# میلتلرآراسی بیریملر سیستمی

اِس‌آی اصلی بیریملری

| سیمگه | آد | کمیّت |
| --- | --- | --- |
| A | آمپر | الکتریک آخیمی |
| K | کلوین | دما |
| s | ثانیه | زامان |
| m | متر | اۇزونلوق |
| kg | کیلوگیرم | کۆتله |
| cd | کاندلا | ایشیق شیدّتی |
| mol | موْل | مادّه میقداری |

**میلّتلرآراسی بیریملر سیستمی** یوخسا **میلّتلرآراسی واحیدلر سیستمی** (اینگیلیسجه: International System of Units و فرانسیزجا: Le Système International d'Unités)، قیسا اولاراق «اِس‌آی» (SI) - ‏۱۹۶۰-جی ایل «آغیرلیق‌لار و اؤلچۆلر» کوْنفرانسیندا تانیملانان بیر اؤلچو سیستمی دیر. اِس‌آی سیستمی، متریک سیستمی‌نین موعاصیرلشمیش فوْرمو کیمی تانینیر و دۆنیادا اَن چوْخ ایشله‌نن اؤلچۆ سیستمی دیر. اِس‌آی سیستمی‌نین ۷ اصلی بیریمی آمپر، کلوین، ثانیه، متر، کیلوْگیرم، کاندلا و موْل دور. بو اؤلچو سیستمینده اصلی بیریملرین یانیندا، ۲۲ تؤره‌مه بیریم ده واردیر.

## بیریملر و اؤن‌اکلر

### اصلی بیریملر

اِس‌آی اصلی بیریملری| بیریم آدی | بیریم سیمگه‌سی | کمیّت سیمگه‌سی | کمیّت آدی | تعریف |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| متر | m | L | اۇزونلوق | * **اؤنجه‌کی** (1793): 1/10000000 of the meridian through Paris between the North Pole and the Equator.FG
* **مووقّت** (1960): 1650763.73 wavelengths in a vacuum of the radiation corresponding to the transition between the 2p10 and 5d5 quantum levels of the krypton-86 atom.
* **ایندی‌کی** (1983): The distance travelled by light in vacuum in 1/299792458 second.
 |
| کیلوْگیرم | kg | M | کۆتله | * **اؤنجه‌کی** (1793): The **grave** was defined as being the mass (then called *weight*) of one litre of pure water at its freezing point.FG
* **ایندی‌کی** (1889): The mass of a small squat cylinder of ~47 cubic centimetres of platinum-iridium alloy kept in the Pavillon de Breteuil, France. Also, in practice, any of numerous official replicas of it.
* **گله‌جک** (2019): The kilogram will be defined by taking the Planck constant *h* as exactly 6.62607015×10−34 J⋅s (J = kg⋅m2⋅s−2), given the definitions of the metre and the second.
 |
| ثانیه | s | T | زامان | * **اؤنجه‌کی**: 1/86400 of a day of 24 hours of 60 minutes of 60 seconds
* **مووقّت** (1956): 1/31556925.9747 of the tropical year for 1900 January 0 at 12 hours ephemeris time.
* **ایندی‌کی** (1967): The duration of 9192631770 periods of the radiation corresponding to the transition between the two hyperfine levels of the ground state of the caesium-133 atom.
 |
| آمپر | A | I | الکتریک آخیمی | * **اؤنجه‌کی** (1881): A tenth of the electromagnetic CGS unit of current. The [CGS] electromagnetic unit of current is that current, flowing in an arc 1 cm long of a circle 1 cm in radius, that creates a field of one oersted at the centre. IEC
* **ایندی‌کی** (1946): The constant current which, if maintained in two straight parallel conductors of infinite length, of negligible circular cross-section, and placed 1 m apart in vacuum, would produce between these conductors a force equal to 2×10−7 newtons per metre of length.
* **گله‌جک** (2019): The ampere will be defined by taking the fixed numerical value of the elementary charge *e* to be 1.602176634×10−19 C (C = A⋅s), given the definition of the second.
 |
| کلوین | K | Θ | ترمودینامیک دما | * **اؤنجه‌کی** (1743): The **centigrade scale** is obtained by assigning 0 °C to the freezing point of water and 100 °C to the boiling point of water.
* **مووقّت** (1954): The triple point of water (0.01 °C) defined to be exactly 273.16 K.
* **ایندیکی** (1967): 1/273.16 of the thermodynamic temperature of the triple point of water
* **گله‌جک** (2019): The kelvin will be defined by taking the fixed numerical value of the Boltzmann constant *k* to be 1.380649×10−23 J⋅K−1, (J = kg⋅m2⋅s−2), given the definition of the kilogram, the metre and the second.
 |
| موْل | mol | N | مادّه میقداری | * **اؤنجه‌کی** (1900): A stoichiometric quantity which is the equivalent mass in grams of Avogadro's number of molecules of a substance.ICAW
* **ایندی‌کی** (1967): The amount of substance of a system which contains as many elementary entities as there are atoms in 0.012 kilogram of carbon-12.
* **گله‌جک** (2019): The amount of substance of exactly 6.02214076×1023 elementary entities. This number is the fixed numerical value of the Avogadro constant, *N*A, when expressed in the unit mol−1 and is called the Avogadro number.
 |
| کاندلا | cd | J | ایشیق شیدّتی | * **اؤنجه‌کی** (1946): The value of the new candle is such that the brightness of the full radiator at the temperature of solidification of platinum is 60 new candles per square centimetre.
* **ایندی‌کی** (1979): The luminous intensity, in a given direction, of a source that emits monochromatic radiation of frequency 5.4×1014 hertz and that has a radiant intensity in that direction of 1/683 watt per steradian.

Note: both old and new definitions are approximately the luminous intensity of a whale blubber candle burning modestly bright, in the late 19th century called a "candlepower" or a "candle". |
| آچیقلامالار

یوخاریداکی جدولده "**اؤنجه‌کی**" آدی آلتیندا گلن تعریفلر، آشاغیداکی مرجعلرین طرفیندن تانیملانمیشدیر:
* **FG** = فرانسه دؤولتی
* **IEC** = میلتلر آراسی الکتروتکنیک کوْمیته‌سی
* **ICAW** = میلتلر آراسی آتوْمیک آغیرلیقلار کوْمیته‌سی

باشقا تعریفلر CGPM یا CIPM نتیجه‌لریندن آلینمیشدیر و "اس‌آی بوروشور"وندا گتیریلمیشدیر. |

### تؤره‌مه بیریملر

اؤزل آدی اوْلان اِس‌آی تؤره‌مه بیریملری| بیریم آدی | سیمگه | کمیّت | باشقا اس‌آی بیریملری ایله تعریفی | اصلی اس‌آی بیریملری ایله تعریفی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **رادیان** | rad | آچی (زاویه) |  | (m⋅m−1) |
| **ایسترادیان** | sr | فضایی آچی |  | (m2⋅m−2) |
| **هرتز** | Hz | فرکانس |  | s−1 |
| **نیوتون** | N | گۆج، آغیرلیق |  | kg⋅m⋅s−2 |
| **پاسکال** | Pa | باسقی، گرگینلیک | N/m2 | kg⋅m−1⋅s−2 |
| **ژول** | J | انرژی، ایش، ایستی‌لیک | N⋅m = Pa⋅m3 | kg⋅m2⋅s−2 |
| **وات** | W | قووت (توان)، شوعالانما سئلی | J/s | kg⋅m2⋅s−3 |
| **کۇلوْن** | C | الکتریک یۆکو |  | s⋅A |
| **ووْلت** | V | ووْلتاژ، الکتروموتور گۆجو | W/A | kg⋅m2⋅s−3⋅A−1 |
| **فاراد** | F | الکتریک تۇتومو | C/V | kg−1⋅m−2⋅s4⋅A2 |
| **اوْهم** | Ω | موقاویمت، ایمپدانس، رئاکتانس | V/A | kg⋅m2⋅s−3⋅A−2 |
| **سیمنز** | S | الکتریکسل کئچیریجیلیک | Ω−1 | kg−1⋅m−2⋅s3⋅A2 |
| **وبِر** | Wb | مغناطیس سئلی | V⋅s | kg⋅m2⋅s−2⋅A−1 |
| **تسلا** | T | مغناطیس سئلی سیخلیغی | Wb/m2 | kg⋅s−2⋅A−1 |
| **هانری** | H | ایندوکتانس | Wb/A | kg⋅m2⋅s−2⋅A−2 |
| **درجه سلسیوس** | ‎°C | دما |  | K |
| **لومِن** | lm | ایشیق سئلی | cd⋅sr | cd |
| **لوکس** | lx | ایشیقلانما شیدّتی | lm/m2 | m−2⋅cd |
| **بکرل** | Bq | رادیواکتیولیک |  | s−1 |
| **قرئی** | Gy | جذبی دوْز | J/kg | m2⋅s−2 |
| **سیوِرت** | Sv | موعادیل دوْز | J/kg | m2⋅s−2 |
| **کاتال** | kat | کاتالیزور فعالیتی |  | mol⋅s−1 |
| آچیقلامالار |

### اؤن‌اکلر

SI prefixes* ب
* دان
* دییش
| Prefix | Base 10 | Decimal | English word | Adoption | Etymology |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Name | Symbol | Short scale | Long scale | Language | Derived word |
| yotta | Y | 1024 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | septillion | quadrillion | 1991 | Greek | eight |
| zetta | Z | 1021 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | sextillion | trilliard | 1991 | Latin | seven |
| exa | E | 1018 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | quintillion | trillion | 1975 | Greek | six |
| peta | P | 1015 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | quadrillion | billiard | 1975 | Greek | five |
| tera | T | 1012 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | trillion | billion | 1960 | Greek | four, monster |
| giga | G | 109 | ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰ | billion | milliard | 1960 | Greek | giant |
| mega | M | 106 | ۱۰۰۰۰۰۰ | million | 1873 | Greek | great |
| kilo | k | 103 | ۱۰۰۰ | thousand | 1795 | Greek | thousand |
| hecto | h | 102 | 100 | hundred | 1795 | Greek | hundred |
| deca | da | 101 | 10 | ten | 1795 | Greek | ten |
|  | 100 | 1 | one | – |
| deci | d | 10−1 | 0.1 | tenth | 1795 | Latin | ten |
| centi | c | 10−2 | 0.01 | hundredth | 1795 | Latin | hundred |
| milli | m | 10−3 | 0.001 | thousandth | 1795 | Latin | thousand |
| micro | μ | 10−6 | ۰٫۰۰۰۰۰۱ | millionth | 1873 | Greek | small |
| nano | n | 10−9 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | billionth | milliardth | 1960 | Greek | dwarf |
| pico | p | 10−12 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | trillionth | billionth | 1960 | Spanish | peak, a little bit |
| femto | f | 10−15 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | quadrillionth | billiardth | 1964 | Danish | fifteen, Fermi |
| atto | a | 10−18 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | quintillionth | trillionth | 1964 | Danish | eighteen |
| zepto | z | 10−21 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | sextillionth | trilliardth | 1991 | Latin | seven |
| yocto | y | 10−24 | ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۱ | septillionth | quadrillionth | 1991 | Greek | eight |
|  |

## قایناقلار