# فعل

**فعل** یوْخسا **ائیلم**، ایش، حال و حرکت بیلدیرن سؤزلر.

## ائیلم‌لرین(فعل‌لرین) قوُرولوشجا دسته‌لری

تۆرکجه‌ده اوْلان ائیلم‌لر(فعل‌لر) اؤز قوُروُلوُش‌لارینا گؤره اۆچ یئره بولونور:

* ساده ائیلم‌لر
* دۆزَلتمه ائیلم‌لر
* مورکّب ائیلم‌لر.

### ساده ائلیم‌لر

بیر کؤک‌دن عیبارت اوْلان و بیر حرفی دَییشیک‌ده معناسی ایتن یوْخسا دَییشن ائیلم‌لره، ساده ائیلم دئییلیر. ساده ائیلم‌لر تۆرکجه‌نین اَن(چوخ) اَسکی(قدیمی) ائیلم‌لری سایی‌لیر. اؤرنک: گۆل، سات، اوْخو، یاز، گَل، قاچ، دِئ ...

### دۆزَلتمه ائیلم‌لر(فعل‌لر)

مۆختلیف سؤزلره مۆعیّن اکلر(شکیلچی‌لر) آرتیرماق‌لا دۆزَلن ائیلم‌لره، دۆزَلتمه ائیلم‌لر دئییلیر. بوُ ائیلم‌لر تاریخی سابیقه باخیمیندان، ساده ائیلم‌لردن سوْنرا یارانمیش‌لار. آد، سای، صیفَت و عوضلیک‌دن (ضمیردن) دۆزلتمه‌ائیلم یارادان اکلر(شکیلچی‌لر)، بوُنلار دیر:

* **لا**، **له**: بوُ شکیلچی‌لر آد، صفت و سای‌دان ائیلم یارادار. اؤرنک: ایشله، دیشله، باغلا، ایزله، گؤزله، یۆکله، یانلا، باشلا ... خوْش‌لا، بوْش‌لا، قارالا، جۆتله، خیردالا، حاضیرلا، گیرده‌له ... ایکی‌له، اۆچله، یاریلا ...
* **لاش**، **لش**: بوُ شکیلچی‌لر ده آد، صیفت و سای‌دان ائیلم یارادار. اؤرنک: آیاقلاش، اۆزلش، سؤزلش، فیکیرلش، حاضیرلاش، شیرینلش، بیرلش ...
* **لان**، **لن**: بوُ شکیلچی‌لر آد و صیفت‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: یوْل‌لان، گۆج‌لن، ائولن، گۆل‌لن، سۆس‌لن، وئل‌لن ...
* **آل**، **ال**، **ل**: بوُ شکیلچی‌لر سای و صیفت‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: چوْخال، آزال، دۆزَل، سارال، دینجل، دوُرول ...
* **آر**، **ار**: بوُ شکیلچی‌لر آد و صیفت‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: یاشار، قیزار، گؤیَر، بوْزار، آغار ...
* **آ**، **ـه**: بوُ شکیلچی‌لر آد و صیفت‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: اله، دیله، یاشا، بوْشا ...
* **ێ**، **ی**، **وُ**، **ۆ**: بوُ شکیلچی‌لر تکجه صیفت‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: برکی، توُرشو، آجی، تنگی ...
* **وار**: بوُ شکیلچی چوْخ آز آدلاردان ائیلم یارادار. اؤرنک: سوُوار ...
* **سا**: بوُ شکیلچی ده چوْخ آز آدلاردان ائیلم یارادار. اؤرنک: سوُسا ...
* **ایمسه**، **اۆمسه**: بوُ شکیلچی‌لر بعضی ائیلملر و عوض‌لیک‌لردن ائیلم یارادار. اؤرنک: منیم‌سه، گۆلوم‌سه، اؤزوم‌سه، ...
* **اێلد**، **ایلده**، **اوُلدا**، **اۆلده** : بوُ شکیلچی‌لر نیدا سؤزلرین‌دن، هابئله طبیعت سس‌لرین‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: گۆرولده، پێچیل‌دا، زاریل‌دا، شێریل‌دا، اینیل‌ده، شاققیل‌دا، جینگیل‌ده، خوْرول‌دا، تاققیل‌دا، گۆببول‌ده، جۆرول‌ده ...
* **ێق**، **ێخ**، **یک**، **وُق**، **وُخ**: بوُ شکیلچی‌لر آد، صفت و ظرف‌دن ائیلم یارادار. اؤرنک: داریخماق، یوْلوخماق، گئجیک‌مک، دوُروخماق ...

### مۆرکّب ائیلم‌لر(فعل‌لر)

بوُ ائیلملر دؤرد دسته‌یه بؤلونور:

#### ایدی، ایمیش

بوُ گۆنکو تۆرکجه‌ده اوْلمایان «ایمک» ائیلمیندن قالان کؤمکچی ائیلملر، ائیلمین امر و مۆطلق‌گئچمیش‌دن باشقا بۆتون زامانلاری ایله ایشلَنیب مۆرکّب ائیلم یارادار. اؤرنک: آلمیش‌ایدیق (آلمیشدیق)، گلمیش‌ایدیک (گلمیشدیک)، گله‌سی‌ایدی (گله‌سی‌دی)، گلیر ایدی (گلیردی) ...

#### اوْل، ائت، ائله

بوُ قسماً مۆستقیل اوْلان ائیلملر، کؤمکچی ائیلملر کیمی اکثراً آیری دیللردن آلینما آد و صفتلردن سوْنرا گلیب، مۆرکّب ائیلم یارادار. اؤرنک: حاضیر اوْل، امر ائت، رد ائله ...

#### بیل

ائیلمین باجاریق حالتی آدلانان «بیل» ایله دۆزَلن مۆرکّب ائیلملر: آلا بیلدیم، قازانا بیلمیشم، ساتا بیلَرمیشم ...

#### آد + ائیلم(فعل)

* آدلیق حالدا اوْلان آدلار ایله دۆزَلن مۆرکّب ائیلملر: ال چکمک، گؤز قوْیماق، باش ووُرماق، قوُلاق آسماق، دیل تؤکمک ...
* یؤنلوک حالدا اوْلان آدلار ایله دۆزَلن مۆرکّب ائیلملر: باشا دۆشمک، اله سالماق، دیله توُتماق، اله دۆشمک، باشا گلمک، گؤزه گلمک ...
* چیخیشلیق حالدا اوْلان آدلار ایله دۆزَلن مۆرکّب ائیلملر: یوْلدان آزماق، الدن سالماق، گؤزدن دۆشمک، دیلدن سالماق، الدن دۆشمک، باشدان سوْوماق ...
* یئرلیک حالدا اوْلان آدلار ایله دۆزَلن مۆرکّب ائیلملر: گؤزده-قوُلاقدا اوْلماق، آرخادا سۆرونمک ...

## ائیلم‌لرده(فعل‌لرده) دوْغرولاما و دانما

ایش و حرکتین گؤرولدویونو گؤسترن ائیلم‌لره دوْغرولاما، گؤرولمه‌مه‌سی‌نی بیلدیرنه ایسه دانما دئییلیر. دانما آنلامی‌نین علامتی «ما/مه» دیر. دانما علامتی بۆتون شکیلچی‌لردن قاباق ائیلمین کؤکونه یاپیشار. ووُرغولار بوُ علامتدن قاباقکی هیجالاردا اولار. دانما علامتی ووُرغو آلتینا دۆشمز. اؤرنک: یاتـ**ما**(ماق)، بیلـ**مه**(مک)، سۆر**مه**(مک)

## تأثیرلی و تأثیرسیز ائیلملر

تأثیرلی (مۆتعّدی) ائیلملر واسیطه‌سیز تاماملیق (مفعول) ایستیر. تأثیری ایش گؤرن‌ده قالیب، واسیطه‌سیز تاماملیق ایسته‌مه‌ین ائیلمره ایسه تأثیرسیز (لازیم) ائیلم دئییلیر. تأثیرلی ائیلملر «نه‌یی؟»، «کیمی؟» و «نه؟» سواللارینا جاواب وئریر؛ آنجاق تأثیرسیز ائیلملر بوُ سواللارا جاواب وئرمیر.

تأثیرلی و تأثیرسیز ائیلملری کامیل آییرماق اوْلماز؛ ایشلندیکلری یئره گؤره تأثیرلی و تأثیرسیز اوْلا بیلن ائیلملر واردیر. اؤرنک: باشلا(ماق)، ایشله(مک)، ایشلت(مک)، اوْخو(ماق)

### تأثیرلی ائلیملرین دسته‌لری

تأثیرلی ائیلملر ایکی اساس دسته‌یه بؤلونور:

۱) هئچ بیر اؤزل علامته مالیک اوْلمایان: گؤر(مک)، آت(ماق)، آنلا(ماق)، یاز(ماق)، ایزله(مک)، ...

۲)ساده و دۆزلتمه ائیلمرین بیر قیسمی ائتکن(معلوم)، قاییدیش و قارشیلیق‌لی نوعلاردا، بیر اؤزل علامتلره مالیک اوْلمادان تأثیرلی اوْلور:

* **ت**: اوْخشا**ت**(ماق)، بنز**ت**(مک)، آجیـ**ت**(ماق)، چۆرو**ت**(مک)، اسنـ**ت**(مک)، قوُرو**ت**(ماق)، قارالـ**ت**(ماق)، آزالـ**ت**(ماق)، سارلـ**ت**(ماق)، آخـ**یت**(ماق)، قوْرخـ**وت**(ماق)، آنلا**ت**(ماق)، باغلا**ت**(ماق)، تمیزلـ**ت**(مک)، ...
* **آر**، **ار**: چیخار(ماق)، قوْپار(ماق)، ... (بوُ ائیلملره **ت** آرتیریلسا دا، ائیلمین معناسی دَییشیلمز: چیخـ**ارت**(ماق)، قوْپـ**ارت**(ماق)، ... **آر** و **ار** تأثیرلی و تأثیرسیز ائیلملرین ایندیکی و مۆضارع زامانلاریندا دا ایشلنیر، آنجاق **ت** آرتیرماق ایله بوُ دوْلاشیق‌لی‌لار آرادان قالخیر.)
* **یر** (**یر**، **ێر**، **وُر**، **ۆر**): قاچیر(ماق)، آشیر(ماق)، بیتیر(مک)، ... (بوُ ائیلملره **ت** آرتیریلسا دا، ائیلمین معناسی دَییشیلمز: قاچـ**یرت**(ماق)، آشـ**یرت**(ماق)، ... **یر** تأثیرلی و تأثیرسیز ائیلملرین ایندیکی و مۆضارع زامانلاریندا دا ایشلنیر، آنجاق **ت** آرتیرماق ایله بوُ دوْلاشیق‌لی‌لار آرادان قالخیر.)
* **دیر** (**دیر**، **دێر**، **دوُر**، **دۆر**):

الف)بوُ شکیلچی‌لر بۆتون تأثیرلی ائیلملرده تأثیرلی‌لیک درجه‌سینی داها آرتیریر: یاز**دیر**(ماق)، چیخارتـ**دیر**(ماق)، ووُر**دور**(ماق)، دۆیـ**دور**(مک)، ...

ب)تأثیرسیز ائتکن (معلوم)، قاییدیش و قارشیلیق‌لی ائیلملرده: دینـ**دیر**(مک)، قالـ**دیر**(ماق)، سوُسـ**دور**(ماق)، کۆسـ**دور**(مک)، سوْیونـ**دور**(ماق)، دئیینـ**دیر**(مک)، دوْلاشـ**دیر**(ماق)، ووُروشـ**دور**(ماق)، ...

* **دار**، **در**: دؤندر(مک)، قوْندار(ماق)، ...
* **یز** (**یز**، **ێز**، **وُز**، **ۆز**): قالخـ**ێز**(ماق)، قوْرخـ**وُز**(ماق)، ...

## ائیلم‌لرین(فعل‌لرین) نوع‌لاری

### ائتکن ائیلم

معلوم ائیلم یوْخسا ائتکن ائیلم، ایش‌گؤرنی بللی اوْلان ائیلم. اؤرنک: آیدین گلدی. سوْلماز پالتاری آلدی.

### ائدیلگن ائیلم

مجهول ائیلم یوْخسا ائدیلگن ائیلم، ایش‌گؤرنی بللی اوْلمایان ائیلم. تأثیرسیز ائیلملرین ائدیلگن نوعو اوْلماز. ائیلملری ائدیلگن ائتمگه گؤره ایشلنن اکلرین ان اهمیت‌لی‌سی بوُنلار دیر:

* دؤرد چئشیدلی **یل** (**یل**، **ێل**، **وُل**، **ۆل**): یاز**ێل**(ماق)، پوز**وُل(ماق)، ... دؤرد چئشیدلی **ین** (**ین**، **ێن**، **وُن**، **ۆن**): بوُ اکلر داها چوْخ کؤکلری «ل» ایله بیتَنلره آرتیریلاراق، اوْنلاردان ائدیلگن ائیلم یارادار. بیلـ**ین**(مک)، آلـ**ێن**(ماق)، بؤلـ**ۆن**(مک)، یوْلـ**وُن**(ماق)، ...

دۆزلتمه ائیلملردن یالنیز «لا/له» ایله دۆزلنلر تأثیرلی اوْلور؛ بوُنا گؤره ده تکجه اوْنلاردان ائدیلگن نوع دۆزلتمک اوْلار. اؤرنک: باغلا**ن**(ماق)، ایزلـ**ن**(مک)، گؤزلـ**ن**(مک)، ... بوُ ائیلملره «یل» ده آرتیرماق اوْلار: باغلانـ**ێل**(ماق)، ایزلنـ**یل**(مک)، گؤزلنـ**یل**(مک)، ...

## قاییدیش نوع

قاییدیش ائیلملرده ایشین نتیجه‌سی ایش گؤره‌نین اؤز اۆستونه قاییدیر. بوُ ائیلملرده تاماملیق (مفعول) اوْلماز. اؤرنک: سئوین(مک)، آچیل(ماق)، گئیین(مک)، سۆرون(مک)، بۆزول(مک)، بیلین(مک)، دئیین(مک). بوُ ائیلملر تأثیرلی ائیلملردن مۆعیّن شکیلچی‌لرین واسیطه‌سی ایله دۆزَلر:

### ین/ ێن/ وُن/ ۆن

اؤرنک: سئو(مک) ← سئو**ین**(مک)، گؤر(مک) ← گؤر**ۆن**(مک)، دَل(مک) ← دلـ**ین**(مک)

### یل/ ێل/ وُل/ ۆل

آچ(ماق) ← آچـ**یل**(ماق)، اۆز(مک) ← اۆز**ۆل**(مک)، بۆز(مک) ← بۆز**ۆل**(مک)

* قاییدیش نوعو شکیلچی‌لری ایله ائدیلگن نوع ائیلملری شکیلچیلری عئینی دیر. آنجاق بوُنلاری جۆمله ایچینده بیری بیریندن سئچمک چوْخ آسان دیر. جۆمله‌ده ایش گؤرن بللی اوْلماسا، ائیلم ائدیلگن دیر. ایش گؤرن بللی اوْلاراق ایشین نتیجه‌سی ایش گؤرنین اۆستونه قاییتسا، ائلیم قاییدیش نوعوندان دیر.

## قایناق‌لار