Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ویکی‌دئیتا

ویکی‌دئیتا|  |
| گؤستراسکرین‌شات
Main page of Wikidata in April 2021 |
| سایت نؤوعو | * بیلیک اساسلی
* ویکی
 |
| مووجوددور | نئچه دیللی |
| صاحیبی | ویکی‌مدیا وقفی |
| یوآرال | wikidata.org |
| تیجاری | یوخ |
| قیدیاتلی | ایسته‌گه باغلی |
| باشلادی | ۲۹ اوْکتوبر ۲۰۱۲ (۲۰۱۲-۱۰-29) |

**ویکی‌دئیتا** ویکی‌مدیا وقفی طرفیندن بیرگه دییشدیریله بیلن چوْخدیللی بیلیک قرافی دیر. بو، ویکی‌پدیا کیمی ویکی‌مدیا لایحه‌لرینین و هر کسین سی‌سی۰ عۆمومی دامنه لیسانسی آلتیندا ایستیفاده ائده بیله‌جه‌یی آچیق معلومات منبعیدیر. ویکی‌دئیتا مدیاویکی پروقرام تأمیناتی ایله تجهیز ائدیلمیش ویکیدیر و بیرده ویکی‌بیس کیمی تانینان مدیاویکی گئنیشلنمه‌لری دستی ایله تجهیز ائدیلمیش بیلیک قرافی دیر.

## همچینین باخ

* Abstract Wikipedia
* BabelNet
* DBpedia
* Semantic MediaWiki
* Wikibase
* Wikimedia Enterprise

## قایناقلار

## چوخ اوخو

* Mark Graham (6 آوریل 2012), "The Problem With Wikidata", *The Atlantic*, US
* Claudia Müller-Birn, Benjamin Karran, Janette Lehmann, Markus Luczak-Rösch: *Peer-production system or collaborative ontology development effort: What is Wikidata?* In, OpenSym 2015 – Conference on Open Collaboration, San Francisco, US, 19 – 21 Aug 2015 (preprint).

## ائشیک باغلانتیلار

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌آمباردا Wikidata ایله مربوط فایل وار.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Scholia has a *topic* profile for ویکی‌دئیتا.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌سؤز ده ویکی‌دئیتا ایله مربوط اولان سؤز وار.  |

* رسمی وب‌سایت  (Mobile)
* Videos: WikidataCon on *media.ccc.de*
# دسته (بیولوژی)

بییولوژیک صینیفلاندیرمانین سلسله‌مراتبی سککیز آنا تاکسونومی مرتبه‌دیر. Intermediate minor rankings are not shown.
**دسته** (اینگیلیسجه: Order، لاتینجه: *ordo*) لینه تاکسونومی‌سینداکی سککیز اَساس تاکسونومی سلسله‌مراتب دره‌جه‌لردن بیریدیر. عائیله و کلاس آراسیندا صینیفلاندیریلیر.

## قایناقلار

* McNeill, J.; Barrie, F.R.; Buck, W.R.; Demoulin, V.; Greuter, W.; Hawksworth, D.L.; Herendeen, P.S.; Knapp, S.; Marhold, K.; Prado, J.; Prud'homme Van Reine, W.F.; Smith, G.F.; Wiersema, J.H.; Turland, N.J. (2012). *International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011*. Regnum Vegetabile. Vol. 154. A.R.G. Gantner Verlag KG. ISBN 978-3-87429-425-6.
# آرمن تاخداجیان

| آرمن تاخداجیان |
| --- |
| Armen Takhtajan |
| فایل:Тахтаджян, Армен Леонович.jpg |
| دوغوم | ۱۰ ژوئن ۱۹۱۰ شوشا, روسیه ایمپیراتورلوغو |
| اؤلوم | ۱۳ نوْوامبر ۲۰۰۹ (۹۹ یاش) سنت پترزبورق, روسیه |
| وطنداشلیق | شوروی |
| تحصیل یئری | Yerevan State University |
| تانینماق سببی | Takhtajan system of flowering plant classification |
| حیات‌یولداشی(لاری) | Alice |
| **علمی منسبی** |
| ساحه‌لر | Botany |
| Author abbrev. (botany) | Takht. |
|  |
| ایمضاسی |
|  |

**آرمن تاخداجیان** (اینگیلیسجه: **Armen Takhtajan**) بیلیم اینسان. ۱۰ ژوئن ۱۹۱۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۳ نوامبر ۲۰۰۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Armen Takhtajan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **آرمن تاخداجیان** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# کورسیکا

**کورسیکا** آرالیق دنیزینین شیمال حیصّه ‌سینده آدا. فرانسه اراضیسی‌دیر.
کورسیکا قدیم‌دن ایبرییا و لیقورییا طایفه لری طرفیندن مسکونلاشمیش‌دی کئچمیشده قدیم روم ایشغال ائتمیشدی. ۶-۸ عصرلرده بیزانسا مخصوص ایدی.
ناپلئون بوناپارت کورسیکاداکی آیاچچو شهرینده دوغولموش‌دور.
# قناری آدالاری

| Canary Islands
*Islas Canarias*  (ایسپانیا) |
| --- |
| Autonomous community of Spain |
| بایراقنیشان |
| Location of the Canary Islands within Spain |
| موختصاتلار: ﻿ / ﻿ |
| دونیا اؤلکه‌لری‌ | ایسپانیا |
| پایتخت | سانتا کروس (ایسپانیا) and لاس پالماس |
| ایداره |
|  • President | Fernando Clavijo Batlle (CC) |
| اراضی |
|  • جمع | ۷٬۴۹۳ km2 (۲٬۸۹۳ sq mi) |
| مساحت درجه‌سی | 1.5% of Spain; ranked 13th |
| جمعیت (2018) |
|  • جمع | ۲٬۱۲۷٬۶۸۵ |
|  • درجه‌سی | 8th |
|  • سیخلیق | ۲۸۰/km2 (۷۴۰/sq mi) |
|  • Percentage | ۴٫۵۱% of Spain |
| دمونیم | Canarian canario, canaria (ایسپانیا دیلی) |
| Ethnic groups |
|  • ایسپان‌لار | 85.7% |
|  • Foreign nationals | 14.7% (mainly Moroccan, Colombians, Venezuelans, ایتالیان‌لار, and Latin Americans) |
| ساعات قورشاغی | UTC (WET) |
|  • یای (DST) | یوتی‌سی +1 (WEST) |
| ایزو ۳۱۶۶ کودو | ES-CN |
| Anthem | Hymn of the Canaries |
| Official language | Spanish |
| Statute of Autonomy | 16 August 1982 |
| Parliament | Canarian Parliament |
| Congress seats | 15 (of 350) |
| Senate seats | 13 (of 264) |
| اینسان اینکیشافی ایندکسی (2017) | 0.855 very high · 13th |
| وئب سایت | www.gobcan.es |

**قناری آدالاری** (اینگیلیسجه: Canary\_Islands)، اطلس اوقیانوسوندا اولان بیرلشمیش 7 آدادان تشکیل تاپان آدالاردیر و مراکیش ساحیلینه یاخیندیر.

ایسپانیانین 17 خودموختار منطقه‌لریندن بیریدیر. قناری آدالارینین مرکزی لاس پالماس دیر.

## قایناقلار
# یارپاق

یاپراق لا
**یارپاق** یا **یاپراق** (اینگیلیسجه: Leaf، تورکیه تورکجه‌سی: Yaprak) یئرده اولمایان یوخسا بیتکی‌نین اوستونده اولان دیر. یارپاقلار یاشیل رنگده اولورلار و ایشلری فوتوسنتیز و قاز دئییشمه‌سی دیر . یارپاقلار صاف یوخسا دۆز و نازیک اولورلار بونا گؤره گۆنش ایشیغی یارپاغین کولوروپلاستینا سللول‌لاریندا گیره بیلیر. یارپاقلارین چوخو ایستوماتالاری اولابیلیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌مدیا کامنز-ده Leaves و Leaf veins ایله مربوط مدیا وار.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  پولسوز سؤزلوک اوْلان ویکی‌سؤزلوکده leaf باخین.  |

شابلون:Botany
# آلکول

ساده آلکوللارین موْلکول فورمولو — متانول
**آلکوْل** - کربون آتومونا بیرباشا -اوْه قروپونون باغلی اوْلدوغو اورقانیک ماده‌لره وئریلن عۆمومی آد. عۆمومی فورموللاری CnH2n+1OH اوْلان مونو آلکوللار، آلکوللارین اؤ‌نملی بیر صینفی‌دیر. بونلاردان اتانول (C2H5OH) آلکولی مشروبات ایچکیلرده مؤوجود اوْلان نؤعدور. عومومیت‌له مشروب ایچکیلرده‌کی آلکول سؤزو ایله اتانول نظرده توتولور، هان‌سی کی ینی اۆرتیم (تولید) اوْلونموش پیوهده اتانولون فایز نیسبتی %۳ - %۵ آراسیندا ، شراب‌دا ایسه %۱۲ - %۱۵ آراسیندا اوْلور.

## متانول

صاف متانول ۶۴،۶ ℃ درجه‌ده قاینایان آخیجی بیر مایع اوْلوب، پارلاق اوْلمایان ماوی آلوولا یانیر. چوْخ آز میقداردا بئله متانول جانلی اوْرگانیزم اۆچون زهرلی‌دیر.

## اتانول

اتانول اینسان بده‌نین‌ده سینتز اوْلونا بیلن یگانه ایسپیرت (آلکول) نؤعودور. متانول زهرلنمه‌لرین‌ده پادزهر (زهرلنمه‌یه قارشی واسطه) اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر. صنایع‌ده اۆرتیم (تولید)ی آشاغی‌داکی تئپکی sqq آپاریلیر.

CH2=CH2+H2O → CH<subject>3-CH2-OH

## قایناقلار
# لینانول

لینانول
**لینانول** (اینگیلیسجه: Linalool، روسجا: Линалоол، [] خطا: {{Lang-xx}}: متن یوخدور (کؤمک)) بیر اورقانیک بیلشیک.اریمه نوْقطه‌سی −20 C دیر.

## بیرده باخ

* شیمی
* ترموشیمی
* شیمی فیزیک
* آنالیتیک شیمی
* اورقانیک شیمی
* بیوشیمی
* الکتروشیمی
* فارماکولوژی
* پولیمر
* بیولوژی
* ژئوشیمی
* فوتوشیمی

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Linalool»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **لینانول** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا

## گؤرونتولر

*
*
*
*
*
*
# لیکورین

لیکورین
**لیکورین** (اینگیلیسجه: Lycorine، روسجا: Ликорин) بیر اورقانیک بیلشیک. آلکالوئید کیمی تانینیر.

## بیرده باخ

* شیمی
* ترموشیمی
* شیمی فیزیک
* آنالیتیک شیمی
* اورقانیک شیمی
* بیوشیمی
* الکتروشیمی
* فارماکولوژی
* پولیمر
* بیولوژی
* ژئوشیمی
* فوتوشیمی

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lycorine»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **لیکورین** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# مالاریا

| Malaria |
| --- |
|  |
| Malaria parasite connecting to a اریتروسیت |
| تلفوظ | * /məˈlɛəriə/
 |
| ایختیصاص | Infectious disease |
| علامتلر | Fever, vomiting, headache, yellow skin |
| عاریضه‌لر | Seizures, coma |
| عادی باشلانغیج | 10–15 days post exposure |
| سببلری | *Plasmodium* spread by آغجاقانادلارes |
| تشخیص اوصولو | Examination of the blood, antigen detection tests |
| قاباقین آلماق | Mosquito nets, insect repellent, mosquito control, medications |
| درمان | Antimalarial medication |
| سیخیلیق | 229 million (2019) |
| اؤلوملر | 409,000 in 2019 |

**مالاریا** — اؤلومجول کۆره‌سل نوخوشلوق‌لاردان بیری. خوصوصیله آفریقادا گئنیش یاییلیب.

## نوخوشلوق‌ یارانماسی

مالاریا انگللری اینسانین قانینا دۆشدوکده دؤور ائدرک باغیره دۆشورلر، اوْنون هوجئیره‌لرینه نفوذ ائدیرلر، اوْرادا بؤیویه‌رک چوْخالیرلار. سوْنرادان انگللر باغیری ترک ائدرک اریتروسیتلره داخیل اوْلورلار. بۇ پروسس بیر هفته‌دن بیر نئچه آیا کیمی چکه بیلر. انگللر باغیرده اوْلدوقدا اینسان هئچ بیر ناراحاتلیق حیس ائتمیر. اریتروسیتلره داخیل اوْلان انگللر اؤز اینکیشافینی دوام ائتدیریر و چوْخالیرلار. اریتروسیتلرین قیلافی پارتلادیقدان سوْنرا اوْنلار دیگر اریتروسیتلره داخیل اوْلماغا ایمکان اَلده ائدیرلر. بۇ جۆر حالدا انگللر توکسین لر ایفراز ائدیرلر (زهرلر). قان دؤورانینا دۆشنده انگللر دیگر اوْرقانلارا، اوْ جومله‌دن بئیینه ده خطر یئتیره بیلر، بۇنون سببی آغیر عفونته معروض قالمیش اِریتروسیت لاختالارینین قانین کاپیللیارلاردا حرکتینه مانع‌شیلیک تؤرته‌‌‌‌مسیدیر (بئله اوْلدوقدا بدن توخوم آلاری ضعیفله‌ییر). بۇ مرحله‌یه چاتدیقدا اینسان آرتیق حالسیزلیق و ضعیفلیک حیس ائتمه‌یه باشلاییر.

## نوخوشلوق‌ علامتلری

مالاریانین علامتلرینین سیراسینا، یۆکسک قیزدیرما، اۆشوتمه ، باش آغریلارینی، عضله آغریلارینی و یورغونلوغو عاید ائتمک اوْلار. بۇندان سوْنرا عینی زاماندا اۆرک بولانماسی، قۇسما و ایسهال دا مۆشاهیده اوْلونا بیلیر. اریتروسیتلرین پارچالانماسی سببیندن مالاریا قان سیزلیقنین یارانماسینا و ائلجه ده اریتروسیتلرین داغیلماسینا (دری و گؤزلرین سارالماسی) گتیریب چیخارا بیلر.

## قایناقلار
# برکلئی، کالیفورنیا

| Berkeley, California |
| --- |
| City |
| City of Berkeley |
| Downtown Berkeley viewed from the Berkeley Hills in December 2005, with the San Francisco-Oakland Bay Bridge and San Francisco in the background |
| Seal |
| Location of Berkeley in Alameda County, California. |
| **لوآ خطاسیماژول:Location\_map-ین 522-جی/جو خطینده: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/United States Oakland" does not exist.** |
| موختصاتلار: ﻿ / ﻿ |
| Country | United States |
| State |  کالیفرنیا |
| County | Alameda |
| Incorporated | April 4, 1878 |
| Chartered | March 5, 1895 |
| ایداره |
|  • نووع | Council-Manager |
|  • Mayor | Jesse Arreguín |
|  • Council members  by district number | 1. Rashi Kesarwani
2. Cheryl Davila
3. Ben Bartlett
4. Kate Harrison
5. Sophie Hahn
6. Susan Wengraf
7. Rigel Robinson
8. Lori Droste
 |
|  • State senator | Nancy Skinner (D) |
|  • Assembly member | Buffy Wicks (D) |
|  • U.S. rep. | Barbara Lee (D) |
| اراضی |
|  • جمع | ۱۷٫۶۹ sq mi (۴۵٫۸ km2) |
|  • توپراق | ۱۰٫۴۷ sq mi (۲۷٫۱ km2) |
|  • سو | ۷٫۲۳ sq mi (۱۸٫۷ km2)  40.83% |
| اوجالیق | ۱۷۱ ft (۵۲ m) |
| جمعیت (2010) |
|  • جمع | ۱۱۲٬۵۸۰ |
|  • تخمین (2018) | ۱۲۱٬۶۴۳ |
|  • درجه‌سی | * 4th in Alameda County
* 51st in California
 |
|  • سیخلیق | ۶٬۴۰۰/sq mi (۲٬۵۰۰/km2) |
| دمونیم | Berkeleyan |
| ساعات قورشاغی | یوتی‌سی −8 (Pacific) |
|  • یای (DST) | یوتی‌سی −7 (PDT) |
| ZIP codes | 94701–94710, 94712, 94720 |
| Area code | 510, 341 |
| FIPS code | 06-06000 |
| GNIS feature IDs | 1658037, 2409837 |
| وئب سایت | www.cityofberkeley.info |

برکلئی (اینگیلیسجه: Berkeley, California) آمریکانین کالیفورنیا ایالتینده یئرلشن بیر شهر . بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۷۸ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۲۱۶۴۳ نفر ایدی.

## قایناقلار

قارداش پروژه‌لرده **برکلئی، کالیفورنیا** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# جان قولد

| جان قولد |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۱۴ سپتامبر ۱۸۰۴ لایم ریجیس, Dorset |
| اؤلوم | ۳ فوریه ۱۸۸۱ (۷۶ یاش) Bedford Square, London |
| دفن یئری | Kensal Green cemetery |
| میلیت | بریتانیا |
| تانینماق سببی | Illustrated monographs on birds |
| **علمی منسبی** |
| ائتگیلر | چارلز داروین |
|  |

**جان قولد** (اینگیلیسجه: **John Gould**) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۱۴ سپتامبر ۱۸۰۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۳ فوریه ۱۸۸۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John Gould»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **جان قولد** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# اویغونلاشما

بيولوژيادا **اۇیغونلاشما** اوچ علاقه‌لی معناسی وار. بيرينجي‌سی، اورقانيزملری اطراف موحيطه اويغونلاشديران و تکامول اويغونلوغونو آرتيران طبيعی سئلکسيانين ديناميک تکامول پروسه‌سيدير. ايکينجيسی، بو، پولياسييانين بو پروسه زامانی الده ائتدییی بير وضعيتدير. اوچونجو‌سو، بو، هر بير فردی اورقانيزمده فونکسيونال رولو اولان، طبيعی سئلکسييا يولو ايله قورونان و اينکيشاف ائدن فئنوتیپيک خوصوصيت و يا آداپتاسييا خوصوصيتيدير.
تاريخن آداپتاسييا ائمپئدوکل و آريستوتئل کيمي قدیم یونان فيلوسوفلارينين دؤوروندن بری تصوير ائديلميشدير. ۱۸-جی و ۱۹-جو عصر طبيعي ايلاهيياتيندا آداپتاسييا تانرينين مؤوجودلوغونون ثوبوتو کيمي قبول ائديليردي. چارلز داروين و آلفرئد راسسئل ووللئس بونون عوضينه طبيعی سئلکسييا ايله ايضاح ائديلديينی ايره‌لی سوردولر.
اۇیغونلاشما بيولوژی اويغونلوقلا علاقه داردير و بو، آللئل تئزيکلرينده‌کی دييشيکليکلرله اؤلچوله‌ن تکامول سورعتينی اداره ائدير. چوخ واخت ايکي و يا داها چوخ نؤو، چيچکلی بيتکيلر و توزلانديريجي حشر‌اتلار کيمي آیری نؤوعلرين آداپتاسييالاری ايله قارشيليقلی علاقه‌ده اولان آداپتاسييالار اينکيشاف ائتديرديکجه بيرگه اويغونلاشير و بيرگه تکامول کئچيرير. تقليده نؤعولر ديگر نؤولره بنزه‌مک اوچون تکامول ائدير؛ تقليده ايسه بو، قارشيليقلی فايدالی بيرگه تکامولدور، چونکی گوجلو شکيلده مودافيع اولونان بير قروه نؤوعون (مثلاً، سانجا بيلن آريلار) هر بيري اؤز مودافيعلرينی عئينی شکيلده رکلام ائتمه‌يه باشلايير. بير مقصد اوچون تکامول ائتميش خوصوصيتلر، مثلاً، دایناسورلارؽن ايزولياسييا ائديجی لَلَکلری قوش اوچوشو اوچون بيرگه سئچيلديکده، فرقلي بير مقصد اوچون بيرگه ايستيفاده ائديله بيلر.
اويغونلاشما بيولوژی فلسفه‌سينده اساس مؤوزودور، چونکی او، فونکسييا و مقصد (تئلئولوگييا) ايله باغليدير. بعضي بيولوقلار آداپتاسييادا مقصد ايفاده ائدن تئرمينلردن چکينميه چاليشيرلار، خوصوصاً ده تانرينين نيتلريني ايفاده ائتديکلري اوچون، لاکين ديگرلري آداپتاسييانين موتلق مقصد-يؤنلو اولدوغونو قئيد ائديرلر.
# نسیل کسیلمه‌سی

نسلی کسیلمیش بیر نووع حئیوان
**نسیل کسیلمه سی** اینگیلیسجه (Extinction) اۇ زامان دیر کی بیر نووع حئیوان یوخسا بیتکی و باشقا یاشانلار داها آرتیق دیری شکیل ده یوخ اولور لار. نسیل کسیلمه ائوریمین غالیب شکیل لریندن دیر. بۆتۆن یاشایان لار بیر گۆن نسیل لری کسیلمه لی دیر و بو نسیل کسیلمه سی چوخلی ندن لر دن اولابیلیر.

## اینسان لارین ائتکیسی

دوغال یاشامین سؤکۆب داغیتماقا قارشی اعتیراض لار
اینسان لار حئیوان لار و بیتکی لری اۇو یوخسا کسمک و اونلارین یاشام یئرلرین سؤکۆب داغیتماق نان و ... . اونلارین نسیلین کسیلمگینه سورعت وئریر لر. بو اوزدن بیلیم آدام لار و دوغال یاشام ایچین فعال لار بو ایش لره قارشی چوخ فعالیت لر ائدیر لر.

## قایناقلار
# اؤزو اؤزونه تؤره‌مه‌

**اؤزۆ اؤزۆنه تؤره‌مه‌** یا **جانسیٚز تؤره‌مه‌** (آبیوْگئنئز) - (اینگلیسیجه : abiogenesis) - جانلیٚلاریٚن جانسیٚز طبیعتدن اؤز اؤزۆنه‌ بیردن بیره تؤره‌مه‌سی حاقّیٚندا اسکی بیر یانلیٚش نظریّه‌دن عیبارتدیر. یئرده‌ یاشاییشین منشأیی نظریّه‌سینه عاییددیر. ایلکین اوْکسیژنسیز آتموْسفئر‌ده غئیری آلی (بیوْلوْژی) تپگیلر، یعنی جانلیٚ اوْرقانیزملر ایشتراک ائتمه‌دن آلی بیرلشمه‌لرین عمله‌ گلمه‌ سۆره‌جی.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* Exploring Life's Origins: A Virtual Exhibit (2015) at the National Science Foundation
* The Origins of Life, BBC Radio 4 discussion with Richard Dawkins, Richard Corfield & Linda Partridge (*In Our Time*, 23 September 2004)
* Minerals and the Origins of Life (Robert Hazen, NASA) (video, 60m, April 2014).
* How life began on Earth (Marcia Malory, Earth Facts) (2015)
* Stephen Hawking's essay on Life in the Universe (1996)
* Winston Churchill's essay on Evolution (c.1939/1950s)

شابلون:Origin of life
شابلون:Nature nav

شابلون:Molecules detected in outer space
# اینسان تکامولو

**اینسان تکامولو** بوتون جانلیلار بیر کؤکدن آیریلیب, هابئله هر جانلی حئیوان یا بیتگی بیر کؤکدن اولدوغونا ایشاره ائدیر.بو اساسدا اینسان ائوریمی ممه لی لردن ساییلیر و اینسان ممه لی حئیوانلاردان نئچه میلیون ایل قاباق دا آیریلیب و اینسان کیمیلر گونو گوندن آرتیق بوتونلشیب.

The hominoids are descendants of a common ancestor
## قایناق

 یوخلاما آوریل 2017
# چارلز داروین

| چارلز داروین |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۱۲ فوریهٔ ۱۸۰۹ The Mount, Shrewsbury, Shropshire, England |
| اؤلوم | ۱۹ آوریل ۱۸۸۲ (۷۳ یاش) Down House, Downe, Kent, England |
| تانینماق سببی | The Voyage of the Beagle |
| حیات‌یولداشی(لاری) | Emma Wedgwood (ائولی ۱۸۳۹) |
| **علمی منسبی** |
| ساحه‌لر | Natural history, ژئولوژی |
| مؤسیسه | 'Tertiary education:' |
| باشقا اۇستادلار | John Stevens Henslow |
| ائتگیلر | Thomas Robert Malthus |
| ائتگی گؤتورنلر | Joseph Dalton Hooker |
|  |
| ایمضاسی |
|  |

**چارلز داروین** (اینگیلیسجه: **Charles Darwin**) بیلیم اینسان. ۱۲ فوریه ۱۸۰۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۹ آوریل ۱۸۸۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ ژئولوژی، تاریخ ساحه‌سینده چالیشیب. چارلز داروین تکامول تئوریسینه گؤره چوخ آدلانمیش. چارلز داروینین ائوریم تئوریسینده بۆتۆن حئیوان لارین کؤک لری بیر دیر و گئدیقجه حئیوان لار و بیتکی لر دوغال سچمه ده دوام ائتمک اوچون دیئشیلمیش لر.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Charles Darwin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **چارلز داروین** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# قدیم یونان دیلی

**قدیم یونان دیلی** (قدیم یونانجا: *ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα*) — هیند اوروپا دیللرینه عایید اولان دیل، یونان دیلی'نین ایلک واریانتی. بیزیم ائرادان قاباق ایکینجی مینلیغین سونوندان بیزیم ائرانین و عصرینه قدر یونان دیلی آرئالیندا یاییلمیشدی.

## قایناقلار
# جانلی‌لار

**جانلی‌لارجانلی** یا دا **اورقانیزم**؛ بیولوژی و اکولوژی ده، وظیفه لرینی حیاتا مۆمکون اولدوغونجا اویغونلاشدیراراق دوام ائتدیرن ساده قورولوشلو مولکوللارین ویا کمپلکس اورقانلار سیستملرینین بیر آرایا گلمه سیله یارانان وارلیقلار اۆچون ایشله نیلن بیر آنلامدیر. جانلیلار چئوره یه اویغونلاشما و چوْخالما خصوصیت لره مالیک طبیعی وارلیقلار قوروپونون و حیاتین تَمَل عضولریدیر. دونیادا بیر چوْخ جانلی واردیر و بیلیم اینسانلارینین بونلارین هر بیرینی تک تک اینجه لمه سی مۆمکون دئییلدیر. بۇ اووزدن جانلیلارین بَلیرلی خصوصیت لرینی گؤز اؤنونه آلاراق اونلاری قوروپلاندیریرلار. بۇ قوروپلاندیرماغا، سینیف لاندیرما ویا بیوسیستماتیک دئییلیر.

## جانلیلارین موشترک خصوصیت لری

* ۱- حوجره سل قورولوش
* ۲- بسلنمه
* ۳- تنفس
* ۴- چوْخالما
* ۵- حرکت
* ۶- متابولیزم
* ۷- سیندیریم (هضم)
* ۸- بوشالتما

بوتون جانلیلاردا بۇ خصوصیت لرین هامیسی گؤرسه نمه کده دیر
# آقوستن پیرامو دوکاندول

| آقوستن پیرامو دوکاندول |
| --- |
|  |
| دوغوم | 4 February 1778 ژنو |
| اؤلوم | ۹ سپتامبر ۱۸۴۱ (۶۳ یاش) Geneva, سوئیس |
| میلیت | سوئیس |
| تانینماق سببی | System of Taxonomy, Principle of "Nature's War" |
| **علمی منسبی** |
| Author abbrev. (botany) | DC. |
|  |

**آقوستن پیرامو دوکاندول** (اینگیلیسجه: **Augustin Pyramus de Candolle**) سوئیسلی بیلیم اینسانی. ۶۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۹ سپتامبر ۱۸۴۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Augustin Pyramus de Candolle»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **آقوستن پیرامو دوکاندول** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# جان لیندلی

| جان لیندلی |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۵ فوریهٔ ۱۷۹۹ Catton, اینگیلیس |
| اؤلوم | ۱ نوْوامبر ۱۸۶۵ (۶۶ یاش) Turnham Green |
| میلیت | اینگیلیس |
| تحصیل یئری | Norwich School |
| **علمی منسبی** |
| ساحه‌لر | Botany و Orchidology |
| مؤسیسه | Royal Horticultural Society |
|  |

**جان لیندلی** (اینگیلیسجه: **John Lindley**) اینگیلیسلی بیلیم اینسانی. ۵ فوریه ۱۷۹۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۶  ایل عومر ائله‌ییب و ۱ نوامبر ۱۸۶۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John Lindley»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **جان لیندلی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# آناتومی

**آناتومی** - اوْرقانیزمین اوْرقانلارینین، توْخومالارینین، سلول‌لری‌نین قورولوشونو و فوْرماسینی اؤیره‌نن علم. آناتومی سؤزو یونان دیلی "آناتمنو" سؤزون‌دن‌دیر و معناسی "یاریرام" دئمک‌دیر.
حئیوانلار ایله علاقه دار حئیوان آناتومیاسی (زووتومی) بیتکیلرله علاقه دار بیتکی آناتومیاسی دئییلیر کی، ایکی آلت بوداغا بؤلونور.

بۇ بیلیم بوداقلاریندان بیری اینسان آناتومیاسیدیر کی، اینسانین اوْرقانلارینین نئجه دوزولمه‌سینی و اوْنلارین اینسان حیاتین‌داکی خۆصوصیتینی اؤیرنیر.

## آناتومیانین قوْللاری

* بیتکیلرین آناتومیاسی
* حئیوانلارین آناتومیاسی
* اینسانین آناتومیاسی.

## خاریجی کئچیدلر

* آناتومی بیلگی‌سی Archived 2017-01-02 at the Wayback Machine.
* آناتومی
# متابولیسم

متابولیسم
متبولیسم۲
**متابولیسم** (اینگیلیسجه: Metabolism) بدنین دیری موجودلارین سلوللاریندا یئمگی انرژییه دییشدیرن شیمیایی بیر دؤنۆشمه دیر.

متبولیسمین اۆچ اصلی هدفی بونلاردیر : ۱- یئمک ده اولان انرژینی سلوللارین ایسته‌دیگی سلوللارین احتیاجلاری اولدوغو انرژییه دییشمک .
۲-یئمگی بولارا دییشمک پروتیین لر ، لیپید لر ، نوکلوئیک اسید لر و بعضی کربوهیدرات لار .۳- متابولیکین آرتیغین آرادان پوزماق.

## قایناقلار
# داورانیش

**داورانیش** فردلردن، دیری اورقانیزملر، سیستملر و یا مصنوعی وارلیقلاردان، اؤزلری یا چئوره‌لرینده‌کی باشقا وارلیقلار هابئله جانسیز موحیط ایله ایلگیلنرکن باش وئرن ائتدیکلری و فعالیتلردن عیبارتدیر. سیستم یا اورقانیزمین هانسی‌سا موحرّیک و ایزلر قارشیسینداکی ایچری یا دیشاریداسا، بیلر بیلمزسه، آچیق یا گیزلینجه‌سه و ایستر ایسته‌مز وئردیگی عکس‌العمل داورانیشدیر.

## قایناق‌لار
# اکولوژی

**اکولوژی** (یا دوغا بیلیمی یا دا دوغابیلیم) — جانلیلارین بیربیرلری و چئوره‌لری ایله ایلیشکی‌لرینی اینجه‌له‌ین بیلیم‌دیر. ائکوسیستئم‌سه جانلی و جانسیز چئوره‌نین تامامی‌دیر.

## بیرده باخ

## قایناقلار
# ویلیام برترام توریل

| ویلیام برترام توریل |
| --- |
| دوغوم | ۱۴ ژوئن ۱۸۹۰ Woodstock, Oxfordshire |
| اؤلوم | ۱۵ دسامبر ۱۹۶۱ (۷۱ یاش) سوری، بریتیش کولومبیا |
| تحصیل یئری | Chelsea Polytechnic |
| حیات‌یولداشی(لاری) | Florence Homan |
| جایزه‌لر | Linnean Medal (1958) |
| **علمی منسبی** |
| مؤسیسه | Royal Botanic Gardens, Kew |
| Author abbrev. (botany) | شابلون:Botanist |
|  |

**ویلیام برترام توریل** (اینگیلیسجه: **William Bertram Turrill**) بیلیم اینسان. ۱۴ ژوئن ۱۸۹۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۱  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۵ دسامبر ۱۹۶۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William Bertram Turrill»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **ویلیام برترام توریل** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# ارنست مایر

| ارنست مایر |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۴ کمپتن ایم آلتقاو, باویرا کراللیغی, آلمان ایمپیراتورلوغو |
| اؤلوم | ۳ فوریه ۲۰۰۵ (۱۰۰ یاش) Bedford, Massachusetts, United States |
| میلیت | آلمان |
| تحصیل یئری | قرایفسفالت بیلیم‌یوردو |
| **علمی منسبی** |
| دکتری اؤیرنجیلری | Robert Trivers |
|  |

**ارنست مایر** (اینگیلیسجه: **Ernst Mayr**) آلمانلی بیلیم اینسانی. ۵ ژولای ۱۹۰۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۱۰۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۳ فوریه ۲۰۰۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ارنست مایر قرایفسفالت بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ernst Mayr»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **ارنست مایر** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# آنتوان لوران د ژوسیو

| آنتوان لوران د ژوسیو |
| --- |
|  |
| دوغوم | ۱۲ آوریل ۱۷۴۸ لیون, فرانسه |
| اؤلوم | ۱۷ سپتامبر ۱۸۳۶ (۸۸ یاش) |
| تانینماق سببی | Classification of flowering plants |

**آنتوان لوران د ژوسیو** (اینگیلیسجه: **Antoine Laurent de Jussieu**) بیلیم اینسان. ۱۲ آوریل ۱۷۴۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۷ سپتامبر ۱۸۳۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Antoine Laurent de Jussieu»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **آنتوان لوران د ژوسیو** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
# آدولف انقلر

| آدولف انقلر |
| --- |
|  |
| دوغوم | 25 March 1844 Sagan, Pروسیه |
| اؤلوم | ۱۰ October ۱۹۳۰&#۱۶۰;(۱۹۳۰−۱۰−۱۱)  (یاش ۸۶) برلین, ویمار جومهوریتی |
| میلیت | آلمان |
| تحصیل یئری | برسلاو بیلیم‌یوردو |
| تانینماق سببی | Die Natürlichen Pflanzenfamilien |

**آدولف انقلر** (اینگیلیسجه: **Adolf Engler**) آلمانلی بیلیم اینسانی. آدولف انقلر برسلاو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

## قایناق‌لار

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Adolf Engler»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

قارداش پروژه‌لرده **آدولف انقلر** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 فایل‌لار ویکی‌آمباردا