Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# کیلیبی خاقان

|
|  |

| کیلیبی خاقان |
| --- |
| **شرقی گؤی‌تۆرک خانلیغی‌نین ۵-جی خاقانی** |
| ایللر | ۶۴۵-۶۳۹ میلادی |
| اؤلوم | ۶۴۵ میلادی |
| سونراکی شاه | چئبی خاقان |
| اؤنجه‌کی شاه | ایللیگ خاقان |
| سولاله | آشینا |
| آتاسی | توغروق شاد |
| اوشاقلار | آشینا دولوشه |

**کیلیبی خاقان** - 630-جۇ ایلده تان سۆلاله‌سی طرفیندن خاقان اوْلاراق وظیفه‌‌لندیریلمیشدی. 639-جۇ ایلده‌کی کۆرشاد (آشینا جیئشئشوای) عۆصیانی امپراتورو قوْرخوتدوغو اۆچون خاقانلیغی يئنیدن قۇرماق قرارینا گلدی.

## اؤنجه‌کی خاقانلار دؤورونده

آشینا سیموْنون نه واخت دوْغولدوغو معلوم دئيیل آنجاق آشینا عائله‌‌سینه منسوب اوْلدوغو دقیق بیلینیر. تۇغروق شادین اوْغلو ایدی. شیبی خاقان و چۇلا خاقان اوْنو چوْخ سئومزدی. چۆنکی اوْ تۆرکدن چوْخ هۇنا بنزه‌يیردی. اوْنلارین دؤورونده سرکرده اوْلا بیلمه‌میشدی. ایللیگ خاقان اوْنو ایمپئراتوْرلا دانیشیق آپارماغا گؤندرنده ایمپئراتوْر طرفیندن هئشون شاهزاده‌سی عنوانی ایله مۆکافاتلاندیریلمیشدی. بۆتون بۇنلارا باخماياراق شرقی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین ضعیفله‌دیگی دؤورده ایمپئراتوْرا يوْخ خاقانا صادق قالمیشدی. ایمپئراتوْر اوْنون صداقتیندن رۇحلاناراق خۇايخوای شاهزاده‌سی عنوانی‌نی وئرمیشدی.

## چین دؤورونده

13 آوقوست 639-جۇ ایلده کۆرشاد عۆصیانی‌نین ياتیریلماسیندان سوْنرا آشینا سیموْيا کیلیبی خان آدی ایله خاقانلیق عنوانی وئریلدی. اوْنا هم ده ایمپئریيا سوْي‌آدی اوْلان لی سوْي‌آدی‌دا وئریلدی. بئله‌لیکله اوْ ایمپئریيا عائله‌‌سیندن سايیلیردی. ایمپئراتوْر اوْنا کؤمکچی اوْلاراق باغا خاقانین نوه‌سی اوْلان آشینا چوْنقو سوْل مۆدریک شاهزاده تعیین ائتدی. 641-جی ایلده سئيانتوْ خانلیغی‌نین حؤکمداری اوْلان اینجو خانین گۆجلو هۆجومو قارشیسیندا تاب گتیرمه‌يه‌رک چینه قايیتدی.
645-جی ایلده تۆرکلر خاقانی تک قوْياراق چینین درینلیکلرینه کؤچدولر. کیلیبی خاقان ایسه ایمپئراتوْرلا بیرلیکده کوْرئيالیلارا قارشی مۇحاریبه‌‌ده قوْلوندان يارالاندی. خاقان چانقان شهرینده ایمپئراتوْرون يانیندا باسدیریلدی.

## قایناقلار

* آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kilibi xaqan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
# قاپاغان خاقان

|
|  |

| قۇتلوق موْچور قاپاغان خاقان |
| --- |
| **ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی‌نین ۲-جی خاقانی** |
| ایللر | ۶۹۱-۷۱۶ میلادی |
| اؤلوم | ۷۱۶ میلادی |
| اؤلوم یئری | منچوریه |
| سونراکی شاه | اینئل خاقان |
| اؤنجه‌کی شاه | ایلتریش خاقان |
| سولاله | آشینا |
| آتاسی | سیغین |
| اوشاقلار | اینئل خاقان |
| دین | تنگری‌چیلیک |

**قاپاغان خاقان** (691-710)— آشینا سۆلاله‌سیندن گؤی تورک خاقانی. اصل آدی موْچور (阿史那默啜) اوْلموشدور.

## تاختا چیخمازدان اؤنجه

682-جی ایلده شاد تعیین اوْلونموشدو. 692-جی ایلده ایلتریش خاقان اؤلدو. اوْنون قارداشی قاپاغان خاقان حاکمیته گلدی، چۆنکی بیلگه هله چوْخ گنج ایدی.

## حاکیمیت

حاکمیتی اساساً ایشغالچی سیاست گۆدموشدور. حاکمیته گلن کیمی چینه هۆجوم ائدن خاقان داها سوْنرا 697-جی ایلده کیدان طایفالاری‌نین چینه اوْلان عصیانینی چینلیلره کؤمک اوْلاراق مغلوب ائتدی. قاپاغان تخللوصونو بۇ واخت آلدی. ایمپئراتریچا بۇ کؤمه‌يینه گؤره اوْنو شانيو کیمی تانیدی. لاکین خاقان ستراتئگیيا ديَیشه‌رک چینه هۆجوم ائتدی - لینچژوْو و شانچژوْونو ياغمالادی. 697-جی ایلده خاقان بۇ شرطلر آلتیندا صولح تکلیف ائتدی:

1. ایمپئراتریچه اۇ تان سۆلاله‌سینه حاکمیتی قايتاریر.
2. قاپاغان خاقان اؤز قێزینی تان سۆلاله‌سیندن بیر شاهزاده ایله ائولندیریر.
3. 100.000 پۇد ایپک، 3000 عدد تصروفات آلتی، بیر نئچه توْن دمیر خراج وئریلیر.

بۇ شرطلر يئرینه گتیریلمزسه ایمپئراتریچانین توْرپاقلاری ایشغال اوْلونور.
ایمپئراتریچايا بۇ صولح‌ون تکلیف ائدیلمه سببی خاقانین اؤز قێزلارینی ائولندیردیگی تان سۆلاله‌سی‌نین حاکمیتینی برپا ائدیب چین ایداره ائتمک ایدی. ایمپئراتریچا بۇ ایستکلردن سوْنرا اؤز قارداشی نوه‌سی وۇ يانقچونو ائولیلیک اۆچون گؤندردی. خاقان ایسه اوْنو سۆلاله‌سیندن يوْخ تان سۆلاله‌سیندن شاهزاده ایسته‌دیگینی دئيه‌رک اؤزونو "تان سۆلاله‌سی‌نین قوْرويوجوسو" اعلان ائتدی.[1] چوْخ تئز بیر زاماندا 100.000 عسگر توْپلايان خاقان ایمپئریيانین شیمال سرحدلرینه داخیل اوْلاراق شهرلری ياغمالادی. قوْرخان ایمپئراتریچا خاقانین اوْردوسونا مکتوب يوْللاياراق قاپاغانی اؤلدورن شخصه بیرینجی درجه‌‌دن کنيازلیق تیتولو وئره‌جه‌يینی وعده ائتدی. قاپاغان خاقان بۇندان دۇيوق دۆشه‌رک اسیر تۇتدوغو 90.000 چینلی عسگرین هامیسینی اعدام ائتدیردی. تۆرکلر لی شیمین دؤوروندن اؤنجه‌کی قۆدرتلرینه چاتمیشدیلار.

699-جۇ ایلده خاقان اوْردونون ایداره‌سینی اوْغوللاری آراسیندا بؤلدو. 702-جی ایلده هۆجوم ائده‌رک چیندن 100.000 آت قاچیردی. چینلیلر اوْنون آرخاسینجا دۆشمه‌يه جرات ائتمه‌دیلر.

703-جۆ ایلده باغا تارخانین اوْغلونا اؤز قێزینی وئردی. قاپاغان خاقان اوْردونو مؤحکملندیردی، اؤلکه‌نین اقتصادیاتینی جانلاندیردی. خاقان 716-جێ ایلده مانچوریيادا اؤلدورولدو.

## قایناقلار

* آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qapağan xaqan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
# تانقوت‌لار

Tangut people| 党項 |
| --- |
| توپلام اولاراق یاشادیق‌لاری اؤلکه‌لر |
| باتی شیا سولا‌له‌سی |
| دیل‌لری |
| Tangut language |
| دین‌لری |
| بودیزم, Root West/شامانیزم |
| علاقه‌سی اولان ائتنیک قروپ‌لار |
| Qiang (historical people)  |

**تانقوت‌لار** (اینگیلیسی‌جه: Tangut people، آنادولو تورکجه‌سی: Tangutlar، فارسجا: تانگوت‌ها) - بیر قومی گروه بۇ خالق‌دا ان گئنیش یاییلمیش دین شامانیزم دیر.

## گؤرونتولر

*

## قایناقلار
# چیو یوان

| چیو یوان |
| --- |
| Portrait of Qu Yuan by Chen Hongshou (17th century) |
| دؤغوم‌تاریخی | ت. 340 BC State of Chu, in modern Hubei, چین |
| اؤلوم‌تاریخی | 278 BC Miluo River |

**چیو یوان** (اینگیلیسجه: **Qu Yuan**) یازیچی -

## بیرده باخ

* ادبی تنقیدچی
* ادبیات تاریخی
* ادبیات آخیملاری

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qu Yuan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **چیو یوان** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# تای‌زونق (لیائو)

| Emperor Taizong of Liao |
| --- |
| Emperor of the Liao dynasty |
| شاه‌لیق | 11 December 927 – 18 May 947 |
| قاباقکی | Emperor Taizu |
| سوْنراکی | شیزونق |
|  |
| دوغوم | Yaogu (Khitan name) Yelü Deguang (sinicised name) ۲۵ نوامبر ۹۰۲ |
| اولوم | ۱۸ مئی ۹۴۷ (۴۴ یاش) |
|

| Era dates |
| --- |
| Tianxian (天顯; 927–938) Huitong (會同; 938–947) Datong (大同; 947) |
| Posthumous name |
| Xiaowu Huiwen Huangdi (孝武惠文皇帝) |
| Temple name |
| Taizong |

 |
| آتا | Emperor Taizu |
| آنا | Empress Shulü Ping |

**تای‌زونق** (لیائو) (اینگیلیسی‌جه: Emperor Taizong of Liao) قدیم چین ایمپیراتورو. ۱۱ دسامبر ۹۲۷ – ۱۸ مئی ۹۴۷ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب.
# قیزیل کایالار دؤیوشو

| Battle of Red Cliffs |
| --- |
| بیر پارچاسی:the wars at the end of the Han dynasty |
|  Engravings on a cliff-side mark one widely accepted site of Chibi, near present-day Chibi City, Hubei. The engravings are at least a thousand years old. |
|

|  |  |
| --- | --- |
| تاریخ | Winter of AD 208 (Northern Hemisphere) |
| یئر | Close to the Yangtze River, چین. Precise location is debated. Referred to as Chibi (Red Cliffs), on the southern bank of the Yangtze. |
| نتیجه |
Decisive Sun Quan and Liu Bei victory |
| اراضی دییشیکلیکلری |
Cao Cao fails to conquer lands south of the Yangtze River |

 |
| دویوشچولر |
|
Sun Quan, Liu Bei |
Cao Cao |
| باشچیلار و لیدرلر |
|
Zhou Yu, Cheng Pu, Liu Bei |
Cao Cao |
| گوج |
|
50,000 |
800,000 (Cao Cao's claim) 220,000–240,000 (Zhou Yu's estimate) |
| تلفاتلار و ایتکیلر |
|
Unknown |
Unknown, though described as significant |

شابلون:Campaignbox End of Han
شابلون:Campaignbox Red Cliffs campaign
قیزیل کایالار دؤیوشو** (اینگیلیسجه: Battle of Red Cliffs) کائو کائو و قوْنشو اؤلکه‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.یانقتسه چایی و چین یئرینده اوز وئرمیش‌دیر*

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Red Cliffs»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **قیزیل کایالار دؤیوشو** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا