Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سولئیمان آدالاری

1895 جی ایلده سولیمان آدالاریندا قوشون
**سۆلئیمان آدالاری** .990 آدا گونئی بؤیوک اوقیانوس اوزرینده .اونون باشکندی هونیارا و بیر اؤلکه سایلیر. بو اؤلکه نین ایقتصادی چوخلو تخته و آغاج ایشلرینده اولور. بو آدالار گونئی باتی طرفدن وانواتو و باتی طرفدن پاپوا یئنی قینه و گونئی باتی طرفدن اوسترالیا اؤلکه‌لرینه قونوشدور.

۱۹-جو یوز ایلده اینگیلیس بۇ آدالاری توتدی.ایکینجی دونیا ساواشیندا ژاپون و آمریکا بۇ آدالار اوسته ساواشدیلار.

۱۹۷۶-جی ایلده اینگیلیسدن آیریلیب و اوزو دولانان اوْلدو

نئچه یوز آدا بیر اؤلکه اوْلوب لاب بؤیوک آدالاری گوادال کانال، مالایتا، نیو جورجیا و سان کریستوبال اولاراق.
# فیجی

| Republic of Fiji* *Matanitu Tugalala o Viti*  (Fijian)
* फ़िजी गणराज्य  (Fiji Hindi)
 |
| --- |
|
بایراق

میلی نیشان

 |
| **شوعار:**"Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui" (Fijian) "Fear God and honour the Queen" |
| **میلی مارش:God Bless Fiji*  |
|  |
| پایتخت | Suva ﻿ / ﻿ |
| بؤیوک شهری | Suva |
| Official languages | * اینگیلیس دیلی
* iTaukei (Fijian)
* Hindi (Fiji Hindi)
 |
| اتنیک قروپلار (2016) | * 56.8% *iTaukei* (indigenous Fijians)
* 37.5% Indian
* 1.2% Rotumans
* 4.5% ″Others″ (European, part European, other Pacific Islanders, Chinese)
 |
| دمونیم(لر) | Fijian |
| دؤولت | Unitary parliamentary جومهوریت |
|  |
| • President  | George Konrote |
| • Prime Minister  | Frank Bainimarama |
|  |
| قانون اوقانی | Parliament |
| Independence |
|  |
| • from the بؤیوک بریتانیا  | 10 October 1970 |
| • Republic  | 7 October 1987 |
|  |
| اراضی |
| • جمعی | ۱۸٬۲۷۴ km2 (۷٬۰۵۶ sq mi)Convert internal error: unknown message (151st) |
| • سو (%) | negligible |
| جمعیت |
| • 2016 تخمینی | 898,760 (161st) |
| • سیخیلیق | ۴۶٫۴/km2 (۱۲۰٫۲/sq mi)Convert internal error: unknown message (148th) |
| جی‌دی‌پی (PPP) | 2017 تخمینی |
| • جمعی | $8.798 billion |
| • آدام‌باشی | $9,777 |
| جی‌دی‌پی (نامینل) | 2017 تخمینی |
| • جمعی | $4.869 billion |
| • آدام‌باشی | $5,411 |
| جینی (2013) | 36.4 اورتا |
| اچ‌دی‌آی (2015) |  0.736 یوخاری · 91th |
| پول واحیدی | Fijian dollar (FJD) |
| چاغ بؤلگه‌سی | UTC+12 (FJT) |
| • یای (دی‌اس‌تی) | UTC+13 (FJST) |
| سوروجولوک طرفی | left |
| تیلفون کودو | +679 |
| ایزو ۳۱۶۶ کودو | FJ |
| اینترنت ال‌تی‌دی | .fj |

 فیجی اؤلکه‌سی‌نین بایراغی

 فیدجی نقشه اوستونده یئری
**فیجی** (اینگیلیسجه: Fiji) بیر اؤلکه دیر و باشکندی سووا شهردیر. عمومی داخیلی محصولو ۸٫۷۹۸ میلیارد دولار دیر. و ۱۸٬۲۷۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

## قایناق‌لار

قارداش پروژه‌لرده **فیجی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

فیدجی

== گؤرونتولر ==

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# تونقا

تونقا اؤلکه‌سی‌نین بایراغی

 تونقا نقشه اوستونده یئری
**تونقا** (اینگیلیسجه: Tonga) بیر اؤلکه دیر و باشکندی نوکوآلوفا شهردیر. عمومی داخیلی محصولو 763 میلیون دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۳٬۰۳۶ نفر دیر. رسمی دیلی اینگیلیس دیلی دیر.

## قایناق‌لار

قارداش پروژه‌لرده **تونقا** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# سیاتل

سیاتل
**سیاتل** (اینگیلیسجه: *Seattle*) آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌نین واشینگتن ایالتین‌ده یئرلَشن بیر شهر. بۇ شهر آمریکادا آرام اوقیانوسونون شیمال‌غرب منطقه‌سی‌نین ان بؤیوک شهری‌دیر. مایکروسافت و آمازون کامپیوتری شیرکت‌لری، بوئینگ طیاره جورله‌ین شیرکتی و استارباکسین آنا دفترلری بۇ شهرده قرار تاپیت‌دیر. سیاتلین جمعیتی ۶۳۴٬۵۳۵ نفردیر کی بۇ رقم شهرین حومه‌سی‌نین حساب‌لاماسی ایله ۳٬۴۰۷٬۸۴۸ نفره چاتیر.

## قالری

*
*
*
*
*

 بیر پانوراما سیاتل‌دن

## منبع‌لر

* www.merriam-webster.com/dictionary/seattle

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Seattle»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **سیاتل** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# ونکوور

**ونکوور** - (اینگیلیسجه: Vancouver) کانادانین شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهرین نۆفوسو، ۲۰۱۱-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۶۰۳۵۰۲ نفر ایمیش. بۇ باخیم‌دان اۆلکه‌نین ۸ اینجی شهری سایاگلیر. **ونکوور**، بریتیش کولومبیا اوستانینده یئرلشیب؛ و ۱۱۵٫۰ کیلومتر موربع ساحه سی واردی.

ونکوور شهرین مرکزی
## گؤرونتولر

## جوغرافی

**کانادانین اون اوستانی و اوچ اراضی‌سی و مرکزلرینی گوسترن و تیکلنبیلن نقشه‌سی**
A clickable map of Canada exhibiting its ten provinces and three territories, and their capitals.

## بیرده باخ

* کانادا

## قایناق‌لار

* Census home page (Statistics Canada)
* Census of Agriculture and Census of Population questions (PDF)
# سان فرانسیسکو

**سانفرانسیسکو**  ۷٬۲۶۴٬۸۸۷ نفوس وار و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین دؤردونجو بؤیوک شهری دیر.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Francisco»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **سان فرانسیسکو** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# چوکوت دیلی

| Chukchi |
| --- |
| Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ Lyg'oravetl'en jilyjil |
| تلفوظ | [ɬǝɣˀorawetɬˀɛn jiɬǝjiɬ] |
| دوْغما دانیشانلار | روسیه |
| منطقه | چوکوتکا |
| ائتنیک | چوکچا‌لار |
| دوْغما دانیشانلار | 5,095, 32% of ethnic population  (*بدون تاریخ*) |
| دیل عائیله‌سی | چوکوت-کامچات دیللری
* Chukotkan
	+ **Chukchi**
 |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-3 | `ckt` |
| Glottolog | `chuk1273` |
| ELP | Chukchi |
|

**چوکوت دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Chukchi language، آنادولو تورکجه‌سی: Çukçice، فارسجا: زبان چوکچی) ۵٬۰۹۵ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. پالئو آسیا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. روسیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.

## قایناقلار
# هونلار

هون ایمپراتورلوغونون نقشسی اروپا و آسیادا.
**هونلار** یا هون قبیله لری (اینگیلیسجه: Huns)، گچمیش زامانلاردا یاشیان بیر مردومی دیلر کی خزرین شرقیندن توتوب تا اروپانین مرکزی یئرلرینه جاغ حکومت الرمیشلر.

هونلارین اکثر قبیله لری تؤرک دیلینده دانیشاردیلار اما اونلارین ایچینده آیری قؤملارین اقلیت قارشیقی دا واریمیش.

هون دؤلتی شرقیندن غریبینه جاغ قؤدرتلی ارتشیله تانیناردی و مردؤملاری اکثرا قبیله اؤلان صورتینده یاشاییش الردیلر و اونلارین اصلی شؤغلی دامدارلئغ و عشایری صورتینده کچینمغیمیش.

آتیلا، هونلارین اْن بویوک شاهلاریدی که اونون الینده روم ایمپراتورلوغی مغلوب اولدی و دمغ اؤلار ساواشلارینین هئچ بیرینده اؤتؤزمادی. شاه آتیلا اؤتؤس ساواشیندا شرقی اؤلان روم ایمپراتوریسین بویوک بیر شیکست وردی که باستان دؤرانیندا اؤزونه گوره بیر شاهکار حسابا گلیردی.

## هون قؤشونی

هونلار قدیم دؤرانیندا بؤیؤک بؤیؤک نقشلر ایفا الدیلر کی اؤنلارین آدی نچه ایللر سونریاجاق یادلاردان چیخمادی.

هون ارتشینین اصلی گؤردانی یونگؤل آتچیلاریمیشلار کی آت اؤستوندن اؤخ آتیب و دؤشمن ساواشچیلارین وورارمیشلار.

آچیغ دشتلرده یؤنگؤل آتچیلارین دالیندا آغئر آتچیلار قاچارمیشلار و اؤنلارین آرخاسین ساخلیارمیشلار کی اؤخچیلارین زؤماری قوتاراندان سؤنرا یؤخؤن درگیریه گیررمیشلر.

## قایناقلار
# اتفاق دؤولتلری

اتفاق دؤولتلری قهوه‌ای رنگ‌له ایشارلنیبلر
**اتفاق دؤولتلری** یا **مرکزی قودرتلر** (و یا *مرکزی دؤولتلر*) (آلمانجا: *Mittelmächte*، (ماجارجا:*Központi hatalmak*‎)، آنادولو تورکجه‌سی: İttifak Devletleri، بولغارجا: Централни сили) — بیرینجی دۆنیا ساواشی دؤورونده (۱۹۱۴–۱۹۱۸) «دوستلوق سازیشی» (آنتانتا) دؤولتلرینه قارشی اوْلان ساواش-سیاسی بلوک.

## بلوک عضولری

* آلمان ایمپیراتورلوغو
* اوتریش-ماجاریستان
* عثمانلی ایمپیراتورلوغو
* بولغار چارلیغی (۱۹۱۵-جی ایلدن)

## بلوکون یارانماسی

## اتفاق دؤولتلری‌نین موتتفیقلری

اتفاق دؤولتلری‌نین موتتفیقلری ۱۹۱۶-جی ایلده بریتانیا آغالیغینا قارشی عۆصیان قالدیرمیش ایرلند آزادلیق حرکاتی ("پاسخا عۆصیانی")، و ده کئچمیش روسیه ایمپراتورلوغونون اراضیسینده یارانمیش بعضی دؤولتلر ایدی.

* لهیستان کرال‌لیغی (с ۵ نوْوامبر ۱۹۱۶)
* اوکراین خالق جومهوریتی (۹ فوْریه-۲۹ آوریل ۱۹۱۸)
* کورلیاند هرسوق‌لوغو (۸ مارس ۱۹۱۸)
* بیرلشمیش بالتیک هرسوق‌لوغو (۸ مارس ۱۹۱۸)
* اوکراین دؤولتی (۲۹ آوریل ۱۹۱۸)
* شیمالی قافقاز داغ‌لیلار جومهوریتی (۱۱ مئی ۱۹۱۸)
* بؤیوک دون اوْردوسو (۱۸ مئی ۱۹۱۸)
* آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی (۲۸ مئی ۱۹۱۸)
* لیتوا کراللیغی (۱۱ جۇلای ۱۹۱۸)
* (0 ژانویه ۱۹۱۸:  فنلاند - ۷ مارس ۱۹۱۸-جی ایلدن آلمان ایمپراتورلوغونون موتتفیقی)

## بلوکون سوقوطو

اتفاق دؤولتلری‌نین تسلیم تاریخی| آدی | تسلیم تاریخی |
| --- | --- |
| بولغاریستان | ۲۹ سپتامبر ۱۹۱۸ |
| عثمانلی ایمپیراتورلوغو | ۳۰ اۇکتوبر ۱۹۱۸ |
| اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورلوغو | ۴ نوْامبر ۱۹۱۸ |
| آلمان ایمپیراتورلوغو | ۱۱ نوْامبر ۱۹۱۸ |

## بیرده باخ

* آنتانتا
# یونسکو

**یونسکو** بیر عومومی تشکیلاتین آدی دیر.

## یونسکو

'**یونسکو'** (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – علم، تحصیل و مدنیت اوزره بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی.

تشکیلات 16 نویابر 1945-جی ایلده یارادیلمیشدیر، مرکزی قرارگاهی فرانسه نین باشکندی پاریسده یئرلشمیشدیر. تشکیلاتین ترکیبینه دونیانین موختلیف حیصه لرینده یئرلشمیش 67 بورو و آلت بؤلمه‌لر داخیلدیر.

یونئسکو-نون نیظامنامه‌سی 1945-جی ایلده لندن کونفرانسیندا قبول ائدیلمیش، 4 نویابر 1946-جی ایلده قوووه‌یه مینمیشدیر. حال-حاضیردا تشکیلاتین 191 اؤلکه عوضوودور.

یونئسکو-نون اساس مقصدی – عیرقیندن، جینسیندن، دیلیندن و دینیندن آسیلی اولمایاراق تحصیل، علم و مدنیت ساحه‌لری اوزره خالقلارین امکداشلیغینی گئنیشلندیرمک یولو ایله صولحون و تهلوکه‌سیزلیگین مؤحکملنمه‌سینه کؤمک ائتمکدیر.

1972-جی ایلده یونئسکو طرفیندن "عوموم دونیا مدنی و طبیعی ایرثین قورونماسی حاقیندا کونوئنسییا" قبول ائدیلمیشدیر.

بو تشکیلاتین نیظامنامه‌سی 1945-جی ایلین نویابر آییندا لندن‌ده 44 اؤلکه‌نین نوماینده‌لرینین قاتیلدیقلاری ییغینجاقدا قبول ائدیلمیشدیر. تورکیه، بو سنه‌دی ایمضالایان ایلک ایییرمی دؤولت آراسیندادیر (یونئسکو نیظامنامه‌سی، تورکیه‌ده 20 مای 1946 تاریخلی و 4895 سایلی قانونلا تصدیق ائدیلمیشدیر).

مرکزی پاریسده اولان و عومومی کونفرانس، ایجرا شوراسی،کاتیبلیک اولماقلا اوچ عالی اورقانی اولان یونئسکو تحصیل، علم و مدنیت ساحه لرینده‌کی مقصدلرینی، اؤزونه عوضو اولان هر دؤولتده قورولان میللی کومیسیالار واسیطه‌سیله رئاللاشدیرماغا چالیشیر.

### عومومی کونفرانس

عوضو دؤولتلرین نوماینده‌لریندن عیبارت اولان عومومی کونفرانس 1946-1953-جی ایللر آراسیندا حالیندا هر ایل، 1954-جی ایلدن بری ایکی ایلده بیر توپلاشیر. بو واختا قدر 26 عومومی کونفرانس کئچیریلمیشدیر.

عومومی کونفرانس، تشکیلاتین ان صلاحیتلی اورقانی اولاراق ایجرا شوراسی عوضولرینی و باش دیرئکتورو سئچیر، یونئسکو-نون ایش پروقراملارینی قبول ائدیر و بودجه‌نی تصدیق ائدیر.

### ایجرا شوراسی

یونئسکو ایجرا شوراسی عومومی کونفرانسا قاتیلان و حؤکومت‌لرین طرفیندن آدای گؤستریلن نوماینده‌لر آراسیندان دؤرد ایل اۆچون 58 عوضودن عیبارت سئچیلیر.

### کاتیبلیک

عومومی کونفرانس طرفیندن آلتی ایل اۆچون سئچیلن باش دیرئکتورون رهبرلیگی آلتیندا یونئسکو کاتیبلیگی تحصیل، علم، مدنیت و اونسیت ساحه لرینه سوروملودور.

کاتیبلیگین باشلیجا وضیفه‌سی، ایکی ایللیک یونئسکو پروقراملارینین تطبیق اولونماسی اۆچون بوتون لازیمی تئکنیکی ایشلری گؤرمک و تدبیرلری تشکیل ائتمکدیر.

## قایناقلار
# جانز هاپکینز بیلیم‌یوردو

جانز هاپکینز بیلیم‌یوردو| فایل:Johns Hopkins University's Academic Seal.svgSeal of The Johns Hopkins University |
| شوعار | Veritas vos liberabit (Latin) |
| نؤوع | اؤزل |
| یارادیلمیش | ۱۸۷۶ (۱۸۷۶) |
| مالی موقوفه‌سی | $3.381 billion (2016) |
| رئیس | Ronald J. Daniels |
| یئر | بالتیمور، آمریکا |
| Athletics | NCAA Division III |
| ماسکوت | Blue Jay |
| وب‌سایتی | www.jhu.edu |
| فایل:Johns Hopkins University Logo.svg |

**جانز هاپکینز بیلیم‌یوردو** (اینگیلیسجه: Johns Hopkins University, فارسجا: دانشگاه جانز هاپکینز، عربجه: جامعة جونز هوبكينز)آمریکانین بالتیمور شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. خوصوصی و اؤزل اؤیره‌تیم قۇرومودیر.

## گؤرونتولر

* فایل:JHUQuad.jpg

## مزون‌لار

* پول د قررو
* لوئیس ویتن
* آبراهام فلکسنر
* رابرت جکسس
* جان وایتهد
* جان جان یلتوت
* فرانک اوپنهیمر
* جان ماکلی
* آبراهام سایدنبرق
* جوزف شالیکا
* هنری اندریوس بومستد
* رابرت الونوویچ
* جان کورکران (منطیق)
* استنلی انقاران
* ادوین هال

قارداش پروژه‌لرده **جانز هاپکینز بیلیم‌یوردو** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## قایناق‌لار

* More than 3,000 admitted to Johns Hopkins University's Class of 2020  Archived 2016-03-21 at the Wayback Machine.
* Johns Hopkins Fact Book. "Johns Hopkins Fact Book" Archived 2015-02-26 at the Wayback Machine., *Johns Hopkins University*, Baltimore, March 1, 2015. Retrieved on May 12, 2015.
* Hopkins admits 3,117 Students to the Class of 2021  Archived 2017-04-11 at the Wayback Machine.
* As of June 30, 2016. U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year (FY) 2016 Endowment Market Value and Change in Endowment Market Value from FY 2015 to FY 2016. National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute (2017). آرشیولنیب اصلی نۆسخه‌دن on 2018-12-25. یوْخلانیلیب2018-02-18.
* A quick look at the Johns Hopkins University Class of 2019
* A look at the Johns Hopkins University Class of 2017
* A Timeline of Women at Hopkins. Jhu.edu. یوْخلانیلیبSeptember 24, 2011.
* Nobel Prize Winners. Johns Hopkins University. آرشیولنیب اصلی نۆسخه‌دن on February 8, 2014. یوْخلانیلیبMarch 14, 2009.
* Who Was Johns Hopkins?. آرشیولنیب اصلی نۆسخه‌دن on 2010-06-08. یوْخلانیلیب2018-02-18.
* Johns Hopkins men's lacrosse program to join Big Ten. The Baltimore Sun (2013). آرشیولنیب اصلی نۆسخه‌دن on 2013-06-03. یوْخلانیلیبJune 3, 2013.
# توپوقرافی

**توپوقرافی** (اینگیلیسجه: Topography) بوتون بیر ایضاحلا دئیه بیلریک کی یئر اؤلچمه ایشلری دوغانین اؤلدوغو آلچاق-اوجا و یا قاییرما آلچاق-اوجا لارین سورغولاماق و اؤلچمه‌یه دئییلیر.

## یئر اؤلچمومونون ایش بؤلمه‌لری

یئر اؤلچمه ایشلری بوتونلوکده ایکی بؤیوک بؤلمه‌یه بؤلونور:
یئرین دوزن‌لیگی‌نین نئجه دورومون گؤرستمک(پیلانی مئترئ).
یئرین بیر ساحه‌سی‌نین آلچاق-اوجاسینی گؤرستمق(آلتی مئترئ).

## یئر دوزن‌لییی ایشلری

بو ایشدن اوتور گرک بیر گوزه آلینمیش یئر ساحه‌سی‌نین آلچاق-اوجالارینی یول و یا چای‌لارین توشی،یول‌لارین کئسیشمه نؤقتالاری،تیکینتی‌لرین دورومو و داها آیریجا آلچاق-اوجالار بیر پلان اوزرینده چکیله.اؤرنک:
(D) توشون پلان اوزرینده چکمک اۆچون، بیر نفر (A) نؤقتاسی‌نین اوستونده دورور و (AL)،(AM)و...بوی‌لاری اؤلچور هابئله بو اؤلچولرین (AN)-ا گؤره بوجاق‌لاریدا اؤلچور.بو اؤلچولر اله گلدیک‌دن سؤنرا نققاله و ختکئشنن(D) توشون صحیفه اوزرینه چکمک اولار.N همان قوزئی(Norh)دیر و (AN) آزیموت یا ژیزمان دئییلیر.

فایل:Drawing1-Model.jpg
بیرساحه‌نین توپوقرافیاسی اۆچون گؤرولن نوقتالارین دورومی گرک الده اولا کی بو دوروم‌لار توپوقرافیا کانوواسی ایله (توپوقرافیا تورو) ایله گئلیر کی بو کانووالار اؤزلری ژئودئزیا نؤقتالارینا باغ‌لی‌دیرلار.

## توپوقرافیا(یئر اولچوم)تورونون یاراتماغی‌نین ندنی

اگر بیربیرین‌دن آیری ساحه‌لری اؤلچوب و سؤنرا اونلاری بیرلشدیرسک، اونلارین کانوواسی گرک بیربیرینه باغ‌لی اولا، اگر اولماسا دقت‌لی بیربیرلرینه یاپیشمازلار.

## آلتی مئترئ ایشلری

نئجه کی یوخاریدا دئییلدی پلانیمئترئ ده بیر شوبهه قالمیر و یوخاریا باخاراق هر بیر نؤقتایا (X،y)((جوغرافیا بوی،ائن))ی وئریلیر کی بیر کووردینات سیستم سئچرکن، صحیفه اوزرینه گتیرمک اولار. نهایت آلچاق-اوجانی(X،x،z)کیمی گؤسترمک اۆچون آیریجا یول‌لار وار.

## آلچاق-اوجالاری پلان اوزرینده گؤسترمک یول‌لاری

قاباریق پلان:
آلچاق-اوجالار ائشل‌ایله قاباریق شکیلده گؤستریلیر.بو پلان آدی گؤروجولر اۆچون آیدین دیر آما تئکنیکی ایشلر اۆچون ایشه گلمز.
کؤلگه باغلاماق:
بو یؤنتمده بیر آلچاق-اوجا ساحه‌یه بل‌لی بیر بوجاق‌دان ایشیق ساچیلیر کی کؤلقه ایشیق اثرینده دوزلیر. کولگه بیر ائشل‌ایله پلانین اوزرینه چه کیلیر بو یؤنتمده یوخاریداکی کیمی آیدین‌دیر آما تئکنیکی ایشلر اۆچون چوخ ایشه گلمز.
اویون ساحه‌لر:
ان کئچرلی یؤنتم‌دیر.بو یؤنتمدا اویون صحیفه‌لر قاباریق‌لی ساحه‌لری کسرکن یاتای رسمینی صحیفه‌یه چکیر.

فایل:Akbl.jpg
## قایناقلار

سوروئیینگ-موهندیس شمس نوبخت
# قاسپار مونژ

| قاسپار مونژ |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۹ مهٔ ۱۷۴۶ Beaune, Côte-d'Or |
| اؤلوم | ۲۸ جولای ۱۸۱۸ (۷۲ یاش) پاریس |
| میلیت | فرانسه |
| تانینماق سببی | Descriptive geometry |
| **علمی منسبی** |
| باشقا اؤیرنجیلری | Jean-Baptiste Biot |
|  |

**قاسپار مونژ** (اینگیلیسجه: **Gaspard Monge**) فرانسه‌لی بیلیم اینسانی. ۷۲  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۸ ژوئیه ۱۸۱۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gaspard Monge»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **قاسپار مونژ** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# ۱۹۷۸ (میلادی)

|  |  |
| --- | --- |
| **عصر:**  | عصر ۱۹ - **عصر ۲۰** - عصر ۲۱ |
| **اون‌ایلیک:** |  ۱۹۴۰  ۱۹۵۰  ۱۹۶۰  ۱۹۷۰  ۱۹۸۰  ۱۹۹۰  ۲۰۰۰
 |
| **ایل:** | ۱۹۷۵ ۱۹۷۶ ۱۹۷۷ - **۱۹۷۸** - ۱۹۷۹ ۱۹۸۰ ۱۹۸۱ |

۱۹۷۸آیری تقویم‌لرده| ایران تقویمی | ۱۳۵۶–۱۳۵۷ |
| میلادی تقویم | ۱۹۷۸ *MCMLXXVIII* |
| اتیوپی تقویمی | ۱۹۷۰–۱۹۷۱ |
| ائرمنی تقویمی | ۱۴۲۷ ԹՎ ՌՆԻԷ |
| ایسلامی تقویم | ۱۳۹۸–۱۳۹۹ |
| ایگبو تقویمی | ۹۷۸–۹۷۹ |
| آشوری تقویمی | ۶۷۲۸ |
| بربری تقویمی | ۲۹۲۸ |
| بنقالی تقویمی | ۱۳۸۵ |
| بهائی تقویمی | ۱۳۴–۱۳۵ |
| بودایی تقویمی | ۲۵۲۲ |
| بیزانس تقویمی | ۷۴۸۶–۷۴۸۷ |
| جوچه تقویمی | ۶۷ |
| چین تقویمی | 丁巳年 (اود ایلان) ۴۶۷۴ یا ۴۶۱۴     *— تا —* 戊午年 (یئر آت) ۴۶۷۵ یا ۴۶۱۵ |
| تایلندین گونش تقویمی | ۲۵۲۱ |
| دیسکوردیان تقویمی | ۳۱۴۴ |
| ژاپون تقویمی | شووا ۵۳ (昭和５３年) |
| ژولین تقویمی | میلادی دان ۱۳ گون آز |
| برمه نین سونتی تقویمی | ۱۳۴۰ |
| عبری تقویمی | ۵۷۳۸–۵۷۳۹ |
| قطب تقویم | ۱۶۹۴–۱۶۹۵ |
| کوره تقویمی | ۴۳۱۱ |
| مینگو تقویمی | چین تقویمی ۶۷ 民國۶۷年 |
| هولوسن تقویمی | ۱۱۹۷۸ |
| هندو تقویم لری |  |
|  - *ویکرم سموت* | ۲۰۳۴–۲۰۳۵ |
|  - *شاکا ساموات* | ۱۹۰۰–۱۹۰۱ |
|  - *کالی یوگا* | ۵۰۷۹–۵۰۸۰ |
| رم تاریخی | ۲۷۳۱ |
| سلطنت ایلی بریتانیا | ۲۶ ایکینجی الیزابت – ۲۷ ایکینجی الیزابت |
| یونیکس ساعات | ۲۵۲۴۶۰۸۰۰–۲۸۳۹۹۶۷۹۹ |
| This box: * باخ
* دانیش
* دییش
 |

 **میلادی ۱۹۷۸-جی ایل** گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز یئتمیش سککیزینجی ایل.

## اهمیتلی حادیثه‌لر

### حادیثه‌لر

* ۵ دسامبر - شوروی و افغانیستان آراسیندا ۲۰ ایللیک دوْستلوق مۆقاویله‌سی ایمضالانمیشدیر.
* ۲۷ دسامبر - ایسپانیادا ۴۰ ایل سۆرن دیکتاتورلوق رژیمی‌نین آردیندان دموکراسی گئچدی.
* ۲۷ اوْکتوبر - مصر رئیس‌جومهورو انور سادات و ایسرائیل باش ناظیری مناخم بگین کمپ-دیوید راضیلاشمالارینا گؤره نوبل صولح جاییزه‌سینه لاییق گؤرولدولر.
* ۲۶ نوْوامبر - ایراندا روحانیلر اهالینی پهلوی رِژیمینه قارشی اعتیصابا چاغیریب و اؤلکه ایفلیج وضعیتینه گلمیش‌دیر.
* ۲۶ آقوست - بیرینجی ایوانن پاول روم اؤلکه‌سینین پاپاسی سئچیلمیشدیر.
* ۱۶ سپتامبر - ایرانین طبس شهرین‌ده باش وئرن زلزله ۱۵ مین آدامین اؤلومونه سبب اولدو.
* ۱۶ دسامبر - چین خالق جومهوریسی و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا دیپلوْماتیک علاقه‌‌لر قۇرولموشدور.
* ۱۶ اوْکتوبر - تاریخده ایلک اسلاو و ۱۵۲۳-جو ایلدن بری روملی اولمایان ایلک شخص روم پاپی سئچلدی.

## قایناق‌لار
# آمریکو وسپوچی

**آمریکو وسپوچى** (ایتالیانجا: Amerigo Vespucci) کریستوفر کولومب طرفندن كشف ائدیلن آمریکانین یئنى بیر قطعه اولدوغونو دونیایا دویوران ایتالیان تاجر و خریطه‌چى. ١٤٥٤ ده فلورانس‌دا دنیایا گلدى. یئنى كشف ائدیلن آمریکا قاره‌سینه سیاحتلر یاپدى. ١٥١٢ ده اسپانیانین سویل شهرینده اولدى.

## قایناق
# پال ولفوویتز

**پال ولفوویتز** (اینگیلیسجه: Paul Wolfowitz) یهودی آمریکالی ایش آدامی و سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو. کورنل و شیکاقو بیلیم یوردلاریندا تحصیل ائله‌ییب. ۱۹۴۳ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.

## قایناقلار
# هندسه

دئسارقوئس نظریه‌سیندن بیر گؤستری
**هندسه** (یونانجا:γεωμετρία، ژئو: «یئر»، مترون: «اؤلچوم» geo-metron) شکیللرین اؤلچومو، نیسبی مؤوقعیّتلر و شکیللرین اؤزللیکری ایله ایلگیلی، ریاضیاتین بیر آلت‌قوْلو دور. بیز اینسانلار تکجه ۲-دی (۲ بؤعدلو) و ۳-دی شکیللری چکیب و گؤروروک آمّا ریاضیاتچیلار ۴-دی ۵-دی ۶-دی، ... فوْرملاری دا حساب ائده بیلیرلر.

۲-دی فوْرمدا اولان موربع، چئوره، اۆچگن و صاف رسیملر صاف ژئومتری‌ده دیرلر. کۆب یوخسا مۆکعب، سیلندیر یا اۇستووانه، کونوس و کوره ۳-دی برک ژئومتری دیرلر.
# فیثاغورس تئوریسی

Pythagorean theorem|  |
| Type | Theorem |
| Field | Euclidean geometry |
| Statement | The sum of the areas of the two squares on the legs (*a* and *b*) equals the area of the square on the hypotenuse (*c*). |
| Symbolic statement |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Generalizations | * Law of cosines
* Solid geometry
* Non-Euclidean geometry
* Differential geometry
 |
| Consequences | * Pythagorean triple
* Reciprocal Pythagorean theorem
* Complex number
* Euclidean distance
* Pythagorean trigonometric identity
 |

**فیثاغورس تئوریسی** یوخسا **فیثاغوس قضیه‌سی** (اینگیلیسجه: Pythagorean theorem) ریاضیات دا بیر تئوریدیر. بو تئوری اۆچگنلرین بؤیورلری اۆچۆندور. فیثاغورس بیر یونانلی بیلیم آدامی ایدی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

شابلون:ProofWiki

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌آمباردا Pythagorean theorem ایله مربوط فایل وار.  |

* Euclid (1997) [c. 300 BC]. David E. Joyce (ed.). *Elements*. 2006-08-30-ده یوخلانیب. In HTML with Java-based interactive figures.
* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001) [1994], "Pythagorean theorem", *Encyclopedia of Mathematics*, Springer Science+Business Media B.V. / Kluwer Academic Publishers, ISBN 978-1-55608-010-4
* History topic: Pythagoras's theorem in Babylonian mathematics Archived 2011-06-06 at the Wayback Machine.
* Interactive links:
	+ Interactive proof in جاوا of the Pythagorean theorem
	+ Another interactive proof in جاوا of the Pythagorean theorem
	+ Pythagorean theorem with interactive animation
	+ Animated, non-algebraic, and user-paced Pythagorean theorem
* Pythagorean theorem water demo on YouTube
* Pythagorean theorem (more than 70 proofs from cut-the-knot)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
# نازکا صفحه‌سی

| نازکا صفحه‌سی |
| --- |
|  |
| Type | Minor |
| Approximate area | 15,600,000 km2 |
| Movement1 | north-east |
| Speed1 | 40-53 mm/year |
| Features | Pacific Ocean |
| 1Relative to the African Plate |

نازکا صفحه سی
**نازکا صفحه‌سی** (اینگیلیسجه: Nazca plate) بیر تکتونیک صفحه سی دیر. دوغو بؤیۆک اوقیانوسون دادیر . نازکا پرو اؤلکه سینده بیر بؤلگه دیر.

## قایناقلار

### کیتاب تانیتیمی

* Extreme Science site: "A Lesson in Plate tectonics" The basics explained.
* Galapagos rise junction (map)
* Juan Fernandez and Easter microplate (map)
* Muawia Barazangi and Bryan L. Isacks, "Spatial distribution of earthquakes and subduction of the Nazca plate beneath South America" in *Geology* Vol. 4, No. 11, pp. 686–692. Abstract
* Mark Andrew Tinker, Terry C. Wallace, Susan L. Beck, Stephen Myers, and Andrew Papanikolas, "Geometry and state of stress of the Nazca plate beneath Bolivia and its implication for the evolution of the Bolivian orocline" in *Geology* **24**(5), pp. 387–390 Abstract
* Cahill, T. and B. Isacks (1992). "Seismicity and shape of the subducted Nazca plate." *Journal Geophysical Research* **97** (12)
* James, D. (1978). "Subduction of the Nazca plate beneath Central Peru." *Geology* **6** (3) pp 174–178
* Martin Meschede and Udo Barckhausen, "Plate tectonic evolution of the Cocos-Nazca spreading center"

شابلون:Central America plates
شابلون:Tectonic plates
# سامان یولو

| Milky Way |
| --- |
|  |
| Observation data (J2000 epoch) |
| اولدوزلار شکیلی | Sagittarius |
| Right ascension | 17h 45m 40.0409s |
| Declination | شابلون:DEC |
| Distance | ۲۵٫۶–۲۷٫۱ kly (۷٫۸۶–۸٫۳۲ kpc) |
| Characteristics |
| Type | Sb, Sbc, or SB(rs)bc (barred spiral galaxy) |
| Mass | (0.8–1.5)×1012 M☉ |
| Number of stars | 100–400 billion |
| Size | Stellar disk: 185 ± 15 kly
Dark matter halo: ۱٫۹ ± ۰٫۴ Mly (۵۸۰ ± ۱۲۰ kpc) |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Thickness of thin stellar disk | ≈۲ kly (۰٫۶۱ kpc)Convert internal error: unknown message |
| Angular momentum | ≈1×1067 J s |
| Sun's distance to Galactic Center | label11=Sun's year|Galactic rotation period |
| 240 Myr |
| Spiral pattern rotation period | 220–360 Myr |
| Bar pattern rotation period | 100–120 Myr |
| Speed relative to CMB rest frame | 552.2±5.5 km/s |
| Escape velocity at Sun's position | 550 km/s |
| Dark matter density at Sun's position | 0.0088+0.0024 −0.0018 M☉pc−3 or 0.35+0.08 −0.07 GeV cm−3 |
| See also: Galaxy, List of galaxies |

سامان یولو گؤرونتوسو نوادا چؤلوندن **سامان یولو**، **سود یولو** یوخسا **آغ یول**، بوروشوق قالاکسی، گونش سیستمی بۇ قالاکسیده دیر. سامان یولو بوروشوق قالاکسیلردن و اونا یاخین آندرومدا بورولموش قالاکسیلار ساییسیندا دیر. سامان یولونون اوزونلوغو ۱۰۰٬۰۰۰ دن ۱۲۰٬۰۰۰ ایشیق ایلینه قدر و قالینلیغی دا ۱۰۰۰ ایشیق ایلی دیر. سامان یولودا تقریبا ۲۰۰ و ۴۰۰ میلیون آراسیندا اولدوز، و ۱۰۰ میلیارد گزه‌گن واردیر. گونش اولدوزو، سامان یولونون اورتاسین نین ۲۷۰۰۰ ایشیق ایلی اوزاقلیغیندا دیر.

بولودسوز گئجه لرده گؤی ده بؤیوک و گوزه گلیم آغ دومانلیق گؤرونتوسونده دیر. سامان یولو نون فرقلی بؤلوملرینده اونون فورمو، انی و پارلاقلیغی فرقلی دیر. اونو تلسکوپ ایله بیرینجی دفعه قالیلئو قالیلئ گؤرموشدور. سامان یولو قو بورجونده ایکی قولا آیریلیر و گونئی خاچی بورجوندا بیرلئشیر. شومال قوطب وئرونیکانین ساچلاری بورجونده دیر.

## قایناقلار
# میلتلر آراسی اولدوزچولار بیرلیگی

International Astronomical Union (IAU)| *Union astronomique internationale (UAI)* |
|  |
| National members from 79 countries |
| قورولوش | ۲۸ جولای ۱۹۱۹ (۱۹۱۹-۰۷-28) |
| باش‌مرکز | پاریس, فرانسه |
| پرسوْنل‌لر  | 79 national members 12,664 individual members |
| President | Ewine van Dishoeck |
| General Secretary | Maria Teresa Lago |
| وب‌سایت | IAU.org |

**میلّتلر آراسی اولدوزچولار بیرلیگی** (IAU، بۆتون آد: International Astronomical Union) میلتلر آراسیندا بیر تشکیلاتدیر. بو تشکیلات اولدوزچولوق بیلگیلری‌نین یایماغی اۆچون چالیشیر.

بو تشکیلاتین بۆتون عوضولری اولدوزچولوقدا دوکترا مدرکینی قازانیب و چوخ یوخاری اولدوزچولوقدا چالیشیللار.

## ایشلری

بو تشکیلات فضادا اوْلان بۆتون اۇلدوزلارا، گزه‌گنلره، داشلارا و عاریضه‌لره آد سئچیب و اونلاری تانیتدیریر.

## قایناق