# ایکیلی آدلاندؽرما

بیولوژیده **علمی آد** (اینگیلیس دیلینده : Scientific name) و یا  **ایکیلی‌آد**  نوْوعلاری آدلاندؽرماغین عادی یوْلودور. بۇ آدلاندؽرماقؽن اساسؽ هر بیر نوْوعون آدؽنین (جانلؽ اوْرقانیزملرین تسنیفات سیستمینین ان آشاغؽ حیصّه‌سی اوْلان) مۆعاصیر علمی لاتؽن دیلینده وئریلمه‌سی و ایکی حیصّه‌دن عیبارت اوْلماسیدیر. بۇ سببدن بۇ آدلاندؽرما بعضا نوْوعون "لاتین آدؽ" آدلانیر.
ائتیموْلوژیا
بینومیال سؤزو (Binomial nomenclature) ایکی المنتدن عیبارتدیر: بی- (لاتؽنجه ، "ایکی" معناسؽنی وئریر) و نوْمیال (نوْمئن سؤزونون ، لاتؽنجا "آد" دئمکدیر). اوْرتا عصر لاتؽن دیلینده علاقه‌لی بینوْمیوم سؤزو ریاضیاتدا بینوْمیال ایفاده‌ده بیر تئرمین دئمک اۆچون ایستیفاده اوْلونوردو.

## گئچمیشی

 *سوئدلی زولوقیست و حکیم کارل لینئی*
مۆعاصیر ایکیلی‌آد نوْوعلارین آدلاندؽریلماسی سیستئمینین قبۇل ائدیلمه‌سین‌دن اول ، علمی آد بیردن بیر نئچه سؤزه قدر اوْلان آدلا بیرلشدیریلمیش عۆمومی آددان عیبارت ایدی. بیرلیکده اوْنلار نئچه جۆمله لی آدلاندیرماسی سیستمینی تشکیل ائدیردیلر. بۇ آدلارؽن ایکی آیرؽ تابعسی وار ایدی: نوْوع تعیین ائتمک و یا ائتیکئتله‌مک، دیاقنوْز و یا تصویر ائتمک. بۇ ایکی مقصد نتیجه‌ده اۇیغونسوز اوْلدوغو آشکار ائدیلدی. آز نوْودن عیبارت اوْلان ساده بیر جینسده اوْنلاری بیر سؤزلو جینس و بیر سؤزلو کوْنکرئت آدلا آیؽرد ائتمک آسان ایدی؛ آما داها چوْخ نوْوع کشف ائدیلدیکجه آدلار مۆطلق داها اۇزون و چتین حالا گلدی - مثلاً، بۇ گۆن پلانتاگوْ مئدیاسؽ کیمی تانؽدیغیمیز پلانتاگوْ فوْلییس اوْواتو-لانجئولاتوس پۇبئسجئنتیبوس، سپیجا جیلیندریجا، سجاپوْ تئرئتی ("پۇبئر یۇمورتاواری-لانجئولات یارپاقلارؽ، سیلیندریک سۆنبول و تئرئتئه سجاپئه ایله باغایارپاغؽ")
بو جۆر "نئچه لی آدلار" بعضا ایکیلی‌آد کیمی گؤرونه بیلر، آما فرقلیدیر. میثال اۆچون، گئراردؽن بیتکی منشألی اثرینده (جوْنسون طرفیندن دۆزلیش ائدیلمیش) مۆختلیف نوْوع هؤرومچکوتو تصویر اوْلونور: "بیرینجیسی پهالانگیۇم راموْسوم، بۇداقلانمیش هؤرومچکوتو؛ ایکینجیسی پهالانگیۇم نوْن راموْسوم، بۇداقلانمامیش هؤرومچکوتو. دیگری ایسه ... یئرینده اوْلاراق پهالانگیۇم ائپهئمئرۇم ویرگینیانۇم، ویرجینییانؽن تئزلیکله سوْلاجاق هؤرومچکوتو آدلانیر". لاتؽن ایفاده‌لری ائتیکئتلری مۆعیین ائتمکدنسه‌، قؽسا تصویرلردیر.
بوهینس، خۆصوصا‌ده کاسپار بوهین (۱۵۶۰-۱۶۲۴)، لاتین تصویرلرینی بیر چوْخ حاللاردا ایکی سؤزه ائندیره‌رک ایکیلی آد سیستئمه دوْغرو بعضی مۆهوم آددؽملار آتدؽلار. بیوْلوقلار طرفیندن جیدّی ایکیلی‌آد نوْمئنکلاتورا سیستئمینین قبۇل ائدیلمه‌سی سوئدلی بوْتانیستی و حکیمی کارل لینئی (۱۷۰۷-۱۷۷۸) سایه‌سینده‌دیر. لینئی ۱۷۵۳-جی ایلده یازدؽغی "Species Plantarum" اثرینده بینوْم نوْمئنکلاتوراسی سیستئمینده عۆمومی آددان (جینس آدؽ) سوْنرا آردؽجیل اوْلاراق بیر سؤزدن عیبارت عادی آددان ایستیفاده ائتمه‌یه باشلامؽشدیر. تریویال(عادی) آدلار آرتؽق "Critica Botanica" (۱۷۳۷) و "Philosophia Botanica" (۱۷۵۱) اثرلرینده‌ده یئر آلمؽشدی. بۇ تریویال آد ایندی سپئسیفیک ائپیتئت (بیتکی آدلاندؽرما) و یا نوْوع آد (Specific name) کیمی تانؽنیر.
لینئنین اۆچلی آدلارؽ، آدؽن ایشلنیشین ساده‌جه بیر نوْوه اۇنیکال بیر ائتیکت وئرمک اوْلا بیلجه‌یی فیکرینی اوْرتایا قوْیدو، یعنی آدؽن آرتؽق تصویری اوْلماسینا احتیاج قالمادؽ. مثلاً، هر ایکی حیصّه اینسانلارؽن آدلارؽن‌دان تؤره‌یه بیلر. بئله‌لیکله، جرارد پالانگیۇم ائفئمئرۇم ویرجینیانۇمPhalangium ephemerum) virginianum) نوْوع ترادسکانتیا ویرجینیانا(Tradescantia virginiana) اوْلدو و بۇرادا جینس آدؽ اینگیلیس بوْتانیستی و باغبانؽ اوْلان یوْونگئر جان ترادسکانتؽن شرفینه وئریلدی. تۇتوقوشو عائله‌سینه عائید بیر قۇش، اوْردولاری شرق تۇتوقوشولارینی یۇنانیستانا گتیرن بؤیوک ایسکندرین شرفینه "ایسکندرین تۇتوقوشوسو" معناسؽنی وئرن (Psittacula alexandri) آدلاندؽریلدی. لیننئیـین عادی تریوال آدلارؽ پارالل پوْلینوم آدلارؽن‌دان داها آسان یاددا ساخلانؽلدی و ایستیفاده ائدیلدی و نتیجه‌ده اوْنلاری عوض ائتدی.
بۇ گۆنلرده بیر چوْخ نوْوع ، حتی اطراف مۆحیط تحصیلی و عۆمومیتله اینترنت کیمی غیر-ایختیصاصلاشمؽش ساحه‌لرده بئله‌، اساساً ایکیلی‌آد ایله خاطؽرلانیر. بۇ ایستیفاده‌یه گؤره، تیراننوْساوروس رکس، ائحتیمال کی، ان گئنیش یایؽلمیش بینوْم نوْوودور.

## قایناقلار