Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سوژو

| سوژو
苏州 |
| --- |
| ویلایت درجه‌لی شهر |
|  |
| جیانقسو اوستانیندا یئری |
| سوژوچین‌ده یئری |
| موختصاتلار: ﻿ / ﻿ |
| اؤلکه | چین |
| اوستان | جیانقسو |
| بؤلگه | ۱۱ |
| قۇرولوش | ۵۱۴ م.ق |
| ایداره |
|  • نووع | ویلایت درجه‌لی شهر |
|  • حیزب کاتیبی | لیو شیاتائو |
|  • بلدیه باشچی‌سی | وو چینقون |
| اراضی |
|  • ویلایت درجه‌لی شهر | ۸٬۴۸۸٫۴۲ km2 (۳٬۲۷۷٫۴۰ sq mi) |
|  • توپراق | ۵٬۸۵۱ km2 (۲٬۲۵۹ sq mi) |
|  • سو | ۲٬۳۹۴٫۵۰ km2 (۹۲۴٫۵۲ sq mi) |
|  • شهرلی | ۲٬۹۴۴٫۴ km2 (۱٬۱۳۶٫۸ sq mi) |
|  • متروپولیتن | ۱۲٬۴۹۳ km2 (۴٬۸۲۴ sq mi) |
| جمعیت (۲۰۲۰) |
|  • ویلایت درجه‌لی شهر | ۱۲٬۷۴۸٬۲۵۲ |
|  • سیخلیق | ۱٬۵۰۰/km2 (۳٬۹۰۰/sq mi) |
|  • شهر | ۶٬۷۱۵٬۵۵۹ |
|  • شهر سیخلیغی | ۲٬۳۰۰/km2 (۵٬۹۰۰/sq mi) |
| GDP |
|  • ویلایت درجه‌لی شهر | ¥ ۲٫۶۷۲ تریلیون $ ۳۷۲٫۲ میلیارد |
|  • آدام باشینا | ¥ ۲۰۹٫۶۵۲ $ ۲۹٫۲۰۵ |
| ساعات قورشاغی | یوتی‌سی ۸:۰۰+ |
| پوْست کوْدو | ۲۱۵۰۰۰ |
| تیلفون کودلاری | ۵۱۲ |
| ایزو ۳۱۶۶ کودو | CN-JS-05 |
| HDI (۲۰۱۵) | ۰٫۸۶۸– very high |
| وئب سایت | www.suzhou.gov.cn |

**سوژو** (چینجه: 苏州)، چین خالق جومهوریتی‌نین دوْغوسوندا جیانقسو اوستانیندا یئرلشن بیر شهر دیر. شهر، شانقهای شهری‌نین باتی‌سیندا، یانقتسه چایی‌نین گۆنئیینده و تای‌هو گؤلونون دوْغوسوندا یئر آلماقدادیر. *سوژو* بؤیوک بیر ایقتیصادی، تیجاری و ایش مرکزی اوْلوب *جیانقسو اوستانی*‌نین ان بؤیوک ایکینجی شهری دیر.

*سوژو* شهری عومومیتله *دوْغونون ونیزی* یادا *چین‌ین ونیزی* اوْلاراق آدلاندیریلیر.

## قایناقلار

## باغلانتیلار

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌آمباردا سوژو ایله مربوط فایل وار.  |
# آمودریا چایی

| آمودریا چایی |
| --- |
| Looking at the Amu Darya from تورکمنیستان |
| Map of the Amu Darya watershed |
| Etymology | Named for the city of Āmul (now Turkmenabat) |
| Native name | جیحون، چایهون Error {{native name checker}}: parameter value is malformed (help) |
| Location |
| اؤلکه‌ | افغانیستان |
| Physical characteristics |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| Mouth | آرال گؤلو |
|  • location | Amudarya Delta |
|  • coordinates | ﻿ / ﻿ |
|  • elevation | 28 **units?** |
| Length | 2620 **units?** |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |

**آمودریا چایی** و یا **جیحون** (اینگیلیسجه: Amu Darya، فارسجا: آمودریا، آلمانجا: *Amudarja*، ایتالیاجا: *Amou-Daria*، عربجه: جيحون (نهر)، آنادولو تورکجه‌سی: Ceyhun، روسجا: Амударья) افغانیستان اؤلکه‌سینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۲۶۲۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن آمودریا چاییندان ثانییه‌ده ۲۵۲۵ متر مکعب سۇ آخیر. و آرال گؤلونا تؤکولور.

## بیرده باخ

* چای
* دۆنیانین ان اۇزون چایلاری
* دۆنیانین ان بؤیوک حؤوضه‌لری

## ائشیک باغلانتی‌لار

* دۆنیانین اساس چایلاری

قارداش پروژه‌لرده **آمودریا چایی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Amu Darya»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
# پایتخت

**پایتخت** یا دا **باشکند** و یا **باششهر** (اینگیلیسجه: Capital)، بیر دؤولتین یؤنتیم (حؤکومت) مرکزی اولان شهر دیر.
بیر اؤلکه نین سیاسی ندن (علت) لره گؤره بیردن چوخ باشکندی اولابیلر. اؤرنک اولاراق، گونئی آفریقانین اداری باشکندی پرتوریا، یاساما (قانون قویما) باشکندی کیپ تاون، یارغی (قضاوت) باشکندی ده ایسه بلومفونتن دیر.

چوخلوق بیر اؤلکه نین باشکندی، ان بویوک و اؤنملی شهری اولار، اما ترسینه ده اولابیلر. اؤرنک اولاراق، تورکیه نین ان بویوک ایله اؤنملی شهری ایستانبول اولارکن، باشکندی آنکارا دیر. آنکارا تورکیه‌نین ایکینجی بویوک شهری‌دیر. همچنین آمریکا نین دا ان بویوک شهری نیویورک اولارکن، باشکندی واشنگتون شهری‌دیر.

## قایناقلار
# ۷۰۶ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۷ - **عصر ۸** - عصر ۹ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۶۷۰  ۶۸۰  ۶۹۰  ۷۰۰  ۷۱۰  ۷۲۰  ۷۳۰
 |
| **ایل:** | ۷۰۳ ۷۰۴ ۷۰۵ - **۷۰۶** - ۷۰۷ ۷۰۸ ۷۰۹ |

۷۰۶آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۸۴–۸۵ |
| میلادی تقویم | ۷۰۶ *DCCVI* |
| اتیوپی تقویمی | ۶۹۸–۶۹۹ |
| ائرمنی تقویمی | ۱۵۵ ԹՎ ՃԾԵ |
| ایسلامی تقویم | ۸۷–۸۸ |
| ایگبو تقویمی | −۲۹۴ – −۲۹۳ |
| آشوری تقویمی | ۵۴۵۶ |
| بربری تقویمی | ۱۶۵۶ |
| بنقالی تقویمی | ۱۱۳ |
| بهائی تقویمی | −۱۱۳۸ – −۱۱۳۷ |
| بودایی تقویمی | ۱۲۵۰ |
| بیزانس تقویمی | ۶۲۱۴–۶۲۱۵ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 乙巳年 (تخته ایلان) ۳۴۰۲ یا ۳۳۴۲     *— تا —* 丙午年 (اود آت) ۳۴۰۳ یا ۳۳۴۳ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۱۲۴۹ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۱۸۷۲ |
| ژاپون تقویمی | Keiun ۳ (慶雲３年) |
| ژولین تقویمی | ۷۰۶ *DCCVI* |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۶۸ |
| عبری تقویمی | ۴۴۶۶–۴۴۶۷ |
| قطب تقویم | ۴۲۲–۴۲۳ |
| کوره تقویمی | ۳۰۳۹ |
| مینگو تقویمی | ۱۲۰۶ قاباق چین تقویمی 民前۱۲۰۶年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۰۷۰۶ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۷۶۲–۷۶۳ |
|  - *شاکا ساموات* | ۶۲۸–۶۲۹ |
|  - *کالی یوگا* | ۳۸۰۷–۳۸۰۸ |
| رم تاریخی | ۱۴۵۹ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | *نامعلوم* |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۷۰۶-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا یئددی یۆز آلتینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# یاساق شهر

| یاساق شهر |
| --- |
| 紫禁城 |
| یاساق شهر گؤرونتوسو جینقشان تپه‌سیندن |
| عومومی بیلگی‌لر |
| نؤوع | * ایمپیراتور سارایی (۱۴۲۰–۱۹۱۲)
* تاریخی مکان (۱۹۱۲–۱۹۲۵)
* صنعت موزه‌سی (۱۹۲۵–گۆنوموز)
 |
| معماریلق سبکی | چین معمارلیغی |
| یئر | دونقچنق، پکن، چین |
| موختصات | ﻿ / ﻿ |
| تیکینتی باشلانیش تاریخی | ۱۴۰۶ |
| تیکینتی تاماملاشما تاریخی | ۱۴۲۰ |
| تکنیک بیلگی‌لری |
| اؤلچو | ۷۲۰٬۰۰۰ m2 (۷٬۸۰۰٬۰۰۰ sq ft) |
| معمار | کوای شانق |
| وئب‌سایت |
| www.en.dpm.org.cn (اینگیلیسجه) www.dpm.org.cn (چینجه)
 |
| **یونسکو دونیا میراثی سایتی** |
| یئر |  چین |
| پارچاسی | چین ایمپیراتورلوق سارایی |
| عیار | فرهنگی: i, ii, iii, iv |
| قایناقلار | 439-001 |
| قئید تاریخی | ۱۹۸۷ (۱۱-جی اوْتوروم) |
|  |

**یاساق شهر** یادا **ایمپیراتور سارایی** (چینجه: *紫禁城*)، مین سولاله‌سی‌ندن چینق سولاله‌سی‌نین سوْنونا قدر ایستیفاده اوْلونموش ایمپیراتورلوق سارایی‌دیر. سارای چین‌نین پکن شهرینین اوْرتاسیندا یئرلشیب دیر. تقریباً ۵۰۰ ایل ایمپیراتور و خاندان اۆیه‌لرینه ائو صاحیبلیغی یاپمیش و عینی زاماندا چین حؤکۆمتی‌نین تؤره‌سل و سیاسی مرکزی اوْلموشدور. ۱۹۲۵-جی ایلدن بری سارای موزه‌یه چئوریلمیشدیر.

۱۴۰۶ و ۱۴۲۰ تاریخلری آراسیندا اینشا ائدیلمیش اوْلان کوْمپلکس ۷۲۰٫۰۰۰m² لیک بیر ساحه‌یه یاییلمیشدیر و ۸٫۷۰۷ اوْتاقلی ۹۸۰ یاپی‌دان تشکیل تاپمیشدیر. یاساق شهر ۱۹۸۷ ایلینده یونسکو طرفیندن قوْرۇنموش و دونیا میراثی لیستی‌نه داخیل اوْلموشدور. آیریجا یاساق شهر ان بؤیوک آنتیک تاختا ایله تیکیلمیش یاپیلاری‌نین ان گئنیشی‌دیر.

## قایناقلار
# ۸۹۲ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۸ - **عصر ۹** - عصر ۱۰ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۸۶۰  ۸۷۰  ۸۸۰  ۸۹۰  ۹۰۰  ۹۱۰  ۹۲۰
 |
| **ایل:** | ۸۸۹ ۸۹۰ ۸۹۱ - **۸۹۲** - ۸۹۳ ۸۹۴ ۸۹۵ |

۸۹۲آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۲۷۰–۲۷۱ |
| میلادی تقویم | ۸۹۲ *DCCCXCII* |
| اتیوپی تقویمی | ۸۸۴–۸۸۵ |
| ائرمنی تقویمی | ۳۴۱ ԹՎ ՅԽԱ |
| ایسلامی تقویم | ۲۷۸–۲۷۹ |
| ایگبو تقویمی | −۱۰۸ – −۱۰۷ |
| آشوری تقویمی | ۵۶۴۲ |
| بربری تقویمی | ۱۸۴۲ |
| بنقالی تقویمی | ۲۹۹ |
| بهائی تقویمی | −۹۵۲ – −۹۵۱ |
| بودایی تقویمی | ۱۴۳۶ |
| بیزانس تقویمی | ۶۴۰۰–۶۴۰۱ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 辛亥年 (دمیر خوک) ۳۵۸۸ یا ۳۵۲۸     *— تا —* 壬子年 (سو سئچان) ۳۵۸۹ یا ۳۵۲۹ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۱۴۳۵ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۲۰۵۸ |
| ژاپون تقویمی | Kanpyō ۴ (寛平４年) |
| ژولین تقویمی | ۸۹۲ *DCCCXCII* |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۲۵۴ |
| عبری تقویمی | ۴۶۵۲–۴۶۵۳ |
| قطب تقویم | ۶۰۸–۶۰۹ |
| کوره تقویمی | ۳۲۲۵ |
| مینگو تقویمی | ۱۰۲۰ قاباق چین تقویمی 民前۱۰۲۰年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۰۸۹۲ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۹۴۸–۹۴۹ |
|  - *شاکا ساموات* | ۸۱۴–۸۱۵ |
|  - *کالی یوگا* | ۳۹۹۳–۳۹۹۴ |
| رم تاریخی | ۱۶۴۵ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | *نامعلوم* |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۸۹۲-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا سککیز یۆز دوْخسان ایکینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# خاماق موغول

| خاماق موغولХамаг Монголын ханлиг |
| --- |
| 916–1206 |
| Mongol Empire ت 1207 |
| وضعیت | خانلیق |
| پایتخت | کِروُلِن چایی‌نین یاخینلیغیندا |
| عۆموُمی دیللر | Middle Mongol |
| اتنیک قروپلار  | موغول‌لار |
| دین  | تنگری‌چیلیک موغول شامانیزمی  |
| دؤولت | Elective monarchy |
| خان |   |
|  |
| • 1130–1148  | خابوُل خان |
| • 1148–1156  | آمباقای خان |
| • 1156–1160  | خوُتوُلا خان |
| • 1160–1171  | یِسوُگئی خان |
| • 1189–1206  | چنگیز خان (سون) |
|  |
| (Minister/Advisor) |   |
|  |
| • 1130 – ?  | Khaduli Barlas |
| • 12th–Century  | Erumduli Barlas |
| • 1150s–1171  | Suqu Sechen |
| • 1190s–1206  | Shigi Qutuqu (last) |
|  |
| قانون اوقانی | قورولتای |
| تاریخی دؤنم | High Middle Ages |
|  |
| • Liao dynasty records the existence of the Khamag Mongol  | 10th century 916 |
| • Khabul Khan crowned  | 1130 |
| • Death of Yesugei  | 1171 |
| • Temujin becomes Khagan of the Khamag and given honorary name of Genghis Khan  | 1189 |
| • Jamukha elected as a rival khan to Genghis  | 1201 |
| • Jamukha defeated by Genghis Khan, who unifies the tribes and establishes the Mongol Empire  | 1206 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **قاباقکی** | **سونراکی** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Liao dynasty |
|  | Proto-Mongols |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Mongol Empire |  |

 |

 |
| بوگون بیر حیصه‌سی | چین موغولیستان روسیه |

**خاماق-موغول خانلیغی**، **خاماق-موغول اولوسو** (موغولجا . *Хамаг Монголын ханлиг, Хамаг Монгол улс*; 1080-1206) — تاریخی موغول دؤولتی. خاماق-موغول دئیه تانینان موغول طایفا بیرلیگی‌نین دؤولتی ایدی. ایلک خاقانی خایدوُ خان، سون خاقانی ایسه چنگیز خان ایدی. 1206-جی ایلده بؤیویه‌رک بؤیوک موغول ایمپیراتولوغونا چئوریلمیشدیر. خاقانلیغین باشیندا بؤرچیگین سولاله‌سی دوروردو. پایتاختی‌نین کِروُلِن چایی‌نین یاخینلیغیندا اولدوغو احتیمالی واردیر.

## اتیمولوژی

  خاماق موغول سؤزو موغولجا  " بوتون موغول‌لار "  دئمکدیر. بونون سببی خاماق‌موغول اولوسوندا بوتون موغول قبیله‌لری‌نین و خالقلاری نین یاشاماسی ایدی.

|  |  |  | **سولاله:بؤرچیگین** |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نؤمره | آدی | حاکیمیت ایللری | حیاتی | قئیدلر | پورتره |
| 1. | خایدوُ خان | 1080-1100/1120 | 1025/1030/1040/1050-1100/1120 |  |  |
| 2. | خابوُل خان  | 1100/1120-1148 | 1101-1148 | چنگیز خانین اولو باباسی و یِسوُگئی باهادوُرون باباسی.     |

|  |
| --- |
|  |

 |
| 3. |  آمباقای خان | 1148-1156 | ?-? |  |  |
| 4. | خوُتوُلا خان | 1156-1160 | 1111-1160 |  |  |
| 5. | چنگیز خان | 1160-1206 | 1155/1162-25 avqust 1227 | 1206-جی ایلده بؤیوک ایمپیراتورلوق قوردو و سون خاماق موغول خانی اولدو.        |  |

  یِسوُگئی خان
بونولا بئله، گؤرکملی آذربایجان عالیمی فضل‌اله رشیدالدینه گؤره، چنگیز خاقانین آتاسی یِسوُگئی باهاتوُر دا خاماق‌موغول اولوسونون خاقانی ایدی وفضل‌اله اونو اؤز  " جوامع التواریخ " -ینده یسوُگئی خان، یسوگئی خاقان آدلاندیریر.

## قایناق
# کونفوسیوس

孔夫子
**کونفوسیوس** (چینجه: 孔夫子 سپتامبر ۵۵۱ م. اؤ- ۴۷۹ م. اؤ) قدیم دؤور چین فیلسوفو و مۆتفکیری. کون تزسی ده آدلانیر. چین فلسفه‌سی سیستمینه اونون قدر تأثیر گؤسترمیش باشقا فیلسوف تاپماق چَتیندیر. بۇ تأثیر اوْ قدر گۆجلو اوْلموشدور کی، کونفوسیوسچولوق آدلی یئنی بیر دینین یارانماسینا سبب اوْلموشدور. سونرادان اونا «یوز مین نسلین آتاسی» کیمی گؤرکملی بیر آدین وئریلمه‌سی ده بونو گؤستریر.

## بیرده باخ

## گؤرونتولر

*
*
*
*
# ۶۰۸ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۶ - **عصر ۷** - عصر ۸ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۵۷۰  ۵۸۰  ۵۹۰  ۶۰۰  ۶۱۰  ۶۲۰  ۶۳۰
 |
| **ایل:** | ۶۰۵ ۶۰۶ ۶۰۷ - **۶۰۸** - ۶۰۹ ۶۱۰ ۶۱۱ |

۶۰۸آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۱۴ هیجرتدن قاباق – ۱۳ هیجرتدن قاباق |
| میلادی تقویم | ۶۰۸ *DCVIII* |
| اتیوپی تقویمی | ۶۰۰–۶۰۱ |
| ائرمنی تقویمی | ۵۷ ԹՎ ԾԷ |
| ایسلامی تقویم | ۱۴ هیجرتدن قاباق – ۱۳ هیجرتدن قاباق |
| ایگبو تقویمی | −۳۹۲ – −۳۹۱ |
| آشوری تقویمی | ۵۳۵۸ |
| بربری تقویمی | ۱۵۵۸ |
| بنقالی تقویمی | ۱۵ |
| بهائی تقویمی | −۱۲۳۶ – −۱۲۳۵ |
| بودایی تقویمی | ۱۱۵۲ |
| بیزانس تقویمی | ۶۱۱۶–۶۱۱۷ |
| جوچه تقویمی | *نامعلوم* |
| چین تقویمی | 丁卯年 (اود دوشان) ۳۳۰۴ یا ۳۲۴۴     *— تا —* 戊辰年 (یئر اژدها) ۳۳۰۵ یا ۳۲۴۵ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۱۱۵۱ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۱۷۷۴ |
| ژاپون تقویمی | *نامعلوم* |
| ژولین تقویمی | ۶۰۸ *DCVIII* |
| برمه نین سونتی تقویمی | −۳۰ |
| عبری تقویمی | ۴۳۶۸–۴۳۶۹ |
| قطب تقویم | ۳۲۴–۳۲۵ |
| کوره تقویمی | ۲۹۴۱ |
| مینگو تقویمی | ۱۳۰۴ قاباق چین تقویمی 民前۱۳۰۴年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۰۶۰۸ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۶۶۴–۶۶۵ |
|  - *شاکا ساموات* | ۵۳۰–۵۳۱ |
|  - *کالی یوگا* | ۳۷۰۹–۳۷۱۰ |
| رم تاریخی | ۱۳۶۱ |
| سلطنت ایلی اینگیلیس | *نامعلوم* |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۶۰۸-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا آلتی یۆز سککیزینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

## قایناق‌لار
# هاکا دیلی

| Hakka |
| --- |
| 客家語 / 客家语 *Hak-kâ-fa* |
| Hak-kâ-fa/Hak-kâ-va (*Hakka/Kejia*) written in Chinese characters |
| دوْغما دانیشانلار | چین, تایوان, overseas communities |
| منطقه | Mainland چین: northeastern Guangdong province, adjoining regions of Fujian and Jiangxi provinces; هونگ کونگ: New Territories (older generations since younger Hakkas mostly speak Cantonese due to language shift and social assimilation) |
| دوْغما دانیشانلار |  |
| دیل عائیله‌سی | Sino-Tibetan
* Sinitic
	+ Chinese
		- **Hakka**
 |
| یازی سیستمی | hanzi, romanization |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی |  تایوان (تایوان) |
| تانینمیش آزینلیق دیلی | تایوان (a statutory language for public transportation; government sponsor of Hakka-language television station) |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-3 | `hak` |
| Glottolog | `hakk1236` |
| Linguasphere | `79-AAA-g > 79-AAA-ga
(+ 79-AAA-gb transition to 79-AAA-h)` |
|  |
|

**هاکا دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Hakka Chinese، عرب‌جه: لغة الهاكا، آنادولو تورکجه‌سی: Hakkaca، فارسجا: زبان هاکا) ۴۷٫۸ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. چین, تایوان, overseas communities اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. چین-تبت دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. دیواناقری ایله یازیلیر.
# اورومچی

| اورومچی
ئۈرۈمچى شەھىرى |
| --- |
|  |
| Ürümqi (red) in Xinjiang (orange) |
| Country |  چین |
| Region | Xinjiang |
| County-level divisions | 8 |
| اراضی |
|  • شهر | ۱۴٬۵۷۷ km2 (۵٬۶۲۸ sq mi) |
|  • شهرلی | ۹٬۵۷۵٫۷ km2 (۳٬۶۹۷٫۲ sq mi) |
|  • متروپولیتن | ۴٬۸۱۶٫۶ km2 (۱٬۸۵۹٫۷ sq mi) |
| جمعیت (2010 census) |
|  • شهر | ۳٬۱۱۲٬۵۵۹ |
|  • سیخلیق | ۲۱۰/km2 (۵۵۰/sq mi) |
|  • شهر | ۳٬۰۲۹٬۳۷۲ |
|  • شهر سیخلیغی | ۳۲۰/km2 (۸۲۰/sq mi) |
|  • متروپولیتن | ۲٬۹۸۸٬۷۱۵ |
|  • متروپولیتن سیخلیغی | ۶۲۰/km2 (۱٬۶۰۰/sq mi) |
| ساعات قورشاغی | *De jure:* China Standard (UTC+8) *De facto:* Ürümqi Time (UTC+6) |
| Postal code | 830000 |
| تیلفون کودلاری | 991 |
| License plate prefixes | 新A |
| GDP (2013) | CNY 240 billion US $38.63 billion |
| GDP per capita | CNY 68,691 US $11,057 |
| ISO 3166-2 | CN-65-01 |
| وئب سایت | www.urumqi.gov.cn (چین) |

| اورومچی |
| --- |
|  |
| "Ürümqi" in Simplified Chinese (top), Traditional Chinese (middle), and Uighur Arabic (bottom) characters |
| Traditional Chinese | 烏魯木齊 |
| Simplified Chinese | 乌鲁木齐 |
| Literal meaning | "beautiful pasture" (in Oirat) |
|

| ترانسکریپسییالار |
| --- |
| Standard Mandarin |
| پین‌یین | Wūlǔmùqí |
| Wade–Giles | Wu1-lu3-mu4-ch'i2 |
| IPA | [úlùmûtɕʰǐ] |
| Yue: Cantonese |
| Jyutping | wu1lou5muk6cai4 |

 |
|  |

اۆرۆمچی-(اویغورجا:ئۈرۈمچى شەھىرى) چین نین بیر شهری دیر. اهالي 2010 سايينا گؤره 3,112,559 نفردیر. شهرين اراضيسي 14,577 کم² اوْلوب،

## قارداش شهرلر

اۆرۆمچی نین قارداش شهرلر:

| City | Region | Country |
| --- | --- | --- |
| Malaybalay | Bukidnon |  فیلیپین |
| Salt Lake City |  Utah |  بیرلشمیش ایالتلر |
| اوسان | Gyeonggi |  جنوبی کوره |
| پیشاور |  Khyber Pakhtunkhwa |  پاکیستان |
| دوشنبه |  Districts of Republican Subordination |  تاجیکیستان |
| Klang |  سلانقور |  مالزی |
| بیشکک |  Chuy Province |  قیرغیزیستان |
| آلماتی |  Almaty |  قازاخیستان |
| Chelyabinsk |  چلیابینسک اوبلاستی |  روسیه |
| مشهد | رضوی خوراسان |  ایران |

**^** Almaty is a state-level city of Kazakhstan
# یانقتسه چایی

| یانقتسه چایی |
| --- |
| Dusk on the middle reaches of the Yangtze River (Three Gorges) |
| The course of the Yangtze River through China |
| Native name | 长江 Cháng jiāng |
| Physical characteristics |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| شابلون:Infobox river/source |
| Mouth | دوْغو چین دنیزی |
|  • location | شانقهای |
|  • coordinates | ﻿ / ﻿ |
| Length | 6300 **units?** |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |
| شابلون:Infobox river/discharge |

**یانقتسه چایی** (اینگیلیسجه: Yangtze، فارسجا: رود یانگ‌تسه، آلمانجا: *Jangtsekiang*، ایتالیاجا: *Yangzi Jiang*، عربجه: يانغتسي، روسجا: Янцзы) اۇزونلوغو۶۳۰۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن یانقتسه چاییندان ثانییه‌ده ۳۰۱۶۶ متر مکعب سۇ آخیر. و دوْغو چین دنیزینا تؤکولور.

## بیرده باخ

* چای
* دۆنیانین ان اۇزون چایلاری
* دۆنیانین ان بؤیوک حؤوضه‌لری

## ائشیک باغلانتی‌لار

* دۆنیانین اساس چایلاری

قارداش پروژه‌لرده **یانقتسه چایی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Yangtze»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# شن‌کوا

| Shen Kuo 沈括 |
| --- |
| Bust of Shen at the Beijing Ancient Observatory |
| دوغوم | 1031 Qiantang, سون ایمپیراتورلوغو |
| اؤلوم | 1095 (یاش 63–64) Runzhou, Song Empire |
| تانینماق سببی | Geomorphology, Climate change, Atmospheric refraction, True north, Retrogradation, Camera obscura, Raised-relief map, fixing the position of the pole star, correcting آی and گونش errors |
| **علمی منسبی** |
| ساحه‌لر | Agronomy, Geology, آسترونومی, قازی بیلیم, آناتومی, Antiquarianism, ریاضیات, فارماکولوژی, Medical Science, Entomology, Mineralogy, Geophysics, Magnetics, اوپتیکا, Hydraulics, Hydraulic engineering, Metallurgy, Metaphysics, متورولوژی, Climatology, جوغرافیا, Cartography, Botany, Zoology, Economics, مالییه, Military strategy, Ethnography, موسیقی, Divination, Art criticism, Philosophy, Poetry, سیاست |
| مؤسیسه | Hanlin Academy |
|  |

| شن‌کوا |
| --- |
|  |
| "Shen Kuo" in regular Chinese characters |
| چینجه | 沈括 |
|

| [گؤستر]ترانسکریپسییالار |
| --- |
| Standard Mandarin |
| پین‌یین | Shěn Kuò |
| Wade–Giles | Shen3 K'uo4 |
| IPA | [ʂə̀n kʰwô] |
| Wu |
| Suzhounese | Sèn Kwæh |
| Yue: Cantonese |
| Yale Romanization | Sám Kut |
| Jyutping | Sam2 Kut3 |
| IPA | [sɐ̌m kʰūːt̚] |
| گونئی مین دیلی |
| هاکین دیلی POJ | Sím Koat |
| Tâi-lô | Sím Kuat |

 |
|  |

**شن‌کوا** (اینگیلیسجه: **Shen Kuo**) بیلیم اینسان.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Shen Kuo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **شن‌کوا** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# آسیا اویونلاری

| آسیا اویونلاری |
| --- |
| اویونلارین رسمی لوقوسو |
| اویونلار |
| * ۱۹۵۱
* ۱۹۵۴
* ۱۹۵۸
* ۱۹۶۲
* ۱۹۶۶
* ۱۹۷۰
* ۱۹۷۴
* ۱۹۷۸
* ۱۹۸۲
* ۱۹۸۶
* ۱۹۹۰
* ۱۹۹۴
* ۱۹۹۸
* ۲۰۰۲
* ۲۰۰۶
* ۲۰۱۰
* ۲۰۱۴
* ۲۰۲۸
* *۲۰۲۲*
* *۲۰۲۶*
 |
| ایدمانلار(ورزیشلر) (معلومات) |
| * اؤخ آتما
* دو و میدانی
* بدمینتون
* بسکتبال
* بوکس
* کانو
* کریکت
* چرخ سورمک
* سویا تولانما
* آت سورمک
* قلینج اویناتما
* چمن اوستونده هاکی
* فوتبال
* قولف
* ژیمناستیک
* هندبال
* جودو
* کابدی
* کاراتا
* موعاصیر بئشنوچولوک
* آوارچکمه
* راگبی
* یئل کئنلی قایق
* ایسپک تاکرا
* آتیشما
* سافت تئنیس
* ایسکوواش
* اؤزگوچولوک
* سینخرون اؤزگوچولوک
* میز اوسته تنیس
* تکواندو
* تنیس
* تری آتلون
* والیبال
* واتر پولو
* هالتر
* گؤلش
* ووشو
 |

آسیا اویونلاری| قیساسی | Asiad |
| بیرینجی رویداد | آسیا اویونلاری ۱۹۵۱ یئنی دهلی، هیندوستان دا |
| دؤوره‌سی | ۴ ایل |
| سون رویداد | آسیا اویونلاری ۲۰۱۴ اینچئون، جنوبی کوره دا |
| مقصد | نئچه ورزیش‌لی رویداد آسیا اؤلکه‌لرینین میلت‌لرینه |

**آسیا اویونلاری** یادا **آسیاد** کیمی تانینان، هر دوْرد ایل عرضینده، هر بیر آسیا دان اولان ایدمانچیلار آراسیندا تشکیل اولان بیر قاره‌ده نئچه ورزیشلی رویداد دیر.

## میدال سایی‌سی

| روتبه | اؤلکه | قیزیل | گوموش | تؤنج | جمعی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  چین (CHN) | 1,341 | 902 | 655 | 2,898 |
| 2 |  ژاپون (JPN) | 957 | 990 | 911 | 2,858 |
| 3 |  South Korea (KOR) | 697 | 598 | 753 | 2,048 |
| 4 |  ایران (IRI) | 149 | 151 | 180 | 480 |
| 5 |  Kazakhstan (KAZ) | 140 | 142 | 201 | 481 |
| 6 |  India (IND) | 139 | 177 | 298 | 617 |
| 7 |  Thailand (THA) | 121 | 159 | 232 | 512 |
| 8 |  Indonesia (INA) | 91 | 121 | 199 | 411 |
| 9 |  شومالی کوره (PRK) | 85 | 120 | 156 | 361 |
| 10 |  Chinese Taipei (TPE) | 68 | 100 | 195 | 365 |

## قایناقلار
# شیبی خاقان

|
|  |

| شیبی |
| --- |
| **شرقی گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین ۲-جی خاقانی** |
| ایللر | ۶۰۹-۶۱۹ میلادی |
| اؤلوم | ۶۱۹ میلادی |
| سونراکی شاه | چولو خاقان |
| اؤنجه‌کی شاه | کیمین خاقان |
| سولاله | آشینا |
| آتاسی | کیمین خاقان |

**شیبی خاقان** — کیمین خاقانین اوْغلو٬ دوْغو گؤی‌تۆرک خاقانی (۶۱۹-۶۰۹). شیبی خاقان دؤنمی دوْغو گؤی‌تۆرکلرین یئنی‌دن گۆجلنمه دؤنمی ساییلیر.

## خاقانلیغی

شیبی خاقان٬ ایلک اؤنجه اؤلکه‌ده عۆصیانلاری باسدیرماغا٬ ائللری ایطاعت آلتینا آلماغا چالیشدی؛ ۶۱۵ ایلینده تبت ایله آمور چایی آراسیندا اۇزانان اؤلکه‌سینی بۆتونلوک‌له ایطاعت آلتینا آلمیشدی.

طبیعی اوْلاراق چین حؤکومتی اوْنو راحات بۇراخماییردی؛ ایلک اوْلاراق خاقانین قارداشینا خاقانلیغی تکلیف ائدیب کؤمک وعده ائتدیلر٬ آمّا باجارانمادیلار. داها سوْنرا خاقانلا اوْردوباشچی‌لاری‌نین آراسینی پوْزمایا اۆز چئویردیلر٬ بۇندا دا باجارانمادیلار. خاقان چین حؤکومتی‌نین ایشلرینی ایکی اؤلکه آراسینداکی آنلاشمانی پوْزدوغونو بیلدیره‌رک٬ ایل‌لیک وئرگینی وئرمه‌ییب ساواشا حاضیرلانمایا باشلادی.

۶۱۱ ایلینده٬ چین ایمپیراتور کوره اۆزَرینه ائتدیگی هۆجۇمدا آغیر بیر مغلوبیته دۆشدو. بۇ حادیثه گؤی‌تۆرکلری اۇمودلاندیردی. ۶۱۵ ایلینده٬ چین ایمپیراتورونون قۇزئی طرفینه بیر تفتیش گزمه‌سینه چیخاجاغینی بیلن خاقان درحال حاضیرلانمایا باشلادی؛ آنی بیر هۆجۇملا ایمپیراتورو یئن-مِن بؤلگه‌سینده قیسدیردی. ایمپیراتور٬ اسکی خاقانین قاری‌سی اوْلان بیر چینلی خاتونون گؤی‌تۆرک اؤلکه‌سینده عۆصیان ائتدیگینی یایاراق تۆرک اوْردوسو گئری چکیلدی. بۇندان سوْنرا خاقان چین ایمپیراتورو نۆفۇذو آلتینا آلیر؛ بۇندا دایانماییب٬ چین‌ده عۆصیانچیلارا کؤمک ائده‌رک تانق سولاله‌سیندن لی‌یوئن آدلی بیری‌نین ۶۱۹ ایلینده چین تاختینا کئچیرمه‌سینه یاردیمچی اوْلور. چینین یئنی ایمپیراتورو٬ خاقانا ایل‌لیک بیر وئرگینی قبول ائتدیگی کیمی٬ چینه سیغینمیش اوْلان اسکی باتی گؤی‌تۆرک خاقانلاریندان چۇلوْنو دا خاقانا تسلیم ائدیر.

شیبی خاقان ۶۱۹-جۇ ایلده اؤلوب یئرینه قارداشی چۇلوْ کئچدی.

## قایناقلار

##
# چئبی خاقان

|
|  |

| چئبی خاقان |
| --- |
| **شرقی گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین ۶-جۆ خاقانی** |
| ایللر | ۶۵۰-۶۴۵ میلادی |
| اؤلوم | ۶۵۰ میلادی |
| سونراکی شاه | آشینا نیشوفو |
| اؤنجه‌کی شاه | کیلیبی خاقان |
| سولاله | آشینا |
| اوشاقلار | آشینا شابۇلوْ آشینا چئبی آشینا جیئمان |
| دین | تنگری‌چیلیک |

**چئبی خاقان** - چین حاکمیتی آلتیندا گؤی تورک خاقانی ایدی. اوْ اولجه سئيانتوْ خانلیغی عسگرلری طرفیندن اسیر ائدیلسه‌ده اؤز اوْردوسونو توْپلاياراق اؤزونو مۆستقیل خان اعلان ائتدی. 646-جێ ایلده اۇيغور و تان سۆلاله‌سی اوْردولاری سئيانتوْ خانلیغینی داغیداندان سوْنرا خاقان اوْغلو آشینا شابولوْنو ایمپئراتوْرو قوْناقلیغا دعوت ائتمک اۆچون گؤندردی. لاکین ائلچیلر خاقانین يانینا گلنده خاقانین بئله بیر ایستيی اوْلمادیغینی گؤردولر. باش کوْماندان آشینا جیئمان قارداشی عوضینه اوْغلو آشینا آنشووْنو گؤندردی. ایمپئراتوْرون ائلچیلری قارلوقلارلا بیرلشیب خاقانی اؤلدورمک ایستسه‌لرده خاقان ایشین اۆستونو آچدی. ائلچیلر آشینا چئبی طرفیندن اؤلدورولدو.

## اؤلومو

بۇنا عصبلشن ایمپئراتوْر قاوْ کان آدلی ژنرالی خاقانا قارشی گؤندردی. اۇيغورلاردان کؤمک آلان چینلیلر تۆرک توْرپاقلارینا گیرن کیمی آشینا جیئمان تسلیم اوْلدو. اوْ پايتاختا گؤندریلدی و حیاتی باغیشلاندی. اؤلومو ایله باغلی معلومات يوْخدور. اوْنون اسیر اوْلونماسیندان سوْنرا تۆرک توْرپاقلاریندا خاقانلیق سیستمی لغو ائدیلدی.

## قایناقلار

* آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Çebi xaqan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).