Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سون ایمپیراتورلوغو

| Song宋 |
| --- |
| ۹۶۰–۱۲۷۹ |
|  |
| عۆموُمی دیللر | چین دیلی |
| دین  | بودیزم |
| دؤولت | کراللیق |
| Emperor |   |
|  |
| • ۹۶۰–۹۷۶  | Emperor Taizu |
|  |
| تاریخی دؤنم | Postclassical Era |
|  |
| • Established by Zhao Kuangyin, Emperor Taizu of Song  | ۹۶۰ |
| • Alliance Conducted at Sea  | ۱۱۱۵–۱۱۲۵ |
| • Jingkang Incident  | ۱۱۲۷ |
| • Beginning of Mongol invasion  | ۱۲۳۵ |
| • Battle of Yamen marks end of Song rule  | ۱۲۷۹ |
|  |

**سون ایمپیراتورلوغو** (اینگیلیسجه: Song dynasty, فارسجا: دودمان سونگ، عربجه: سلالة سونغ الحاكمة، فرانسیزجا: Dynastie Song, آلمانجا: *Song-Dynastie*, ایتالیاجا: *Dinastia Song*, روسجا: Империя Сун) آسیادا بیر اسکی دؤولت. بودیزم بۇ اؤلکه‌نین رسمی دینیدی. سون ایمپیراتورلوغو ۹۶۰ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۲۷۹ میلادی ایلینده داغیلدی.

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## بیرده باخ

* تاریخ
* ایمپیراتورلوق
* ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر
* ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار

## قایناقلار

* اینگلیسیجه ویکی‌پدیا
# اونورغاسیزلار

| Invertebrates Fossil range: Cryogenian to Present, 665–0Ma
Had'n

Archean

Proterozoic

Pha.

 |
| --- |
|  Examples of invertebrates from different phyla; clockwise from top-left: *Chrysaora fuscescens* (a cnidarian), *Drosophila melanogaster* (an arthropod), Caribbean reef squid (a mollusk), and *Hirudo medicinalis* (an annelid). |
| Scientific classification |
|

 |
| Included groups |
| * All animal groups not in subphylum Vertebrata
 |

اونورغاسیزلار
**اونورغاسیزلار** (اینگیلیسجه: Invertebrate)اونورغاسی اولمیان حئیوانلارا دئیلیر. حئیوان لارین چوخی اونورغاسیز دیر لار. و بۆتۆن یئرلر یوخسا ایقلیم لرده اولور لار.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* A. R. Maggenti; S. Gardner (2005). *Online Dictionary of Invertebrate Zoology*.
* Buglife (UK)
* *African Invertebrates*
# اوْنورغالیلار

| Vertebrate زامان محدوده‌سی: Cambrian–Present
520–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| Individual organisms from each major vertebrate group. Clockwise, starting from top left:
Fire salamander (Amphibia), saltwater crocodile (Reptilia), southern cassowary (Aves), black-and-rufous giant elephant shrew (Mammalia), ocean sunfish (Osteichthyes) |
| علمی قوروپلاشدیرما  |
| عالم: | حئیوان |
| تیپ: | خوْردالیلار |
| *کلاد*: | Craniate |
| آلت تیپ: | **اوْنورغالیلار** ژان-باتیست لامارک, 1801 |
| Simplified grouping (see text) |
| * بالیقلارes (cladistically including the دؤردایاق‌لیلارs)
 |
| سینونیم‌لر |
|
Ossea Batsch, 1788 |

**اوْنورغالیلار** اینگیلیسجه: Vertebrate، فارسجا: مهره‌داران، دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو. بۆتۆن ممه لی لر ، قوش لار ، سۆرۆننلر ، سودا-قورودا یاشایانلار و بالیق لار اونورغالیلار دان ساییلیر لار.

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*

## قایناقلار
# بالیناکیمی‌لر

* {{{name}}} (*{{{genus}}} {{{species}}}*) at Animal Diversity Web

**بالیناکیمی‌لر** (اینگیلیسجه: Cetacea، فارسجا: آب‌بازسانان، آنادولو تورکجه‌سی: Balinalar، روسجا: Китообразные، آلمانجا: *Wale*) بۆتون حیاتی بوْیو سودا یاشاماغا اویغونلاشمیش ممه‌لیلر دسته‌سی. جتاجا تیپینه عایید حئیوان نؤعو.

## قایناقلار

شابلون:جتاجا
# کؤپک بالیغی

* {{{name}}} (*{{{genus}}} {{{species}}}*) at Animal Diversity Web

**کؤسا** (اینگیلیسجه: Shark, فارسجا: کوسه، عربجه: قرش (سمکة)، روسجا: Акулы، آنادولو تورکجه‌سی: Köpekbalığı) خوْردالیلار تیپینه عایید حئیوان نؤعو.
خوْردالیلار ۵۰۰ میلیون ایل بۇندان اوّل عمله گلیب. خوْردالیلارین قدیملیینه و مۆختلیفلیینه باخمایاراق اوْنلاری بیرلشدیرن عۆمومی‌لیک وار:
۱. اوْنلارین بدنی‌نین اساسینی بۆتؤو و یا بوغوم‌لو بئل سوْتونو تشکیل ائدیر. بۇنا اوْخ ایسکلت و یا خوْردا دا دئییلیر.
۲. بۇ سوْتونون اۆستون‌ده بوْرو فوْرمالی مرکزی اعصاب سیستمی یئرلشیر.
۳. بئل سوْتونونون آلتی ایله هضم بوْروسو اۇزانیر. بۇ بوْرونون اؤن طرفی آغیزلا، آرخا طرفی ایسه آنوس دلیی ایله قۇرتاریر. هضم بوْروسونون اؤن حیصّه سی اۇدلاق آدلانیر. اۇدلاغین یانلاریندا سیرا ایله دۆزولموش قلسمه یاریقلاری وار. بۇ سبب‌دن اۇدلاق هم قیدالانمادا، هم ده تنفوس‌ده ایشتیراک ائدیر.
۴. هضم بوْروسونون اۇدلاق حیصّه سینین آلتیندا قان-دامار سیستمینین مرکزی اوْلان اۆرک یئرلشیر، خوْردالیلار تیپی‌نین ۴۳ مینه یاخین نؤعو معلوم‌دور.

## قایناقلار

 اینگیلیسیجه ویکی‌پدیا
# زعفران

* {{{name}}} (*{{{genus}}} {{{species}}}*) at Animal Diversity Web

**زعفران** (اینگیلیسجه: Crocus، فارسجا: زعفران (سرده)، لاتین تورکجه: Zəfəran، عربجه: زعفران (جنس)، آنادولو تورکجه‌سی: Çiğdem، فرانسیزجا: Krokusse، آلمانجا: *Krokusse*) بیر نؤع بیتکی.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Crocus»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **زعفران** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## گؤرونتولر

*
* Quality Image
* Yellow crocus in grass
* Yellow crocus with bee carrying pollen
* Meadow of Crocus
* Crocus in the snow
* Crocus in St. Patrick's Cathedral grounds, Dublin
# اورتا عصرلر

اورتا یوز ایللر یوخسا Middle Ages باتی روم ایمپراتورلوغو آرادان گئتمکله باشلامیشدیر. بۇ یوز ایللر ۵ -نجی میلادی یوز ایللردن ۱۵-نجی یوز ایللره قدر اوزانان زامانا دئییلیر. بۇ ایللر رونسانس و ایکتیشاف دؤوره سی ایله قورتارمیشدیر. اورتا یوز ایللر اوچ یئره بؤلونور: باشلانیش، اوج و سون ایللر. بۇ ایللرین باشلانیشیندا جمعیت آزالیب و کؤچلر چوْخالمیشدیر. باتی روم ایمپراطوریسی داغیلیب و بیر چوْخ اؤلکه دوغو روم ایستیلاسیندان قورتارمیشدیر. بنی امیه خلافتی قوزئی آفریقانی توتوب، آلمان شاهلیقی بۇ ایللرده قورولموشدور.

باتی روم ایمپراطوری بیر نئچه هوجومون نتیجه‌سینده داغیلمیشدیر: وایکینگلر قوزئیدن، هون‌لار دوغودان و عربلر گونئی‌دن اونو آرادان آپاردیلار.

## قایناق

* اینگیلیسجه ویکی پدیا یوخلاما ۳ فروردین ۱۳۹۶

## گؤرونتولر

*
*
*
# اسکولاستیک

**اسکولاستیک** (یونانجا  "schole" – علمی صؤحبت، مکتب) – دینی فلسفه تیپی. حرفی معنادا  " مکتب فلسفه‌سی "  دئمکدیر. اورتا عصرلر دؤورو اوچون کاراکتریک‌دیر. اسکولاستیک‌لر مسحیت دینی اعتیقادینی راسیونال‌لیقلا اساس‌لاندیرماغا و سیستم‌لشدیرمک نیتینده ایدیلر. بونون اوچون ایسه اونلار آنتیک فیلوسوف‌لارین ایدئیالاریندان ایستیفاده ائدیردیلر. تئولوژی اوستونلوک وئرمک، احکامچی ایلکین شرط‌لری راسیونالیست متود ایله بیرلشدیرمک و فورمال منطیق پروبلم‌لرینه ماراق اسکولاستیک‌ین سجیه‌وی جهت‌لری‌دیر. اورتا عصرلرده ان چوخ غربی اوروپادا اینکیشاف ائتمیشدیر. اسکولاستیک‌ین کؤکلری سون آنتیک فلسفه‌سینه، خوصوصیله پروکلس‌ین گؤروش‌لرینه گئدیب چیخیر.

## اسکولاستیسمین دؤورلری

  اسکولاستیسم اوچ دؤوره بؤلونور.

* ائرکن اسکولاستیک
* اورتا اسکولاستیک و یا کلاسسیک اسکولاستیک
* چاغداش اسکولاستیک

  ائرکن اسکولاستیک (9-13 عصرلر) یئنی افلاطونچولق تاثیری اولموشدور (آنسِلم کانتِربِری، ابن سینا، ابن رشد، توماس آکویناس)

  کلاسیک اسکولاستیک دؤورونده (14-15 عصرلر) مسیحی ارسطوچو (بؤیوک آلبرت)، اوستون ایدی. 15-16 عصرلرده کاتولیک (یئنی اسکولاستیک‌لر، ایسپان اییئزویتیف. سوارئس) و پروتستانت (ف. مئلانختون) ایلاهیاتچیلار آراسینداکی موباحیثه‌لر اصلینده کاتولیک کیلیسا‌سی‌نین رفورماسیونا قارشی موباریزه‌سینی‌ عکس ائتدیریردی.

موعاصیر اسکولاستیک – یئنی دؤورون فلسفی تعلیملرین‌ین (دکارت، هابز، لاک، کانت، هگل و ب.) تاثیری ایله اسکولاستیک‌ین اولکی مؤوقعی سارسیلدی. 19 عصردن موختلیف کاتولیک (تومیزم، افلاطون-آوقوستین مکتبی و ب.) و پروتستانت مکتب‌لری‌نی بیرلشدیرن اسکولاستیکه ماراق آرتدی.
# گؤبه‌لکلر

پاپاقلی گؤبه‌لکلر
**گؤبه‌لک**، مایالار و کیفیلر کیمی میکرو اورقانیزملر و ائله‌جه ده گئنیش یاییلمیش پاپاقلی گؤبه‌لکلر کیمی ائیوکاریوت اورقانیزملرین داخیل اولدوغو گئنیش قروپودور.
گؤبه‌لکلر بیتکیلر، حئیوانلار، باکتریلر و پروتیستلردن فرقلنن و آیریجا بیر عالم کیمی گؤبه‌لکلر آدی آلتیندا بیرلشدیریلن اورقانیزملر دیرلر.

## قایناقلار
# پروکوپیوس

| پروکوپیوس |
| --- |
| دؤغوم‌تاریخی | ت. AD 500 Caesarea, Palaestina Prima (بیزانس ایمپیراتورلوغو) |
| اؤلوم‌تاریخی | ت. AD 554  |
| ایش | Barrister و legal adviser |

**پروکوپیوس** (اینگیلیسجه: **Procopius**) یازیچی -

## بیرده باخ

* ادبی تنقیدچی
* ادبیات تاریخی
* ادبیات آخیملاری

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Procopius»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **پروکوپیوس** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# توماس آکوویناس

| Thomas Aquinas |
| --- |
| An altarpiece in اسکولی پیچنو, Italy, by Carlo Crivelli (15th century) |
| Confessor Doctor of the Church |
| دوْغوم | Tommaso d'Aquino 1225 روکازکا, Kingdom of Sicily |
| اؤلوم | 7 March 1274 (یاش 48–49) Fossanova, پاپ دؤولتی |
| حؤرمت سایانلار  | Roman Catholic Church Anglican Communion لوتریانیسم |
| تقدیس | 18 July 1323, اوینیون, پاپ دؤولتی by Pope John XXII |
| آنا معبد | Church of the Jacobins, تولوز, France |
| مراسیم | 28 January, 7 March (pre-1969 Roman Calendar) |
| خوصوصیتلر | The *Summa theologiae*, a model church, the sun on the chest of a Dominican friar |
| قیدیس حامی | Academics; against storms; against lightning; apologists; Aquino, Italy; بلاسترو; book sellers; Catholic academies, schools, and universities; chastity; Falena, Italy; learning; pencil makers; philosophers; publishers; scholars; students; University of Santo Tomas; Sto. Tomas, Batangas; Mangaldan, Pangasinan; theologians

---

**Philosophy career** |
| باشقا آدلار | *Doctor Angelicus* (the Angelic Doctor) |
| تحصیل | Abbey of Monte Cassino ناپل بیلیم‌یوردو پاریس بیلیم‌یوردو |
| آدلیم ایش | * *Summa Theologiae*
* *Summa contra Gentiles*
 |
|  |
| Era | Medieval philosophy |
| Region | Western philosophy |
| School | اسکولاستیک Thomism Aristotelianism Theological intellectualism Philosophical realism Moderate realism Direct realism Virtue ethics Natural law Correspondence theory of truth |
| Main interests | * Metaphysics
* منطیق
* Theology
* Mind
* معریفت بیلیمی
* اخلاق فلسفه‌سی
* سیاسی فلسفه
* Aristotelian theology
 |
| Notable ideas | * Five proofs of God's existence
* *Analogia entis*
* Thomistic hylomorphism
* Divine simplicity
* Peripatetic axiom
* Principle of double effect
* *Homo unius libri*
* Infused righteousness
* Theological intellectualism
* Quiddity
* Just price
* *Determinatio*
* *Actus purus*
* *Actus Essendi*
* Thomistic sacramental theology
* Views of Thomas Aquinas
 |
|
Influences
* + ارسطو
	+ افلاطون
	+ سوقراط
	+ ابن رشد
	+ Augustine of Hippo
	+ Boethius
	+ پولوس
	+ Pseudo-Dionysius
	+ آلبرتوس ماقنوس
	+ ابن میمون
	+ ابن سینا
	+ غزالی
	+ سیسرون
	+ Anselm of Canterbury
 |
|
Influenced
* Virtually all of subsequent Western philosophy and Catholic theology, as well as a significant amount of پروتستانیزم
 |
|  |
|  |

توماس آکوویناس
**توماس آکوویناس** (اینگیلیسجه: Thomas Aquinas)(۱۲۲۵-۱۲۷۴) بیر کاتولیک کیلیساسین مولا سی ، بیر فیلسوف ،معریفت بیلیم آدامی و بیر تئولوژین (ایلاهیات بیلیم آدامی) ایتالیالی میش آکوویناس کاتولیک کیلیساسین دا نچه ایصلاحاتی اولموش بو ایصلاحات دا ارسطونون نظرلریندن ایلهام آلمیش.

## قایناقلار
# قورآن

قورآن
**قۇرآن** (عربجه: *القرآن*) ایسلامین موقدس کیتابی و موسلمانلارین اینانؽشلارینا گؤره الله‌ین بۇیوردوغو سؤزلر دیر کی جبرئیل واسیطه‌سی ایله ایسلام نبی‌سی محمد بن عبدالله حضرتلرینه نازیل اوْلوب دور. موسلمانلار قورآنی حضرت محمدین ان بؤیوک مؤعجوزه‌سی و ان آیدین دلیل الله‌ین نبی‌سی اوْلماغینا بیلیرلر. قورآن عرب دیلینده نازیل اوْلوب دور و آدینین معناسی «قرائت ائتمک» و «اوْخوماق» دیر. قورآنین ۳۰ جزء و ۱۱۴ سوره‌سی واردیر.

## گؤرونتولر

قۇرآن کیتابؽ
قۇرآن کیتابؽ ایمام ریضا یازیسی‌ ایله
## قایناقلار

## خاریجی لینکلر

**قۇرآنؽن چئوریلمه‌سی: Quran translation Archived 2018-12-31 at the Wayback Machine.
* Holy Quran in Easy English, Urdu, Arabic and 70 other languages
* Tanzil – Online Quran Navigator
* Quran.com
* Al-Quran.info Archived 2009-01-29 at the Wayback Machine.
* Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)
* Koran Translations in many languages
* Read and Compare Koran Translations Archived 2018-11-18 at the Wayback Machine.

**کلمه به کلمه آنالیزلر: Quranic Arabic Corpus, shows syntax and morphology for each word.
* Word for Word English Translation – emuslim.com Archived 2014-04-15 at the Wayback Machine.

**ال یازمالار: Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library
* Corpus Coranicum research project at Berlin-Brandenburg Academy

**باشقا منبع‌لر: قورآن Curlie دا
# رونسانس

لئوناردو داوینچی «ویترووی آدامی» آدلی اثری
**رنسانس** (فرانسه‌جه: Renaissance «ینئی دن دوغولما» معناسیندا دیر) – آوروپا اورتا عصر مدنیتیندن سونرا یارانمیش مدنیت مرحله سی دیر. تخمینی XIV—۱۶. یوز ایللر آراسیندا مؤوجود اولموشدور.

اؤز ایلکین معناسینا گؤره «رنسانس» بورادا «آنتیک دؤورن ده یرلرینین یئنی دن دوغولماسلی» کیمی باشا دوشولور. داها اطرفلی اولاراق «رنسانس» یئنی دن دوغولان کلاسیک یونان و روم ده یرلرینین علمه، اینجه صنعته، جمعیته، ایداره ائدیجی و اینسانلارین اورتا عصرلرده مالیک اولدوقلاری معین سوسیال طبقه لردن ایندیویدوال (individual) سربست لییه چئوریلمه لرینه تأثیر ایله مشایعت اولونان بیر پروسس ایدی. چوْخ حال لاردا رنسانس اینجه صنعت تاریخی باغلی بیر دؤورو کیمی ده ایشله دیلیر.

بو یئنی مدنی مناسیبت آوروپادا جمعیت ده باش وئرمیش کؤکلو دییشیک لیک لر نتیجه سینده مؤمکون اولموشدور. شهرلرین بؤیومه سی فئودال مناسیبت لرده ایشتیراک ائتمیه ین: اوستا و پئشه کارلاری، تاجیرلری، بانکیرلرین جمعیت ده باش وئرن پروسس لرین گئدیشینه تاثیرینی آرتیرمیشدیر. نتیجه ده اینسانین شخصیتی، آزادلیغی، جمعیت قوروجولوغونون قیمت لندیرمه کریتری یاسی (kriteriyası) و ان یوکسک ده یه ر ساییلان آکتیو اینسان یارادیجیلیغینی اساس سایان یئنی فلسفی ایستیقامتین - هومانیزمین یارانماسینا ایمکان یارانمیشدیر.

شهرلرده کلیسالارین تأثیری آلتیندا اولمایان مترقی علمی و اینجه صنعت مرکزلری آشیلیر. یئنی دونیا گؤرونوشو آنتیک دؤوره مراجعت ائدیر. بورادا او هومانیزمین ده یه رله رینی گؤرور. ۱۵. یوز ایلین اورتالاریندا کیتاب چاپینین ایختیراع سی آنتیک دؤوردن قالان بیلیکلرین آوروپادا سورعت له یاییلماسینا تکان وئریر.

رنسانسین ایلکین علامت لری Xİİİ و ۱۴. یوز ایللرده ایتالیادا نظره چارپسادا، او یالنیز ۱۵. یوز ایلین ۲۰ – جی ایللرینده دایانیقلیق تاپیر. فرانسه، آلمان و باشقا اؤلکه لرده او داها گئج باشلانمیشدیر. ۱۵. یوز ایلین سونوندا رنسانس اؤزونون ان یوکسک پیله سینه قدم قویموشدور. ۱۶. یوز ایلده رنسانس ایدیاسی بحرانا دوچار اولور. بوندان سونرا مانیریزم (manyerizm) و باروکو (barokko) میدانا گلیر.

## قایناقلار

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# آیدینلانما چاغی

**آیدینلانما چاغی** یا **معاریف‌چی‌لیک دؤورو** آدلانان تاریخی دؤور، آیدینلانما فلسفه‌سینین ۱۸-جی عصرده دوغولوب منیمسمه‌یه باشلادیغی دؤوردور. غرب جمعیتینده ۱۷-جی و ۱۸-جو عصرلرده اینکیشاف ائدن، راسیونال دۆشونجه کؤهنه، قدیمی، دَییشمز قبول ائدیلن فرضیه‌لردن، اؤن موحاکیمه‌لردن و ایدولوژیلاردان اوْنو سربست بوراخماغی و یئنی معلوماتا قارشی قبول اتدیرمیی هدفلین ایدولوژی اینکیشافی ایحاطه ائدن دؤورو کاراکتریزه ائدیر. آوروپا قارانلیق چاغ دؤورونده دینه ضد اوْلدوغو ایله علم و دوشونمیی قاداغان ائتمیش ‌دی. آنجاق اوْ زامانلاردا دیل‌دن دیله ائدیلن ترجومه‌لرله بیر مدنیت قۇرموش اوْلان اندولوسه (ایسپانیا) کئچیریلن یوروشلرله اوْرانین خالقینین فیراوان حیاتی قارشیسیندا حئیران اوْلموش‌دولار. عربجه اثرلری اؤزل‌له ده ابن روشد کیمی عالیملرین اثرلرینی لاتین دیلینه چئویریب معاریف‌چی‌لیک دؤورونه یئر حاظیرلامیشلار.

Aydınlanma Çağı örneklerinden
## قایناق‌لار
# جان ری

| جان ری |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۲۹ نوامبر ۱۶۲۷ Black Notley, near براینتری، اسکس |
| اؤلوم | ۱۷ ژانویه ۱۷۰۵ (۷۷ یاش) Black Notley |
| میلیت | اینگیلیس |
| **علمی منسبی** |
| باشقا اۇستادلار | James Duport |
|  |

**جان ری** (اینگیلیسجه: **John Ray**) اینگیلیسلی بیلیم اینسانی. ۲۹ نوْوامبر ۱۶۲۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ ژانویه ۱۷۰۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John Ray»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **جان ری** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# اینگیلیس شاهلیغی

**اینگیلیس کراللیغی** (اینگیلیسجه: Kingdom of England، فارسجا: پادشاهی انگلستان، عربجه: مملكة إنجلترا، فرانسیزجا: Royaume d'Angleterre، آلمانجا: *Königreich England*، ایتالیاجا: *Regno d'Inghilterra*، روسجا: Королевство Англия) دا بیر اسکی دؤولت.

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## بیرده باخ

* تاریخ
* ایمپیراتورلوق
* ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر
* ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار

## قایناقلار

* اینگلیسیجه ویکی پدیا
# ژان-باتیست لامارک

| ژان-باتیست لامارک |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۱ اوت ۱۷۴۴ Bazentin, پیکاردی, فرانسه کراللیغی |
| اؤلوم | ۱۸ دسامبر ۱۸۲۹ (۸۵ یاش) پاریس, فرانسه |
| میلیت | فرانسه |
| وطنداشلیق | فرانسه |
| تانینماق سببی | Evolution; inheritance of acquired characteristics; Philosophie Zoologique |
| **علمی منسبی** |
| ائتگی گؤتورنلر | اتین ژفروآ سن-ایلر, ویلیام هیلی دال |
| Author abbrev. (botany) | Lam. |
| Author abbrev. (zoology) | Lamarck |
|  |

**ژان-باتیست لامارک** (اینگیلیسجه: **Jean-Baptiste Lamarck**) فرانسه‌لی بیلیم اینسانی. ۱ آقوست ۱۷۴۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۸ دسامبر ۱۸۲۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jean-Baptiste Lamarck»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **ژان-باتیست لامارک** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# رابرت چامبرز

| رابرت چامبرز |
| --- |
| Robert Chambers |
| دؤغوم‌تاریخی | 10 July 1802 Peebles, Peeblesshire, Scotland |
| اؤلوم‌تاریخی | ۱۷ March ۱۸۷۱&#۱۶۰;(۱۸۷۱−۰۳−۱۸)  (یاش ۶۸) St Andrews, Fife, Scotland |
| یاشایش یئری | St Regulus Chapel, St Andrews |
| ایش | Co-founder و partner, W & R Chambers, publisher, Edinburgh |
| میللیت | ایسکاتلند |
| وطن‌داشلیق | United Kingdom |
| تحصیل | The High School, Edinburgh |
| دیرلی‌ایشلری | Traditions of Edinburgh (1824) |
| اۇشاقلاری | Son: Robert Chambers (1832–88) |

**رابرت چامبرز** (اینگیلیسجه: **Robert Chambers (publisher, born 1802)**) یازیچی -

## بیرده باخ

* ادبی تنقیدچی
* ادبیات تاریخی
* ادبیات آخیملاری

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Robert Chambers (publisher, born 1802)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

## ائشیک باغلانتی‌لار

قارداش پروژه‌لرده **رابرت چامبرز** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# آرخوپتریکس

* {{{name}}} (*{{{genus}}} {{{species}}}*) at Animal Diversity Web

**آرخوپتریکس** (لاتینجه: *Archaeopteryx*; فارسجا: کهن‌بال; عربجه: أركيوبتركس) آرچوپتریفیفورمس دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.

## قایناقلار

 اینگیلیسیجه ویکی پدیا

## گؤرونتولر

*
* Berlin specimen.
* Berlin specimen (1880).
* London specimen.
* Thermopolis specimen
* Replica of the lost Maxberg specimen
* Haarlem specimen
* Eichstätt specimen
* Solenhofen specimen
* Munich specimen
* Daiting specimen
* "Chicken Wing" fragmentary fossil
* From *On The Genesis of Species*
* Restoration by Heinrich Harder, 1906.
*
*
*
*

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# ریچارد اوون

| ریچارد اوون |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۲۰ ژوئیهٔ ۱۸۰۴ لنکستر، لانکاشر, England |
| اؤلوم | ۱۸ دسامبر ۱۸۹۲ (۸۸ یاش) Richmond Park, London, England |
| میلیت | بویوک بریتانیا و ایرلند بیرلشیک کراللیغی |
| تحصیل یئری | ادینبروق بیلیم‌یوردو |
| تانینماق سببی | Coining the term dinosaur, presenting them as a distinct taxonomic group. |

**ریچارد اوون** (اینگیلیسجه: **Richard Owen**) بویوک بریتانیا و ایرلند بیرلشیک کراللیغیلی بیلیم اینسانی. ۲۰ ژولای ۱۸۰۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۸ دسامبر ۱۸۹۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ریچارد اوون ادینبروق بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Richard Owen»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **ریچارد اوون** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# توماس هنری هاکسلی

| توماس هنری هاکسلی |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۴ مهٔ ۱۸۲۵ ایلینق, Middlesex, England |
| اؤلوم | ۲۹ ژوئن ۱۸۹۵ (۷۰ یاش) ایست‌بورن, Sussex, England |
| میلیت | بریتانیا |
| وطنداشلیق | بویوک بریتانیا و ایرلند بیرلشیک کراللیغی |
| تحصیل یئری | Sydenham College London |
| تانینماق سببی | Evolution, science education, agnosticism, Man's Place in Nature |
| جایزه‌لر | Royal Medal (1852) |
| **علمی منسبی** |
| باشقا اۇستادلار | Thomas Wharton Jones |
| باشقا اؤیرنجیلری | Michael Foster |
| ائتگیلر | Edward Forbes |
| ائتگی گؤتورنلر | Patrick Geddes |
|  |

**توماس هنری هاکسلی** (اینگیلیسجه: **Thomas Henry Huxley**) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۴ مئی ۱۸۲۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۹ ژوئن ۱۸۹۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Thomas Henry Huxley»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **توماس هنری هاکسلی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# جولیان هاکسلی

| جولیان هاکسلی |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۲۲ ژوئن ۱۸۸۷ لندن |
| اؤلوم | ۱۴ فوریه ۱۹۷۵ (۸۷ یاش) London, England |
| میلیت | بریتانیا |
| تحصیل یئری | Balliol College, Oxford |
| تانینماق سببی | Modern evolutionary synthesis, Humanism, UNESCO, Conservation, Eugenics |
| **علمی منسبی** |
| ائتگیلر | T. H. Huxley, W. G. (Piggy) Hill |
| ائتگی گؤتورنلر | ای. بی. فورد, Gavin de Beer, Aldous Huxley |
|  |

**جولیان هاکسلی** (اینگیلیسجه: **Julian Huxley**) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۲ ژوئن ۱۸۸۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۷  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۴ فوریه ۱۹۷۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Julian Huxley»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **جولیان هاکسلی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# کارل ووز

| کارل ووز |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۲۸ سیراکیوس، نیویورک, U.S. |
| اؤلوم | ۳۰ دسامبر ۲۰۱۲ (۸۴ یاش) اوربانا، ایلینوی, U.S. |
| میلیت | آمریکا |
| وطنداشلیق | آمریکا |
| تحصیل یئری | * آمهرست کالجی
* ییل بیلیم‌یوردو
 |
| تانینماق سببی | Archaea |
| **علمی منسبی** |
| راهنما اۇستادی | Ernest C. Pollard |
| باشقا اؤیرنجیلری | David Stahl |
|  |

**کارل ووز** (اینگیلیسجه: **Carl Woese**) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۵ ژولای ۱۹۲۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۴  ایل عومر ائله‌ییب و ۳۰ دسامبر ۲۰۱۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carl Woese»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **کارل ووز** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# باکتری

کولرا باکتریسی
**باکتری‌لر** - تک‌سلولی میکرو اورقانیزم لردیر. پروکاریوتیک میکرواورقانیزم‌لرین اکثریتینی تشکیل ائد‌ن قروب‌دور. بؤیوکلوکلری ۰،۱ - ۱۰ µم آراسیندادیر. باکتری‌لرین دونیا اوزرین‌ده ۳،۵ میلیارد ایلدیر یاشادیقلاری بیلینمک‌ده‌دیر. دونیادا ان چوخ یاییلمیش اورقانیزملردیر و یئرنده یاشاییشین داوام ائتمه‌سی اۆچون بؤیوک اؤنم تشکیل ائتمکددیرلر.

## باکتری‌لرین موختلیف‌لیگی

بیر قرام توپراقدا تخمیناً ۴۰ میلیون، ۱ میلی‌لیتر شیرین سودا ده ۱ میلیون قدر باکتری سلولی تاپیلیر. یئرنده‌کی توپلام باکتری کوتله‌سی بوتون مؤوجود بیتکی و حئیوان جمعیندن داها چوخ‌دور. یاشادیقلاری موحیط شرایطیندن آسلی اولاراق باکتری لر گئنیش موختلیف‌لیه مالیک‌دیر. اونلار سلوللرینین فورماسی، تنفوس قیدالانما و دیگر خصوصیتلرینه گؤره ده بیر بیریندن فرق‌لنیر. قیدالانما تیپ‌لرینه گؤره باکتریلر آوتوتروف و هتروتروف باکتری لرا بؤلونور.

### آوتوتروف باکتری‌لر

آوتوتروف باکتری لر کربون قازینی منیم‌سه‌یه‌رک و کربون‌دان ایستیفاده ائد‌رک آلی مادده‌لر یاراتماق قابیلیتینه مالیک‌دیر. غئیری-آلی ماددهلردن عضوی مادده‌لر سینتئز ائتمه قابیلیتینه مالیکدیرلر. بونلار اؤزلری ده انرژی‌دن ایستیفاده‌سینه گؤره ایکی قروپا، *فوتوتروف* و *شیموتروف* باکتری لرا بؤلونور.

#### فوتوتروف باکتری‌لر

یاشیل بیتکی کیمی، فوتوسینتز پروسِسینی حیاتا کئچیره‌رک اورقانیک بیلشیکلر سینتز ائدیر. اونلار انرژی منبعی کیمی گونش انرژیسیندن ایستیفاده ائدیرلر. بو باکتری لر یاشیل و قیرمیزی باکتری لر، همچینین سیانو باکتری لر عاییددیر. لاکین دیگر فوتوسینتزائدیجی باکتری لردان فرق‌لی اولاراق، سیانوباکتری لر دوغال چئوره ده اوکسیژن قازی خاریج ائدیر.

#### شیموتروف باکتری لر

فوتوتروفلار کیمی ، غئیری-عضوی مادده‌لردن عضوی مادده‌لر سینتز ائدیر (مثلاً، دمیر و کوکورد باکتری لری).

### هتروتروف باکتری لر

هتروتروف باکتری لر ده کربونو یالنیز حاضیر اورقانیک بیرلشمه‌لردن منیم‌سه‌ییر. باکتری لرین اکثریتی هتروتروف یوللا قیدالانیر. لازیم اولان اورقانیک بیلشیکی خاریجی موحیط‌دن آلیر. بو سبب‌دن پارازیت و ساپروفیت باکتریلره بؤلونور. پارازیت باکتری لر دیگر جان‌لیلاردا پارازیت‌لیک ائد‌رک اونلارین اورقانیک بیلشیکی ایله قیدالانیر، نتیجه‌ده نوخوشلوق تؤره‌دیر. بیتکی، حئیوان و اینسانلاردا خسته‌لیک تؤره‌دن بیر چوخ پارازیت باکتری لرا راست گلینیر. ساپروفیت باکتری لر اورقانیک قالیقلارلا قیدالانیر. ایفراز ائتدیکلری مادده‌لرله اؤلموش جانلی‌لارارین پارچالانماسیندا و چئورومه‌سی پروسسینده ایشتیراک ائدیر. هتروتروف چورونتو باکتری لری بیتکی و حئیوان قالیقلارینی چوروده‌رک مینراللاشدیریر. ساپروفیت باکتری لرا قیجقیرما باکتری لری دا عاییددیر.

## قایناق‌لار