 000 тирәһе төр билдәле, шуларҙың 4300-е Рәсәйҙә тереклек итә.

## Төп билдәләре

1. Төп үҙенсәлектәрен береһе — хорда рәүешендәге үҙәк һөлдә булыуы.
2. Көпшә формаһындағы үҙәк нервы системаһының тәндең арҡа яғында, хорда өҫтөндә урынлашыуы.
3. Эсәклектең ҡорһаҡ яғында урынлашыуы һәм йотҡолоҡ стенаһында айғолаҡ ярыҡтарының булыуы. Айғолаҡ ярыҡтары һыу хайуандарында бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана, ә үпкә менән һулыш алыусы ер өҫтө хайуандарында яралғы үҫешенең баштағы стадияларында ғына була.
4. Тәндәре ике яҡлы симметриялы.
5. Өс ҡатлаулы хайуандар
6. Тән ҡыуышлығы икенсел (вторичная полость тела).
7. Ҡан тамырҙар системаһы йомоҡ(оболочниктарҙан башҡаһы).

## Хордалылар тибын классификациялау

1. **Башһөйәкһеҙҙәр** ярым тибы (лат. *Acrania*) Уларҙың баш мейеһе һәм баш һөлдәһе юҡ. Шуға ярашлы, уларҙы башһөйәкһеҙ хордалылар төркөмөнә айыралар. Шулай уҡ, уларҙың үҙәк һөлдәһе (көсһөҙ арҡа үҙәге — хорда) һәм айғолаҡ ярыҡтары бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана.
2. **Умыртҡалылар** ярым тибы (лат. *Vertebrata*). Баш һөлдәһе менән һаҡланған баш мейеһе һәм хорда урынында кимерсәк йәки һөйәк умыртҡаларҙан торған умыртҡалығы булған хордалы хайуандарҙы башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар, төркөмөнә берләштерәләр.
3. **Оболо́чниктар** ярым тибы (лат. *Tunicata, Urochordata*). Хордалары личинка стадияһында ғына булып, аҙаҡ үҫеш дәүерендә юҡҡа сыға (личиночнохо́рдовые).

## Һылтанмалар

* Хордовые(недоступная ссылка)
* (недоступная ссылка)
# Класс (биология)

Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән.
**Класс** (лат. *classis*) — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Иерерхик системала класс категорияһы типтан түбән, отрядтан юғары тора. Ботаникала *бүлектән* түбән һәм *тәртиптән* юғары тора.

Миҫал:

* Кәбеҫтә күбәләге *(Pieris brassicae)* бөжәктәр *(Insecta)* класына инә.
* Япон пиерисы үҫемлеге *(Пиерис японский , Pieris japonica)* ике өлөшлөләр *(Magnoliopsida)* класына инә.

Ҡайһы ваҡыт кластан яһалған рангтар ҡулланалар:

* **Супер-класс** (лат. *superclassis*) — кластан юғары ранг,
* **Суб-класс** (лат. *subclassis*) — кластан түбән ранг,
* **инфра-класс** (лат. *infraclassis*) — суб-кластан түбән ранг.
* **парв-класс** (лат. *Parvclass*) — ?.

## Әҙәбиәт

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
**Класс өҫтө** —
**Класс** —
**Ярым класс** —
**Инфракласс** —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Отряд (биология)

**Отряд** (лат. ordo), шулай уҡ (рус. отряд) — хайуандар систематикаһында иерархия буйынса төп таксондарҙың береһе. Кластан түбәнерәк һәм ғаиләнән юғарыраҡ таксономик төркөм.

Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Бактериялар систематикаһында отрядҡа тиң таксон —**«тәртип»**.

Шулай уҡ, *аҫтәртип (лат.* *subordo**, рус.* *подотряд**, өҫтәртип (лат.* superordo*, рус.* надотряд*), инфратәртип (лат.* infraordo*, рус.* инфраотряд*) (аҫтәртиптән кәмерәк таксон)*) таксондары бар.

**Миҫалдар: Кәбәҫтә күбәләге (лат. Pieris brassicae) Тәңкә ҡанатлылар (лат. Lepidoptera) **отрядына** ҡарай.

* Сәсеү борсағы (лат. Pisum sativum) ҡуҙаҡ сәскәлеләр **тәртибенең** (лат. Fabáles) ҡуҙаҡлылар ғәиләһенә ҡарай (лат. Fabáceae)

## Тәртиптәр һәм аҫтәртиптәре үрнәктәре

* Ҡуш тояҡлылар

* Көйшәүселәр

* Приматтар
* Турыҡанатлылар
* Ҡойроҡһоҙҙар

## Сығанаҡтар

* Большая энциклопедия животных. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 640 ил.
* Руҫ Википедияһы

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Ғаилә (биология)

**Ғаилә** (лат.  *familia*) — биологияла: тәртиптән түбәнерәк һәм триба менән ырыуҙан бейегерәк таксон. Зоологияла ғаиләләр исемдәре латин телендә *-idae* киҫәксәһе менән яһала: *Cervus* — болан, *Cervidae* — болан һымаҡтар. Ботаникала ғаиләләр исемдәре *-aceae* киҫәксәһе менән яһала: *Rosa* — гөлйемеш, роза, *Rosaceae* — роза сәскәлеләр. Шулай уҡ аҫ ғаилә һәм өҫ ғаилә төркөмдәре ҡулланыла.

Ғаилә Пьер Маньоль тарафынан индерелгән.

## Сығанаҡтар

* Урыҫ Википедияһы

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Сысҡандар

| ?Сысҡандар |
| --- |
| Урман сысҡаны (*Apodemus sylvaticus*)  |
| Фәнни классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Подотряд: | Сысҡан һымаҡтар |
| Ғаилә: | **Сысҡандар** |

 |
|  Латинса исеме |
| Muridae Illiger, 1811 |
|  |
| * Деомииновые (*Deomyinae*)
* Песчанковые (*Gerbillinae*)
* Косматые хомяки (*Lophiomyinae*)
* Мышиные (*Murinae*)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180360** |
| NCBI **10066** |

 |

 |

**Сысҡандар**, (мы́ши) (лат. *Muridae*) — имеҙеүселәр класындағы кимереүселәр рәтендәге ваҡ йәнлектәр. Кәүҙә оҙонлоғо 5 см-ҙан 48 см -ғаса. *Phloeomys cumingi*). Ерҙең бар мөйөшөндә лә таралған.

## Иҫкәрмәләр
# Ырыу (биология)

**Ырыу** (лат.  *genus*) — биологияла: ғаиләнән һәм трибанан түбәнерәк, төрҙән бейегерәк таксон. Бинар нуменклатурала хайуандың исемендә беренсе урында тора, ҙур хәрефтән яҙыла: Cervuseldii* — болан-лира. Ырыуҙар исемдәрендә омонимия рөхсәт ителмәй.

Ырыу Линней классификацияһында бар.

Күплеге буйынса ырыуҙар 3 төркөмгә бүленә:

* *политип ырыу* — күп төрҙәр инһә;
* *олиготип ырыу* — аҙ төрҙәр инһә;
* *монохет ырыу* — бер төр инһә.

Гибрид ырыу — ике һәм күберәк ырыуҙан яһалған гибридтарҙың ырыуҙары. × тамғаһы менән билдәләнә. Ҡыҫҡартылған һәм бер-береһенә ҡушылған ырыуҙар исемдәренән (×Amarine [= Amaryllis × Nerine]) йәки фамилияларҙан, фамилияға *-ara* ҡушымсаһын ҡушып (×Vuylstekeara [= Cochlioda × Miltonia × Odontoglossum], Charles Vuylstekе менән теркәләнгән) яһала.

## Сығанаҡтар

* Урыҫ Википедияһы

|  |
| --- |
| **Таксономик ранг** |
|
Домен (Батшалыҡ өҫтө) —
**Батшалыҡ** —
Ярым батшалыҡ —
Тип өҫтө/Бүлек өҫтө —
**Тип**/**Бүлек** —
Ярым тип/Ярым бүлек —
Класс өҫтө —
**Класс** —
Ярым класс —
Инфракласс —
Отряд өҫтө/Тәртип өҫтө —
**Отряд**/**Тәртип** —
Ярым отряд/Ярым тәртип —
Инфраотряд —
Ғаилә өҫтө —
**Ғаилә** —
Ярым ғаилә —
Триба өҫтө —
Триба —
Ярым триба —
**Ырыу** —
Бүлек —
Ярым бүлек —
Ярым ырыу —
Секция өҫтө —
Секция —
Ярым секция —
Рәт —
Ярым рәт —
**Төр** —
Ярым төр —
Вариетет/Төрлөлөк —
Ярым төрлөлөк —
Форма —
Ярым форма |
| Таксономия — Биноминаль номенклатура |
# Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы

|  |
| --- |
| IUCN |
|  |
| Тип |
Халыҡ-ара ойошма
 |
| Нигеҙләү йылы | Октябрь 1948, Фонтенбло, Франция |
| Урыны | Rue Mauverney 28, 1196 Гланд, Швейцария |
| Төп фигуралар |
Mr Valli Moosa Ms Julia Marton-Lefèvre
 |
| Эшмәкәрлек өлкәһе |
Тәбиғәтте һаҡлау
 |
| Хеҙмәткәрҙәр һаны | бөтә донъя буйлап 1 100 тирәһе |
| Веб-сайт | iucn.org |

**Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (берлеге)** (франц. Union internationale pour la conservation de la nature*, IUCN*, рус. Международный союз охраны природы*, МСОП*) — планетаның биотөрлөлөгөн һаҡлау мәсьәләләрен яҡтыртыусы коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма. Ойошма яңылыҡтар бирә, төрлө илдәрҙә конгресстар үткәрә, яҡлауға мохтаж төрҙәрҙең исемлеген әҙерләй. БМО-ның Генераль Ассамблеяһында ойошманың күҙәтеүсе статусы бар.

Гланде ҡалаһында штаб-квартира, Швейцария
Ойошма 1948 йылда төҙөлгән, шиаб-квартираҙы Гланде (Швейцария) ҡалаһында урынлашҡан. Союз 82 илде (шул иҫәптән Рәсәйҙең тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы), 111 хөкүмәт учреждениеларын, 800-ҙән артыҡ хөкүмәткә ҡарамаған ойошманы, 181 илдән 10 000 -гә яҡын ғалим һәм экспертты берләштерә.

## Мәсьәләләре

Тәбиғәттең бөтөнлөгөн һәм төрлөлөгөн һаҡлау маҡсатында йоғонто яһау, дәртләндереү һәм бөтә донъя йәмәғәтселегенә ярҙам итеү, шулай уҡ тәбиғәт ресурстарын тиң хоҡуҡлы файҙаланыу.

Союз, ағза-ойошмаларҙан башҡа 6 фәнни комиссияны һәм профессиональ секретариатты берләштерә.

## Хәүефлелек дәрәжәләре

1963 йылдан Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (Международный союз охраны природы, МСОП) хәүеф янаған хайуандар һәм үҫемлектәр исемлеген (Ҡыҙыл китап) төҙөй. Унда хәүефлелек 5 дәрәжәгә бүленә:

* *Extinct* (юҡҡа сыҡҡан) (EX)
* *Extinct in the Wild* (ҡырағай тәбиғәттә юҡҡа сыҡҡан) (EW)
* *Critically Endangered* (киҫкенләшкән хәүефлек) (CR)
* *Endangered* (хәүефле) (EN)
* *Vulnerable* (бирешеүсән) (VU)
* *Near Threatened* (бирешеүсәнгә яҡын) (NT)
* *Least Concern* (иң аҙ хәүефле) (LC)
* *Data Deficient* (етерлек мәғлүмәт юҡ) (DD)
* *Not Evaluated* (хәүеф баһаланмай) (NE)

## Махсус һаҡланған биләмәләрҙең классификацияһы

Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының XIV Генераль ассамблеяһы (Ашхабад. 25 сент. — 5 окт. 1978 й)
1978 йылда союз махсус Ерҙең махсус һаҡланған территорияларын квалификациялау системаһын ҡабул итә, 1994 йылда был системаны яңырта;

* *Категория Ia һәм b*: ҡәтғи тәбиғи резерват — тейелмәгән тәбиғәт, тулы һаҡлау;
* *Категория II*: милли парк — туризм менән яраҡлаштырылған экосистеманы һаҡлау;
* *Категория III*: тәбиғәт ҡомартҡыһы — тәбиғи иҫтәлекле урындарҙы һаҡлау
* *Категория IV*: заказник — төрҙәрҙең йәшәгән урынын идара итеү ысулы менән һаҡлау урыны;
* *Категория V*: махсус һаҡлана торған ер өҫтө һәм диңгеҙ ландшафты — ер өҫтө һәм диңгеҙ ландшафтын һаҡлау һәм ял итеү урыны;
* *Категория VI*: идара ителеүсе ресурслы махсус һаҡлана торған урын — экосистеманы һаҡсыл ҡулланыу.

## Наградалар

1993 йылда союз Зәңгәр Планета премияһын алды.