Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# نپال

| Federal Democratic Republic of Nepal* सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल (Nepali)
* *Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl*
 |
| --- |
|

بایراق |
| **شوعار:**जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी (Sanskrit) Mother and Motherland are Greater than Heaven (اینگیلیس) |
| **میلی مارش:** सयौं थुँगा फूलका (Nepali) Made of Hundreds of Flowers (اینگیلیس)  |
|  |
|  |
| پایتختو بؤیوک شهری | Kathmandu ﻿ / ﻿ |
| رسمی دیللر | Nepali |
| Recognised regional languages | * Awadhi
* Bhojpuri
* Bajjika
* Gurung
* Kiranti
* Limbu
* Magar
* Maithili
* Newar
* Rai
* Sherpa
* Tamang
* Tharu
* Urdu
 |
| اتنیک قروپلار (2011 شابلون:Update inline) | گؤستر
Ethnic demography
* 16.6% Chhettri
* 12.2% Brahman-Hill
* 7.1% Magar
* 6.6% Tharu
* 5.8% Tamang
* 5% Newar
* 4.8% Kami
* 4.4% موسلمان
* 4% Yadav
* 2.3% Rai
* 2% Gurung
* 1.8% Damai/Dholii
* 1.6%
Thakuri
* 1.5% Limbu
* 1.4% Sarki
* 1.4% Teli
* 1.3% Chamar/Harijan/Ram
* 1.2% Koiri/Kushwaha
* 19% Other
 |
| دین  | 81.3% Hinduism 9% Buddhism 4.4% Islam 3% Kirant 1.4% Christianity 0.4% Animism 0.5% Irreligion |
| دمونیم(لر) | Nepalese |
| دؤولت | Federal parliamentary جومهوریت |
|  |
| • President  | Bidhya Devi Bhandari |
| • Vice President  | Nanda Kishor Pun |
| • Prime Minister  | Khadga Prasad Sharma Oli |
| • Speaker of House  | Onsari Gharti Magar |
| • Chief Justice  | Gopal Parajuli |
|  |
| قانون اوقانی | Parliament |
| Unification |
|  |
| • Kingdom declared | 25 September 1768 |
| • State declared  | 15 January 2007 |
| • Republic declared | 28 May 2008 |
|  |
| اراضی |
| • جمعی | ۱۴۷٬۱۸۱ km2 (۵۶٬۸۲۷ sq mi)Convert internal error: unknown message (93rd) |
| • سو (%) | 2.8 |
| جمعیت |
| • 2016 تخمینی | 28,982,771 (48th) |
| • 2011 census | 26,494,504 |
| • سیخیلیق | ۱۸۰/km2 (۴۶۶٫۲/sq mi)Convert internal error: unknown message (62nd) |
| جی‌دی‌پی (PPP) | 2016 تخمینی |
| • جمعی | $74.020 billion |
| • آدام‌باشی | $2,573 |
| جی‌دی‌پی (نامینل) | 2016 تخمینی |
| • جمعی | $24.067 billion ((107th)) |
| • آدام‌باشی | $837 |
| جینی (2010) |  32.8 اورتا |
| اچ‌دی‌آی (2016) |  0.558 اورتا · 144th |
| پول واحیدی | Nepalese rupee (NPR) |
| چاغ بؤلگه‌سی | UTCیوتی‌سی ۵:۴۵+ (Nepal Standard Time) |
|  | *DST not observed* |
| سوروجولوک طرفی | left |
| تیلفون کودو | +977 |
| ایزو ۳۱۶۶ کودو | NP |
| اینترنت ال‌تی‌دی | .np .नेपाल |

**نئپال** آسیادا بیر دؤولت.

رسمی دیلی نئپال دیلی‌دیر.

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## قایناقلار
# تنخ

**تَنَخ** یوخسا **تناخ** (عبرانیجه: תנ"ך)،یهودیلرین مقدس کیتابی عبرانی دیلده دیر. بو کیتاب مسیحیلر دیلینده عبرانی تورات آدلانیر.انجیل کیتابینا باغلی اسکی عهد کیتابی نصرانیلر یازیسیندا اولور.

بو کیتاب نصرانیلر باخیشیندا اوچ بؤلومدی:

* تورات یا تورا (عبری: תורה) (فرمان - شریعت)
* نوییم (عبری: נביאים) یا کتب انبیا
* کتوویم (عبری: כתובים) یا مکتوبلار (یازیلار)

اوچ حرف بۇ بؤلوملردن ت-ن-خ(ت:توارت-ن:نوویم-خ:ختوویم یوخسا کتوویم ) تنخ اوْلوب.

## تورات

بئش سفر یوخسا بئش کیتاب مقدس کیتاب آدلانیر.جویوتلر اینانیشیندا بۇ کیتابی یهوه موسی پئیغمبره وحی ائدیب.

* برشیت בראשית (باشلانیش)
* شموت שמות (چیخیش)
* وییقرا ויקרא (لاویلر)
* بمدیبار במדבר (ساییلار)
* دواریم דברים (تثنیه)(چاغیرماق)

## نوییم

نوییم ایکی بؤلومده نوییم ریشونیم و 12 کیتابدی.

#### 12 کیتاب

* هوشع הושע
* یوئل יואל
* عاموس עמוס
* عوودیا עובדיה
* یونس יונה
* میخا מיכה
* ناحوم נחום
* حبقوق חבקוק
* صفنیا צפניה
* حجی חגי
* زکریا זכריה
* ملاکی מלאכי

## کتوویم

* تهیلیم یا داود مزامیر תהילים
* امثال سلیمان משלי
* جامعه کیتابی קהלת
* غزللر غزلی שיר השירים
* ایوب کیتابی איוב
* روت کیتابیרות
* ارمیا نوحه سی איכה
* استر کیتابی אסתר
* دانیال کیتابیדניאל
* عزرا کیتابی עזרא
* نحمیا کیتابی נחמיה
* گونلر تاریخی דברי הימים ایکی بؤلومده بیرینجی و ایکینجی گونلر تاریخی یازیلیب.

## قایناق
# بوئنوس آیرس

| بوئنوس آیرس |
| --- |
| Ciudad Autónoma de Buenos Aires |
| بوئنوس آیرسین گورملی یئرلریبوئنوس آیرسین گورملی یئرلری |
| بایراقنیشان |
| لقب(لر): *The Queen of ریو دلا پلاتا چایی (La reina del Plata)* |
| بوئنوس آیرسLocation in Argentina |
| موختصاتلار: ﻿ / ﻿ |
| اؤلکه |  آرژانتین |
| قورولدو | ۲ فوریه ۱۵۳۶ (by Pedro de Mendoza) ۱۱ ژوئن ۱۵۸۰ (by Juan de Garay) |
| ایداره |
|  • نووع | Autonomous city |
|  • اورقانی | City Legislature |
|  • Chief of Government | Horacio Rodríguez Larreta |
|  • Senators | Federico Pinedo, Marta Varela, Pino Solanas |
| اراضی |
|  • شهر | ۲۰۳ km2 (۷۸ sq mi) |
|  • توپراق | ۲۰۳ km2 (۷۸٫۵ sq mi) |
|  • متروپولیتن | ۴٬۷۵۸ km2 (۱٬۸۳۷ sq mi) |
| اوجالیق | ۲۵ m (۸۲ ft) |
| جمعیت (2010 census) |
|  • درجه‌سی | آرژانتین شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی |
|  • شهر | ۲٬۸۹۰٬۱۵۱ |
|  • متروپولیتن | ۱۳٬۵۹۱٬۸۶۳ |
| دمونیم | *porteño* (m), *porteña* (f) |
| ساعات قورشاغی | یوتی‌سی ۳:۰۰- (ART) |
| تیلفون کودلاری | 011 |
| **HDI** (2016) | 0.885 **Very High** (2nd) |
| وئب سایت | www.buenosaires.gob.ar (ایسپانجا) |

بوئنوس آیرس
**بوئنوس آیرس** (ایسپانجا: Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires، — جنوبی آمریکا ماتریکین‌ده شهر، آرژانتیننین باشکندی. شهرین اساسی ۱۵۳۶-جی ایلده (بعضی قایناق‌لره گؤره ۱۵۳۵) لا پلاتا کؤرفزینین جنوب ساحلین‌ده ایسپانیا کونکیستادورو پدرو مندوسا طرفین‌دن قویولموش‌دور.

## قارداش شهرلر

* کالیاری، ایتالیا
* مادرید، ایسپانیا
* بیلباو، ایسپانیا
* لیسبون، پورتوقال
* میامی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
* مونتویدو، اروگوئه
* تورکیه، ایستانبول

بوئنوس آیرس
## قایناقلار
# ۲ سپتامبر

**۲ سپتامبر**: چین‌ده ایلک تلویزیون، تایتانیکین بقایاسی‌نین آشکارلانماسی
￼

۱۶۴۲ — اینگیلیس مجلیسی تئاتری قاداغان ائدیر.

۱۷۸۱ — لوس‌آنجلس شهری‌نین اساسی قویولور.

۱۹۲۲ — فورد کارخانالارین‌دا ایشه مست گلمک قاداغان ائدیلیر.

۱۹۵۸ — چین‌ده ایلک تلویزیون.

۱۹۶۵ — اینترنتین اجدادی اولان آرپانت میدانا چیخیر.

۱۹۸۵ — فرانسیز سفری تایتانیکین بقایاسینی آشکار ائدیر.

۱۹۹۱ — تجزیه‌چی داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی آذربایجان شوروی‌نین ترکیبین‌دن چیخدیغینی بیان ائدیر.
# هیجا

**هیجا** ـ کلمه‌لر پارچا پارچا دئییلیر، هر پارچا بیر هیجا دیر و هر هیجادا بیر سسلی وار. سؤزلرده نه‌قدر سسلی اوْلسا، اوْ قدر ده هیجا اوْلار.

## هیجالارین نوْعلاری

آیری دیللردن آلینمیش کلمه‌لری نظرده آلماساق، تۆرکجه‌ده بئش جۆره هیجا واردیر:

### تام آچیق هیجا

کلمه‌نین اوّلینده گلن و تکجه بیر سسلی‌دن قوُرولان هیجالار: **آ**چیق، **اوُ**زون، **ایـ**راق، ...

### آچیق هیجا

ترتیب‌له بیر سس‌سیز و بیر سسلی‎دن قوُرولان هیجالار. بوُ هیجالار سؤزون هر یئرینده گله بیلر: **دیـ**له، **با**جی، آ**دا**، ...

### قاپالی هیجا

ترتیب‌له بیر سسلی و بیر سس‌سیزدن قوُرولان هیجالار. بوُ هیجالار سؤزون هر یئرینده گله بیلر: آل، اوْد، ایش، اۆچ، ...

### تام قاپالی هیجا

ایکی سس‌سیزین آراسیندا بیر سسلی‌دن قوُرولان هیجالار. بوُ هیجالار سؤزون هر یئرینده گله بیلر: باغ، یوْل، گؤل، ...

### ایکینجی تام قاپالی هیجا

اۆچ سس‌سیز و ایلک سس‌سیزدن سوْنرا گلن بیر سسلی‌دن قوُرولان هیجالار: دؤرد، قوُرد، تۆرک، ...

* سوْنوندا ایکی سس‌سیز اوْلان هیجالارین بعضی‌سی‌نین اوّلینده سس‌سیز اوْلمور: آلت، اؤرت، اۆست، ...

## قایناقلار
# ۷. یوز ایل

---Sidenote START---
۶۰۱دن ۷۰۰ قدر داوام ائتمیش عصردیر.

## اوْلایلار

* ایسلام، عربیستان یاریم آ‌دا‌سیندا اوْرتایا چیخدی
* بدر دؤیوشو، محمد رهبرینده‌کی موسلمانلارین ایلک ساواش ظفری.
* ابوبکرین خلیفه سئچیلمه‌سی و راشدین خلیفه‌لری دؤورونون باشلاماسی.
* عمر بن خطاب دؤورونده (۶۳۴ - ۶۴۴)، میصر، سوریه، لوبنان، فیلیسطین، عراق و ایران فتح ائدیل‌دی.
* عوثمان دؤورو (۶۴۴ - ۶۵۶)، ایرانین فتحی تاماملاندی، لیبی و تونیس فتح ائدیل‌دی. قافقازا ایسلام گیردی.
* علی ابن ابیطالب دؤورو (۶۵۶ - ۶۶۱)،
# وئرگی

**وئرگی** یا دا **مالیات** — دؤولتین و بلدییه‌لرین فعالیّتی‌نین مالییه تأمیناتی آماچ ایله وئرگی اؤدیی‌چیلری‌نین مولکیتینده اوْلان پول یاردیملری‌نین اؤزگنینکیلشدیرمه‌سی شکلینده دؤولت بودجه‌سینه و یئرلی بودجه‌لره کؤچورولن مجبوری، فردی، عوضسیز اؤدنیش‌دیر.

## قایناقلار
# شومال

۱۶ جوغرافی سمتلر
**شومال** یا دا **قوزئی** (اینگیلیسجه: **North**)، دؤرد اساس سمتلردن یادا قوطب‌گؤسترنین نوقطه‌لرینین بیریدیر. بو سمت جنوبون عکس نوقطه‌سیدیر.

## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

* The dictionary definition of *شومال* at Wiktionary
# اویغورلار

**اویغورلار** ویا اویقولار تورک میلّتلریندن اوْلان شرق تۆرکلریندندیرلر. ایندیکی چین سرحدلرینده بیر فدرال اوستان اوْلان و داها اولّرده مۆستقیل بیر اؤلکه اوْلان شرقی تورکیستان و یا اویغوریستاندا یئرلشن اراضیده چوخونلوغو تشکیل ائدیرلر. اویغورلار شرقی تۆرکیستان باغیمسیزلیغینی(موستَقیل‌لیک‌لرینی) ایسته‌ییرلر.

اویغورلارین بؤیوک چالیشقان لیدرلری ربیعه خانیم قدیردیر.

اویغور قیزلاری چینین شرقی تۆرکیستانیندا، خوتن شهری‌نین جۆمعه بازاریندا.
## کؤکلری

چین قایناقلارینا گؤره اۇیغورلارین آتالاری هون تۆرکلری‌دیر. وئ‌ای‌لر زامانیندا تؤلؤس بوْیلاری دئیه آدلاندیریلیردیلار. اۇیغورلار اؤزلرینی قۇرد نسلیندن ساییرلار؛ بۇ افسانه‌یه گؤره٬ خاقانین ایکی قیزی اوْلور. گؤزل قیزلارینی آنجاق تانری‌یا لاییق بیلن خاقان٬ اوْنلاری اؤلکه‌نین قۇزئی طرفلرینده یۆکسک بیر قالایا گؤندره‌رک اوْنلارا تانری‌نین گلیب اوْنلاری آلماسی اۆچون دۇرمادان دۇعا ائتمه‌لرینی تاپشیرار. بیر مۆدّتدن سوْنرا بیر قۇرد قالانین یاخینلیقلارینا گلیب گئجه-گۆندوز اوْرادان آیریلماز اوْلور؛ کیچیک قیز بۇ قۇردون آنجاق تانری اوْلا بیله‌جگینی دۆشونه‌رک اوْنو قالایا گتیریر. قیزلارین قۇرددان اۇشاقلاری اوْلوب بئله‌جه اۇیغور نسلی تؤره‌ییر.

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## قایناقلار
# اوکتوبر

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | اوْکتوبر | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ج | ش |
|  |  |  |  | ۰۱ | ۰۲ | ۰۳ |
| ۰۴ | ۰۵ | ۰۶ | ۰۷ | ۰۸ | ۰۹ | ۱۰ |
| ۱۱ | ۱۲ | ۱۳ | ۱۴ | ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ |
| ۱۸ | ۱۹ | ۲۰ | ۲۱ | ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ |
| ۲۵ | ۲۶ | ۲۷ | ۲۸ | ۲۹ | ۳۰ | ۳۱ |
| **۲۰۲۶** |

**اوْکتوْبر** (فرانسیزجا: octobre؛ فرانسه‌جه تلفوظو: ​[ɔktɔbʁ]) میلادی ایلین اونونجو آییدیر.

## قایناقلار
# فاحیشه‌لیک

**فاحیشه‌لیک** پول قاباغیندا جینسی ایرتیباطا گیرمه عملینه دئییلیر. بو ایشی گؤرنلر فاحیشه آدلانیرلار.
پورنوقرافیک فیلم اویونچولاری پول موقابلینده سکس ائتمکلرینه رغماً، سکس خیدمتلری شریکلرینه دئییل بو فیلملره باخانلارادیر بونا گؤره فاحیشه آدلانمیرلار. ولی سکس اویونچولوغو دا سکس ایشچیلیغی حساب اولور.

## آد

فاحیشه کلمه‌سی عربجه‌دن *آزغین* یا دا *اوتانماز* معناسیندا گلیر. عامیانه تورکجه‌ده *قحبه* آدی دا دئییلیر، فاحیشه اۆچون فارسجا روسپی کلمه‌سی ده ایشلنیر.

## تاریخی

فاحیشه‌لیک بعضاً دونیانین لاپ قدیم ایشی آدلانیر. مثلا فرانسهده ۱۸-نجی عصرده فاحیشه‌لرین یوخاری ایجتیماعی مقاملاری وار ایدی و کاخ و دربارلاردا حضورلاری اولوردو.

## قانونی وضعیت

فاحیشه‌لیک وضعی اؤلکه‌دن اؤلکه‌یه موتفاوت دیر. بو طئیفین بیر اوجوندا اعدام جزاسی و بیر اوجو آز یا تماماً قانونی اولماسیدیر. آلمان، اوسترالیا، اکوادور، سوئیس، کولومبیا،تورکیه، پرو، مکزیک و... قانونی و بعضی اؤلکه‌لرده قانونی وضعی فرقلی‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده قانونی وضعی ایالتلر طرفیندن تعیین اولور. نوادا ایالتینده لاس‌وقاس شهری قانونی وضع‌ده‌دیر.

## قالری

*
*
*
*
*
*
*

فاحیشه‌لیک وضعی اؤلکه‌لرده
قیزمیزی :ممنوع
یاشیل:قانونی
گؤی:یاری قانونی
## قایناقلار

فارسجا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«تن‌فروشی»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۴دئسامبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
# ۱۹۵۰ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۱۹ - **عصر ۲۰** - عصر ۲۱ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۱۹۲۰  ۱۹۳۰  ۱۹۴۰  ۱۹۵۰  ۱۹۶۰  ۱۹۷۰  ۱۹۸۰
 |
| **ایل:** | ۱۹۴۷ ۱۹۴۸ ۱۹۴۹ - **۱۹۵۰** - ۱۹۵۱ ۱۹۵۲ ۱۹۵۳ |

۱۹۵۰آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۱۳۲۸–۱۳۲۹ |
| میلادی تقویم | ۱۹۵۰ *MCML* |
| اتیوپی تقویمی | ۱۹۴۲–۱۹۴۳ |
| ائرمنی تقویمی | ۱۳۹۹ ԹՎ ՌՅՂԹ |
| ایسلامی تقویم | ۱۳۶۹–۱۳۷۰ |
| ایگبو تقویمی | ۹۵۰–۹۵۱ |
| آشوری تقویمی | ۶۷۰۰ |
| بربری تقویمی | ۲۹۰۰ |
| بنقالی تقویمی | ۱۳۵۷ |
| بهائی تقویمی | ۱۰۶–۱۰۷ |
| بودایی تقویمی | ۲۴۹۴ |
| بیزانس تقویمی | ۷۴۵۸–۷۴۵۹ |
| جوچه تقویمی | ۳۹ |
| چین تقویمی | 己丑年 (یئر اینک) ۴۶۴۶ یا ۴۵۸۶     *— تا —* 庚寅年 (دمیر ببر) ۴۶۴۷ یا ۴۵۸۷ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۲۴۹۳ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۳۱۱۶ |
| ژاپون تقویمی | شووا ۲۵ (昭和２５年) |
| ژولین تقویمی | میلادی دان ۱۳ گون آز |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۱۳۱۲ |
| عبری تقویمی | ۵۷۱۰–۵۷۱۱ |
| قطب تقویم | ۱۶۶۶–۱۶۶۷ |
| کوره تقویمی | ۴۲۸۳ |
| مینگو تقویمی | چین تقویمی ۳۹ 民國۳۹年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۱۹۵۰ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۲۰۰۶–۲۰۰۷ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۸۷۲–۱۸۷۳ |
|  - *کالی یوگا* | ۵۰۵۱–۵۰۵۲ |
| رم تاریخی | ۲۷۰۳ |
| سلطنت ایلی بریتانیا | ۱۴ آلتینجی جورج – ۱۵ آلتینجی جورج |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۱۹۵۰-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر

* ۹ دسامبر - هری گولد اتوم بوْمباسی‌نین سیرلرینی شوروی‌یه وئردیگی اۆچون ۳۰ ایل بوْیونجا آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
* ۷ اوْکتوبر - ترزا آنا خیریه صاندیقی یارادیلمیشدیر.
* ۵ نوْوامبر - اف.ام (FM) استریو دالغاسیندا ایلک یاییم حیاتا کئچیریلمیشدیر.
* ۵ سپتامبر - سوریه‌ده اساسی قانون قبول ائدیلیر.
* ۵ جولای - کوره ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و قۇزئی کوره بیرلیک‌لری آراسینداکی ایلک چارپیشمالار باش وئردی.
* ۳۰ نوْوامبر - موْسکودا آذربایجان ادبیاتی و اینجه‌صنتی گۆنلری کئچیریلمیشدیر.
* ۳ مارس - آلاسکا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلری‌نین ۴۹-جو اوستانی اوْلدو.
* ۲۶ نوْوامبر - تۆرکیه کوْره‌ده مۇحاریبه‌يه قوْشولموشدور.
* ۲۴ آقوست - ائدیت سامپسون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتیندا ایلک آمریکالی قارادریلی نوماینده‌‌ اولور.
* ۲۱ اوْکتوبر - چین تبتی ایشغال ائتدی.
* ۱۹ ژانویه - تۆرکیهده ایش محکمه‌لری قۇرولماسی قراری آلیندی.
* ۱۵ سپتامبر - کوره مۆحاریبه‌سی: آمریکا اؤز یئنمه‌لرینی جنوبی کوره‌نین اینچئون شهرینه یئرلشدیرمیش‌دیر.

## قایناق‌لار
# سينونيم

سینونیم‌لر عینی نطق حصه‌سینه عاید فونئتیک ترکیبجه مختلیف، معناجا بیر و یا چوخ یاخین سؤزلره دئییلیر.

سینونیم‌لر مختلیف معنا چالارلارینی و اسلوب اینجه‌لیک‌لرینی فرقلندیرمک اۆچون ایشله‌دیلیر; مثلا، مرد، قوچاق، جسور، ایگید، قهرمان و س. سؤزلر عینی مفهومون مختلیف معنا چالارلارینی بیلدیریر. داها چوخ ایسیم (آرزو – ایستک، عقیده – مسلک)، صفت (گؤزل – قشنگ – یاراشیقلی، بول – زنگین) و فعل‌لرده ( توللانماق – آتلانماق، قاچماق یویورمک) تصادف ائدیلیر.

سینونیم‌لر منشاجه اساسا ایکی قروپا آیریلیر:

1. دیلین اؤز داخیلی امکانلاری اساسیندا دوزه‌لن سینونیم‌لر ( اوجا – هوندور، ایری – بؤیوک)
2. مختلیف دیللردن کئچمیش سؤزلرله عمله گلن سینونیم‌لر ( گؤزلوک – چشمک – عینک، دارالفنون – اونیوئرسیتئت – دانشگاه، قیوراق گومراه).

## قایناق‌لار

Qaynaq: www.toponim.ir
# هاوا

**هاوا** دۆنیانی اَحاطه ائدن، چوخونلوغو نیتروژن و اوکسیژندن تشکیل تاپان، رنگسیز و ایی‌سیز قاز کۆتله‌سی دیر. هاوا بۆتون جانلیلار اۆچون حیاتی اهمیته مالیک‌دیر. حئیوانلار، بیتکیلر و اینسانلار هاواسیز بیر مۆحیط‌ده یاشایا بیلمز. یئر کوره‌سی بوروین قاز کۆتله‌سینه آتموسفر آدی وئریلیر. آتموسفرده‌کی هاوا طبقه‌سینین قالین‌لیغی ۱۵۰ km-دیر. آتموسفرین دیگر آدی دا هاوا کوره. بۇنون یالنیز ۱۲ km-i جانلیلارین یاشاماسینا الوریش‌لیدیر. یئر اۆزون‌دن اۇزاقلاشدیقجا هاوا قاتینین سیخ‌لیغی آزالیر. آتموسفر، یئر کوره‌سینین اطرافیندا سانکی تنظیملییجی و قورویوجو بیر اؤرتوک شکلینده‌دیر.

## قایناقلار
# تام ویتس

| تام ویتس |
| --- |
| آد | تام ویتس |
| قیسا بیلگی | اوْیونچو. |
| دوْغوم تاریخ | ۷ دسامبر ۱۹۴۹ ‏(۷۶ یاش) Pomona, California, آمریکا بیرلشمیش ایالتلری |
| میللیت | آمریکالی |

**تام ویتس** (اینگیلیسجه: Tom Waits) آمریکالی اوْیونچو. ۷ دسامبر ۱۹۴۹ ‏ ایلینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. 1971–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tom Waits»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **تام ویتس** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## گؤرونتولر

*
# ۱۳۱۲ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۱۳ - **عصر ۱۴** - عصر ۱۵ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۱۲۸۰  ۱۲۹۰  ۱۳۰۰  ۱۳۱۰  ۱۳۲۰  ۱۳۳۰  ۱۳۴۰
 |
| **ایل:** | ۱۳۰۹ ۱۳۱۰ ۱۳۱۱ - **۱۳۱۲** - ۱۳۱۳ ۱۳۱۴ ۱۳۱۵ |

۱۳۱۲آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۶۹۰–۶۹۱ |
| میلادی تقویم | ۱۳۱۲ *MCCCXII* |
| اتیوپی تقویمی | ۱۳۰۴–۱۳۰۵ |
| ائرمنی تقویمی | ۷۶۱ ԹՎ ՉԿԱ |
| ایسلامی تقویم | ۷۱۱–۷۱۲ |
| ایگبو تقویمی | ۳۱۲–۳۱۳ |
| آشوری تقویمی | ۶۰۶۲ |
| بربری تقویمی | ۲۲۶۲ |
| بنقالی تقویمی | ۷۱۹ |
| بهائی تقویمی | −۵۳۲ – −۵۳۱ |
| بودایی تقویمی | ۱۸۵۶ |
| بیزانس تقویمی | ۶۸۲۰–۶۸۲۱ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 辛亥年 (دمیر خوک) ۴۰۰۸ یا ۳۹۴۸     *— تا —* 壬子年 (سو سئچان) ۴۰۰۹ یا ۳۹۴۹ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۱۸۵۵ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۲۴۷۸ |
| ژاپون تقویمی | Ōchō ۲ / Shōwa ۱ (正和元年) |
| ژولین تقویمی | ۱۳۱۲ *MCCCXII* |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۶۷۴ |
| عبری تقویمی | ۵۰۷۲–۵۰۷۳ |
| قطب تقویم | ۱۰۲۸–۱۰۲۹ |
| کوره تقویمی | ۳۶۴۵ |
| مینگو تقویمی | ۶۰۰ قاباق چین تقویمی 民前۶۰۰年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۱۳۱۲ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۱۳۶۸–۱۳۶۹ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۲۳۴–۱۲۳۵ |
|  - *کالی یوگا* | ۴۴۱۳–۴۴۱۴ |
| رم تاریخی | ۲۰۶۵ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | ۵ ایکینجی ادوارد (اینگیلیس) – ۶ ایکینجی ادوارد (اینگیلیس) |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۱۳۱۲-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا مین اۆچ یۆز اوْن ایکینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# پیانو

Piano| A grand piano (left) and an upright piano (right) |
| Keyboard instrument |
| Hornbostel–Sachs classification | 314.122-4-8 (Simple chordophone with keyboard sounded by hammers) |
| Inventor(s) | Bartolomeo Cristofori |
| Developed | Early 18th century |
| Playing range |
|
 |
| Musicians |
|
Pianists (Lists of pianists) |

پیانو
**پیانو** (اینگیلیسجه: Piano) ، آکوستیک، کیبوردلی بیر موسیقی آلتی هر دوگمه نین اؤزل بیر سسی وار .

## گئچمیشی

پیانو ایلک Bartolomeo Cristofori بارتلومو کرستوفوری ینین ایتالیانین پادووا سیندا (1655–1731) ایلرینده یاشاییرمیش ایلک دفعه پیانونو دوزلتمیش.

## توپلومسال

پیانو چوخ پول دییری اولدوغونا چوخ ثیروتلی عاییله لر ده گؤزه دییرمیش.

## قایناقلار
# ۲۶۸ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۲ - **عصر ۳** - عصر ۴ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۲۳۰  ۲۴۰  ۲۵۰  ۲۶۰  ۲۷۰  ۲۸۰  ۲۹۰
 |
| **ایل:** | ۲۶۵ ۲۶۶ ۲۶۷ - **۲۶۸** - ۲۶۹ ۲۷۰ ۲۷۱ |

۲۶۸آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۳۵۴ هیجرتدن قاباق – ۳۵۳ هیجرتدن قاباق |
| میلادی تقویم | ۲۶۸ *CCLXVIII* |
| اتیوپی تقویمی | ۲۶۰–۲۶۱ |
| ائرمنی تقویمی | *نامعلوم* |
| ایسلامی تقویم | ۳۶۵ هیجرتدن قاباق – ۳۶۴ هیجرتدن قاباق |
| ایگبو تقویمی | −۷۳۲ – −۷۳۱ |
| آشوری تقویمی | ۵۰۱۸ |
| بربری تقویمی | ۱۲۱۸ |
| بنقالی تقویمی | −۳۲۵ |
| بهائی تقویمی | −۱۵۷۶ – −۱۵۷۵ |
| بودایی تقویمی | ۸۱۲ |
| بیزانس تقویمی | ۵۷۷۶–۵۷۷۷ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 丁亥年 (اود خوک) ۲۹۶۴ یا ۲۹۰۴     *— تا —* 戊子年 (یئر سئچان) ۲۹۶۵ یا ۲۹۰۵ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۸۱۱ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۱۴۳۴ |
| ژاپون تقویمی | *نامعلوم* |
| ژولین تقویمی | ۲۶۸ *CCLXVIII* |
| برمه نین سونتی تقویمی | −۳۷۰ |
| عبری تقویمی | ۴۰۲۸–۴۰۲۹ |
| قطب تقویم | −۱۶ – −۱۵ |
| کوره تقویمی | ۲۶۰۱ |
| مینگو تقویمی | ۱۶۴۴ قاباق چین تقویمی 民前۱۶۴۴年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۰۲۶۸ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۳۲۴–۳۲۵ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۹۰–۱۹۱ |
|  - *کالی یوگا* | ۳۳۶۹–۳۳۷۰ |
| رم تاریخی | ۱۰۲۱ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | *نامعلوم* |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۲۶۸-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی یۆز آلتمیش سککیزینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# گونئی اوقیانوسو

گونئی اوقیانوسو
**گونئی اوقیانوسو** و یا **آنتارکتیک اوقیانوس** — یئرین ۵ اوقیانوسیندان بیری حساب ائدیلیردی. جنوبی قوطب قاره‌سینی ایحاطه ائدیر. ساحه سی ۲۰ ۳۲۷ مین کیلومتر موربع. (اوقیانوسین شیمال سرحددی جنوب انی‌نین ۶۰ درجه‌سیندن کئچیر ).
# ۱۶۷۷ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۱۶ - **عصر ۱۷** - عصر ۱۸ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۱۶۴۰  ۱۶۵۰  ۱۶۶۰  ۱۶۷۰  ۱۶۸۰  ۱۶۹۰  ۱۷۰۰
 |
| **ایل:** | ۱۶۷۴ ۱۶۷۵ ۱۶۷۶ - **۱۶۷۷** - ۱۶۷۸ ۱۶۷۹ ۱۶۸۰ |

۱۶۷۷آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۱۰۵۵–۱۰۵۶ |
| میلادی تقویم | ۱۶۷۷ *MDCLXXVII* |
| اتیوپی تقویمی | ۱۶۶۹–۱۶۷۰ |
| ائرمنی تقویمی | ۱۱۲۶ ԹՎ ՌՃԻԶ |
| ایسلامی تقویم | ۱۰۸۷–۱۰۸۸ |
| ایگبو تقویمی | ۶۷۷–۶۷۸ |
| آشوری تقویمی | ۶۴۲۷ |
| بربری تقویمی | ۲۶۲۷ |
| بنقالی تقویمی | ۱۰۸۴ |
| بهائی تقویمی | −۱۶۷ – −۱۶۶ |
| بودایی تقویمی | ۲۲۲۱ |
| بیزانس تقویمی | ۷۱۸۵–۷۱۸۶ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 丙辰年 (اود اژدها) ۴۳۷۳ یا ۴۳۱۳     *— تا —* 丁巳年 (اود ایلان) ۴۳۷۴ یا ۴۳۱۴ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۲۲۲۰ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۲۸۴۳ |
| ژاپون تقویمی | Enpō ۵ (延宝５年) |
| ژولین تقویمی | میلادی دان ۱۰ گون آز |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۱۰۳۹ |
| عبری تقویمی | ۵۴۳۷–۵۴۳۸ |
| قطب تقویم | ۱۳۹۳–۱۳۹۴ |
| کوره تقویمی | ۴۰۱۰ |
| مینگو تقویمی | ۲۳۵ قاباق چین تقویمی 民前۲۳۵年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۱۶۷۷ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۱۷۳۳–۱۷۳۴ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۵۹۹–۱۶۰۰ |
|  - *کالی یوگا* | ۴۷۷۸–۴۷۷۹ |
| رم تاریخی | ۲۴۳۰ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | ۲۸ ایکینجی چارلز (اینگیلیس) – ۲۹ ایکینجی چارلز (اینگیلیس) |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۱۶۷۷-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا مین آلتی یۆز یئتمیش یئددینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# ۱۷۷۸ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۱۷ - **عصر ۱۸** - عصر ۱۹ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۱۷۴۰  ۱۷۵۰  ۱۷۶۰  ۱۷۷۰  ۱۷۸۰  ۱۷۹۰  ۱۸۰۰
 |
| **ایل:** | ۱۷۷۵ ۱۷۷۶ ۱۷۷۷ - **۱۷۷۸** - ۱۷۷۹ ۱۷۸۰ ۱۷۸۱ |

۱۷۷۸آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۱۱۵۶–۱۱۵۷ |
| میلادی تقویم | ۱۷۷۸ *MDCCLXXVIII* |
| اتیوپی تقویمی | ۱۷۷۰–۱۷۷۱ |
| ائرمنی تقویمی | ۱۲۲۷ ԹՎ ՌՄԻԷ |
| ایسلامی تقویم | ۱۱۹۱–۱۱۹۲ |
| ایگبو تقویمی | ۷۷۸–۷۷۹ |
| آشوری تقویمی | ۶۵۲۸ |
| بربری تقویمی | ۲۷۲۸ |
| بنقالی تقویمی | ۱۱۸۵ |
| بهائی تقویمی | −۶۶ – −۶۵ |
| بودایی تقویمی | ۲۳۲۲ |
| بیزانس تقویمی | ۷۲۸۶–۷۲۸۷ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 丁酉年 (اود آئیی) ۴۴۷۴ یا ۴۴۱۴     *— تا —* 戊戌年 (یئر سگ) ۴۴۷۵ یا ۴۴۱۵ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۲۳۲۱ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۲۹۴۴ |
| ژاپون تقویمی | An'ei ۷ (安永７年) |
| ژولین تقویمی | میلادی دان ۱۱ گون آز |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۱۱۴۰ |
| عبری تقویمی | ۵۵۳۸–۵۵۳۹ |
| قطب تقویم | ۱۴۹۴–۱۴۹۵ |
| کوره تقویمی | ۴۱۱۱ |
| مینگو تقویمی | ۱۳۴ قاباق چین تقویمی 民前۱۳۴年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۱۷۷۸ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۱۸۳۴–۱۸۳۵ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۷۰۰–۱۷۰۱ |
|  - *کالی یوگا* | ۴۸۷۹–۴۸۸۰ |
| رم تاریخی | ۲۵۳۱ |
| سلطنت ایلی بریتانیا | ۱۸ اۆچونجو جرج – ۱۹ اۆچونجو جرج |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۱۷۷۸-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا مین یئددی یۆز یئتمیش سککیزینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر

* ۱۸ ژانویه - اینگیلیسلی کاشیف جئیمز کوک٬ هاوایییه چاتدی.

## قایناق‌لار
# بولیوار ایالتی

| **بولیوار ایالتی** |
| --- |
| بایراق |
| بولیوار ایالتی نقشه اۆستونده یئری |
| اؤلکه‌ | ونزوئلا |
| ماشین کودو | \_ |
| وئب سایت |  |

**بولیوار ایالتی** (اینگیلیسجه: **Bolívar (state)**)
ونزوئلا دا یئر آلان بیر ایالت دیر.

## گؤرونتولر

## بیرده باخ

* ونزوئلا

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bolívar (state)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **بولیوار ایالتی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# مساحت

**مساحت** یا **آلان** یوخسا **ساحه** (اۆز اؤلچوسو) بیر جیسمی تشکیل ائدن آییری – آییری سطح لرین ساحه لرینین جمعی کیمی تاپیلیر.بیر جیسمین اوزودیر.

## موختلیف شکیللر اۆچون مساحت دوستورلاری

| شکل | اؤز اؤلچومو A اۆچون فرمول | توضیح |
| --- | --- | --- |
| کوادرات |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 = طرفین اوزونلوغو |
| دوزبوجاقلی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 = طرفین اوزونلوغو |
| اوچ بوجاق |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 = اوتوراجاق خطی نین اوزونلوغو، WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 = اوتوراجاق خطه پرپئندیکولیار اولان هوندورلوک |
| تراپسیا |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 = طرفین اوزونلوغو، WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 = یان خطه پرپئندیکولیار اولان هوندورلوک |
| رومب |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 = دیاگونال لار |
| پارالئلوگرام |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 = طرفین اوزونلوغو، WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 = یان خطه پرپئندیکولیار اولان هوندورلوک WIKINIUM\_MATH\_PH\_30  |
| چئوره |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_32  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 = رادیوس |
| آلتی بوجاقاغلی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_36  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 = طرفین اوزونلوغو |

## بیرده باخ

ایچئری اؤلچوسو (حجم)

## قایناق‌لار
# ۲۰ آقوست

**۲۰ آقوست**: مجاریستاندا موقدس ایشتوان گونو، سنقالدا موستقیللیک گونو

۱۰۰۰ — مجاریستان دؤولتینین یارانما گونو.

۱۹۱۴ — بیرینجی دونیا موحاریبه‌سی: آلمانلار بروکسلی ایشغال ائتدیلر.

۱۹۲۵ — روم متروسونون ایلک خطی آچیلدی.

۱۹۴۰ — مکزیکده لئو تروتسکییه قارشی سوی-قصد تؤره‌دیلدی. نؤوبتی گون او وفات ائتدی.

۱۹۶۸ — ورشوو موقاویله‌سی تشکیلاتینین قوشونلاری پراق باهارینی یاتیردماق اۆچون چکوسلوواکییه یئریدیلدی.

۱۹۸۸ — ۸ ایل داوام ائد‌ن ایران-عراق موحاریبه‌سی باشا چاتدی.

۲۰۰۸ — مادریدین باراهاس فورودقاهینداکی طیاره قضاسی نتیجه‌سینده ۱۵۴ نفر هلاک اولدو.