# چای‌حؤوزه‌سی

**چای‌حوزه‌سی** ، بوتون آخان سطح سولارینین چای مسبی کیمی تک بیر نقطه یه، گؤل و یا اوقیانوس کیمی باشقا (چای آغؽزی) بیر سو حوضه سینه آخدیغی بیر قورو ساحه سیدیر. حوضه بیتیشیک حوضه لردن سیلسله لر و تپه لیکلر کیمی بیر سیرا یوکسکلیک لردن عبارت اولان په ریمتر، درنژ بولگوسو ایله آیریلیر. حوضه چایلارین بیرلشمه یئرلرینده بیرلشن و ایئرارخیک بیر نومونه یارادان داها کیچیک حوضه لردن عبارت اولا بیلر. چای‌حوزه‌سی اوچون آیری ترمینلر سو توپلاما ساحه سی، درنژ ساحه سی، چای حوضه سی، سو توپلاما ساحه سی، سو حوضه سی و ایمپلوویومدور. شومالی آمریکادا اونلار عادتن سو حوضه سی آدلانیر، باخمایاراق کی، دیگر اینگیلیس دیللی یئرلرده "سو حوضه سی" یالنیز اصل معناسیندا، آخار-باخار خط معناسیندا استفاده اولونور.
چای‌حوزه‌سی سرحدلری اطراف محیط مهندیسلیگی و علمینده عمومی بیر وظیفه اولان سو حوضه سینین معینلشدیریلمه سی ایله معین ائدیلیر.
قاپالی چای‌حوزه‌سینده و سو اوقیانوسا آخماق عوضینه، حوضه نین ایچینه دوغرو توپلانیر و بو، دائمی گول، قورو گول و یا یئرآلتی سولارین ایتیریلدیگی نقطه اولا بیلر.

چای حوزسینین شماتیک تصویری
چای‌حوزه‌ لری چوخ سوییه لی ایئرارخیک درنژ سیستمینه یووا قورماق اوچون آیریلمیش درنژ ساحه لری اولان هیدرولوژی واحیدلره بنزیر، آما عینی دئییل. هیدرولوژی واحیدلر چوخلو گیریش، چیخیش و یا اودما یئرلرینه ایمکان وئرمک اوچون معین ائدیلیر. جدی معنا دا، بوتون چای‌حوزه‌ لری هیدرولوژی واحیدلردیر، آما بوتون هیدرولوژی واحیدلر چای‌حوزه‌ لری دئییل.

## دونیانین اساس سو حؤوزه لری

 قۇرو حؤزه‌لرینین اوقیانوسلارا نئجه آخدؽغینی گؤسترن اساس قیتلراراسؽ بؤلونملر. بوْز منطقه لر اوقیانوسلارا آخمایان باغلؽ حؤزه‌لردیر.
### اوقیانوس حؤزه‌لری

دونیانین قۇرو سۇلارینین تخمینا ۴۸،۷۱٪-ای اطلس اوقیانوسو آخؽر. شومالی آمریکادا سطح سۇلاری سن‌لوران چایی و بؤیوک گؤللر حؤزه‌لری، آمریکانین شرق ساحیلی، کانادا دنیزلری و نیوفاوندلند و لابرادوْرون چوخلی حیصّه‌سی واسیطه‌سیله اطلس اوقیانوسا آخؽر. آند داغلارؽنین شرقیندکی جنوبی آمئریکانؽن دئمک اوْلار کی، هامؽسی، غربی و مرکزی اوروْپانین اکثر حیصّه‌سی و غربی ساهاراآلتؽ آفریقانؽن بؤیوک حیصّه‌سی، ائله‌جه‌ده غربی ساهارا و مراکشین بیر حیصّه‌سی اطلس اوقیانوسونا آخؽر.
دۆنیانین ایکی اساس آرالؽق دنیزی‌ده اطلس اوقیانوسونا تؤکولور. کارائیب دنیزی و مکزیک خلیجی حؤزه‌سی آبشـؽن آپالاش و قایالؽ داغلارؽ آراسؽنداکی داخیلی حیصّه‌سینین بؤیوک حیصّه‌سینی، کانادانؽن آلبئرتا و ساسکاچئوان ایالتلرینین کیچیک بیر حیصّه‌سینی، مرکزی آمریکانؽن شرقینی، کارائیب دنیزی و کؤرفز آدالارؽنی و جنوبی آمریکانؽن شیمالؽنین کیچیک بیر حیصّه‌سینی احاطه ائدیر. قارا دنیزله بیرلیکده آرالؽق دنیزی حؤزه‌سی شیمالی آفریکانؽن بؤیوک بیر حیصّه‌سینی، شرق-مرکزی آفریقانؽ (نیل چایؽ واسیطه‌سیله)، جنوبی، مرکزی و شرقی اوروپانی، تۆرکیه‌نی و ایسرائیل، لوبنان و سوریه نین ساحیل اراضیلرینی احاطه ائدیر.
شومال بوزلو اوقیانوس غربی کانادانؽن و کانادانؽن شومالؽندا کوْنتینئنتال بؤلمه‌نین شرقینده، شومالی آلاسکانؽن و شومالی داکوتا ، جنوبی داکوتا، مینسوتا و مونتانا شتاتؽنین حیصّه‌لرینی آبش-دا، اسکاندیناوی یارؽماداسینین شومال ساحیلینده، مرکزی و شومالدا قۇرور. روسیه و آسیادا قازاخیستان و موغولیسنانؽن بعضی حیصّه‌لری، دۆنیاتوْرپاقلارینین تخمینا ۱۷٪ -نی تشکیل ائدیر. دۆنیاداکی توْرپاقلارین ۱۳٪ -دن بیر قدر چوْخو بؤیوک اوقیانوس آخؽشیر. اوْنون حؤزه‌سینه چینین چوْخ حیصّه‌سی، شرقی و جنوب-شرقی روسیه، ژاپون، کوره یارؽماداسی، هیند-چینی، اندونزی و مالزی ، فیلیپپین، بۆتون بؤیوک اوقیانوس آدالارؽ، اوسترالییانؽن شومال-شرق ساحیللری، کانادا و آمریکا بیرلشمیش ایلاتلرینده غربینده کوْنتینئنتال بؤلونمه‌نین غربینده داخیلدیر. (آلاسکانؽن اکثریتی داخیل اوْلماقلا)، ائله‌جه‌ده آند داغلارؽنین غربینده غربی مرکزی آمریکا و جنوبی آمریکا. هیند اوقیانوسو درئناژ حؤزه‌سی‌ده یئر کۆره‌سینین تخمینا ۱۳٪ -نی تشکیل ائدیر. آفریقانؽن شرق ساحیللرینی، قؽرمیزی دنیز ساحیللرینی و فارس کؤرفزینی ، هیندیستان یارؽماداسینی، بیرمانؽ و اظوسترالییانؽن اکثر حیصّه‌لرینی قۇرودور.

### ان بؤیوک چای حؤزه‌لری

ان بؤیوک بئش چای حؤزه‌سی (اراضییه گؤره)، ان بؤیویودن کیچییه قدر آمازون (۷ میلیون کم۲)، کوْنقو (۴ میلیون کم۲)، نیل (۳،۴ میلیوْن کم۲)، میسیسیپی (۳،۲۲ میلیون کم۲) و ریوْ دئه لا پلاتا (۳،۱۷ میلیوْن کم۲). ان چوْخ سۇیو بوْشالدان اۆچ چای، ان چوْخ سۇ، آمازوْن، گنگ و کونقو چایلارؽدیر.

### باغلی چای حؤزه‌لری

بیر باغلی حؤوزه اورتا آسیادا
باغلی حؤزه‌سی اوقیانوس آخؽدمایان داخیلی حؤزه‌لردیر. باغلی حؤزه‌لر یئر کۆره‌سینین تخمینا ۱۸٪ -نی احاطه ائدیر. بعضی ائندوْرفیک حؤزه‌لر ایچری آخان گؤلونه و یا داخیلی دنیزه آخؽر. بۇ گؤللرین بیر چوْخو گئچیجیلیک و یا ایقلیم و آخؽندان آسؽلی اوْلاراق اؤلچولری کسکین شکیلده دَییشیر. سۇ سوْندا یئره بۇخارلانیرسا و یا یئره سؽزارسا، ساحه بیر نئچه آدلا، مثلاً، پلایا، دۇز دۆزنگاه ، قورو گؤل و یا شوْرالؽق ایله گئده بیلر. ان بؤیوک باغلی حؤزه‌لر خزر دنیزی ، آرال دنیزی و چوْخسایلی کیچیک گؤللر‌ده داخیل اوْلماقلا اوْرتا آسیادا یئرلشیر. آیریجا باغلی بؤلگه‌لره آمریکانین بیرلشمیش ایلاتلرینده-داکؽ بؤیوک حؤزه‌، ساهارا صحراسؽنین چوْخ حیصّه‌سی، اوْکاوانقو چایؽنین (کالاهاری حؤزه‌سی) درئناژ حؤزه‌سی، آفریقانؽن بؤیوک گؤللری یاخؽنلیغینداکی داغلؽق اراضیلر، اوسترالیا و عرب یارؽماداسینین اینتریئرلری و مکزیک و آند داغلارؽندا حیصّه‌لر. بۇنلاردان بعضیلری، مثلاً، بؤیوک حؤزه‌، تک درئناژ حؤزه‌لری دئییل، آیرؽ-آیری، بیتیشیک قاپالؽ حؤزه‌لرین کوْللئکسییالاریدیر. بۇخارلانمانین سۇ ایتکیسینین اساس واسیطه‌سی اوْلدوغو ائندوْرفئیک سۇ اوْبیئکتلرینده سۇ عادتا اوقیانوسلاردا داها چوْخ دۇزلو اوْلور. بۇنون عیفرت نۆمونه‌سی اؤلو دنیزدیر.

## گونئی آذربایجان چای حؤوزه لری

 گونئی آذربایجاندا ۲ چای حوزه سی وار:

۱-اورمو گؤلو چای‌حؤوزه‌سی

اورمو گؤلۆنون چای حوزسینین موقیتی خریطه ده
اورمو گؤلو چای‌حؤوزه‌سی غربی آذربایجان و شرقی آذربایجان اوستانی و کوردستان اوستانلارؽندا یرله‌شیر و ساحسی ۵۱۸۰۰ کیلومترشامیلدیر. غرب سرحدی ایران و تورکیه‌نین سرحد یوکسکلیک‌لریدیر. بو حوضه‌نین اِن یوکسک نقطه‌لری ۴۸۱۱ متر یوکسکلیک‌ده سابالان و ۳۷۰۷ متر یوکسکلیک‌ده سهند، حوضه‌نین ان آلچاق نقطه‌سی ایسه اوْرتا حسابلا ۱۲۸۰ متر یوقسکلیک‌ده اورمو گؤلودور. حوضه‌نین اوْرتا یاغؽنتی میقداری ۵۵۰ میلی‌متر‌دیر و اساس منبعی آرا\_لیق دنیزی آخینلاری‌دیر. حوضه‌نین اساس چای‌لاری اونوْن گوونئی یاریسیندا یرله‌شیر و اونلاردان ان اهمیّتلی‌لری آجی چای، جیغاتی چایی، تاتائو چایی ، مهابادچای ، باراندوز چای، زولاچای و نازلی چای‌دیر. آیری طرفدن، شمال حصه‌سینین چای‌لاری اساسن کیچیک و آزسولو حوضه‌لره مالک‌دیر.

۲-خزر دنیزی چای‌حؤوزه‌سی:

خزر دنیزین چای حوزسینین تصویری
حؤوزه ۱۷۴.۶۱۸ کیلومتر مربع اراضی‌نی احاطه ائدیر و اوْنون ۳۵٪ جنوبی آذربایجاندا یئرلشیب و یئددی آلت حؤوزه‌یه بؤلونور. حؤوزه‌یه خزر دنیزینه تؤکولن سو یوللاری داخیلدیر. بو سو یوللارینین اکثریتی دنیزه گیرمه‌زدن اول تامامیله ایران داخیلینده آخیر؛ آراز چایی ایرانین آذربایجان و ارمنیستانلا سرحددی بویونجا آخیر و آذربایجانا داخیل اولدوقدان سونرا دنیزه تؤکولور

## قایناقلار