Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# آخشام

**آخشام** یا گون باتان چاغیندان قاباق (گون آیریلان) گون اورتا (ناهار) و گون باتان چاغین آراسی. گونش ایشیغی آزالیر.

آخشام- کانادا
آخشام -هیندوستان
## قایناق

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Evening Evening دیل=اینگیلیسجه»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ بهمن ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
# یاشاییش

**یاشاییش اینگیلیسجه :Life**

یاشاییش
یاشاییش
یاشاییش
بیر بیولوژیک آنلام دیر ، یاشاییش اؤزلیک لر ، نئجه لیگینه گؤره دیر کی اؤلمۆش بیر شئی دیری دن آیریر. یاشاییش دیری شئی لر یوخسا دیریه باغلی اولان لارا دیر. و بو آنلام یاشاییش بیر دؤنم دیر کی دیری اولان شئ یاشاییر. یاشاییش بیلیمینه بیولوژی یوخسا جانلی بیلیم و بو بیلیمین آراشدیرانلارینا بیولوژیست دئیلیر.

## قایناقلار
# فصل

**فصل** ایلین شرطلی اولاراق بوْلۆندیگی دوْرت دوْور.

## تقویم ده فصل لر

* یاز: ۱ آغلارگولر - ۳۱ قیزاران
* یای: ۱ قوراپیشیرن - ۳۱ زومار
* پاییز: ۱ خزل - ۳۰ آذر
* قیش: ۱ چیلله - ۲۹ بایرام

یاز یای
پاییز قیش
# ایستاندارد زامان

Worldwide time zones at present
**ایستاندارد زامان** جوغرافی بؤلوم داخیلینده ساعاتلاری بیر واحید زاماندا بیرلشدیریر. عومومیتله، ایستاندارد زامان بؤلگه‌دن کئچن بعضی مریدیان (فارسجا: نصف‌النهار)-لاردا یئرلی اورتا زامانا اویغون گلیر و چوخ وقت منطقه‌نین مرکزینه یاخیندیر. تاریخن ایستاندارد زامان ۱۹-جو عصرده هاوا وضعیتی و قاطار سیاحتینه کومک ائتمک اوچون یارادیلمیشدیر. ۲۰-جی عصرده قلوبال مقیاسدا تطبیق ائدیلن جوغرافی بؤلوملر زامان قوروشاقینا چئوریلدی.

## قایناقلار
# عبری تقویمی

|  |
| --- |
|  |
| **عبری تقویمی**

|  |
| --- |
| تیشری • حشوان • کیسلو • طوت • شواط • ادار • نیسان • آیار • سیوان • تموز • آو • الول |

 |

**عبری تقویم**، **يهودی تقویمی** و يا **موسوی تقویم** (عبرانیجه: הלוח העברי‎، اينگيليسجه: Hebrew calendar)،یهودیلرین دینی مقصد ایله ایشه آلدیقلاری تقویم‌دیر. آيلار اعتیباری‌یلا قمری، ايللر اعتيباری‌یلا گۆنش اساسلی (آی-گونشلی) بير تقویمدیر. یهودی بايراملاری، ماتزواه(מצבה) مراسیملری کیمی خاص گۆنلرين تاريخلری، بو تقویمه گؤره تعیین اوْلونور. تقويم موقدس کیتابا گؤره دونيانين ياراديلدیغی گۆنده باشلار. ميلادی ۱ ژانویه ۲۰۱۷ تاریخی بو تقويمده ۲ طوت ۵۷۷۷ تاريخی ایله برابرایدی.
# بیلگی‌سایار

**بیلگی‌سایار**، یا **کامپیوتر** اؤزوموز وئردیگیمیز بیلگی‌لری یا وئری‌لری ساخلایا بیلن و دییشه‌بیلن و ایستدیگیمیزده اونلاری قایتارا بیلن وسیله‌یه دئییلیر. ایلک الکتریک بیلگی‌سایارین آدی اِنیاک اینگیلیسجه: ENIAC دیر. بیلگی‌سایاری تشکیل وئرن دونانیم و یازیلیم‌دیر.

ماسا اۆستۆ بیلگی‌سایار
## تاریخچه

هر ماشین کی بیلگی اۆسته ایشلماینگیلیسجه: Process الیه، بیلگی‌سایار سانیلیر. گچمیشده حتی چرتکه‌ده بیر بیلگی‌سایار سانیلیردی و ایندیکی زاماندا حساب ماشینی ده بیلگی‌سایار سانیلیر.

بلز پاسکال ایلک کِز اۆچون بیر ماشین دۆزلتدی کی توپلاما اینگیلیسجه: sum عملین یئریده بیلیردی.

ساموئل مورلند انگلستانلی بیر ریاضیات بیلگینی دیر کی بیر بیلگی‌سایار الده ائتدی کی ۳ اصلی عملیاتی (توپلاما، چیخما، چارپما) اویقولایا بیلیردی.

۱۸-جی میلادی یوز لۆگۆن ده، بۇ ساحه‌ده چوْخ چالیشمالار واریدی کی چوْخو سونا چاتمادی. ۱۸۷۵ میلادی ایلده استیفن بالدوین ایلک ماشینی کی ۴ اصلی عملیاتی الده الیه اوز آدینا یازدیردی.

## دونانیم

دونانیم ( اینگیلیسجه: Hardware ) بیلگی‌سایارین توخونا بیلن و گؤزله گؤرۆکن هر پارچاسیدیر. ۱۹۴۱-ینجی ایلده ایلک بیلگی سایار دۆزلن‌دن سونرا ایندیه قَدَر چوْخ دییشیلیب و یوکسلیب.

وون نیومن اینگیلیسجه: von Neumann بیر بیلگی سایاری ۴ یره بؤلوٌر:

* حساب و منطق بؤلوُموُ (ALU یا Arithmetic and Logic Unit)
* کنترل بؤلوُموُ
* ساخلاما ( اینگیلیسجه: Memory )
* گیریش-چیخیش اینگیلیسجه: Input-Output جیهازلاری

بؤلوُم لر ایچ تل‌لر ایله (bus) بیربیرینه باغلی دیلار. ایندیکی زاماندا گلیشن بیلگی‌سایارلاردا حساب منطق و کنترل بؤلۆمۆ ایشلم‌جی‌نین ایچینده یئرلشیر.

## یازیلیم

یازیلیم ( اینگیلیسجه: Software ) بیلگی‌سایارین توخونا بیلمه‌ین و گؤزله گؤرۆکمه‌ینیدیر. یازیلیم‌لا بیلگی‌سایارین نئجه ایشلدیگی و چالیشماسی یازیلیر. یازیلیمسیز بیلگی‌سایار ایسته‌دیگیمیز کیمی ایشله‌یه بیلمز. هر بیلگی‌سایار چالیشماق اۆچون بیر ایشلتیم سیستمینه احتیاجی واردیر. ایشلتیم سیستمی بیلگی‌سایارین تۆم دونانیم‌لارین بیربیرینه ایلگی‌لندیرن و ایشلتن ایناسانا بیلگی‌سایارلا ایشله‌مه‌این ایمکانین وئرن یازیلیم‌دیر.

## بیلگی‌سایارلار نئجه ایشلیر

هر بیلگی‌سایار دا ایشلم‌جی یا مرکزی ایشلم‌جی(CPU)، ساخلاما (Memory) و گیریش-چیخیش (Input-Output) جیحازلاری اولمالیدیر.

ایشلم‌جی:بیلگی‌سایارین بینی و اَن اؤنم‌لی پارچاسی دیر. ایشلم‌جی یازیلیم‌دا کی دستورلاری (اینگلیسجه:instructions) ایشه گچیریر. ایشلم‌جی، بللک‌ده کی یازیلیمی اوخویوب و لازیم اولان ایشلری یئریدیر. هر ایشلم ۵ اِورم‌ده (فاز) یئریدیلیر. ۱. یئنی: یئنی بیر ایشلم چالیشماقدا ۲. چالیشماقدا: دستورلار یئریتمکده ۳. گۆزلمکده (بَکلَمَک): بیر باشقا اولایین بیتمه‌سین گؤزلمکده ۴. حاضیردا: بیر ایشلمین ایشلم‌جیه وئریلمک گؤزلمکده ۵. سونلاندیریلمیش: ایشلم سونلاندریلمیش.

ساخلاما (Memory):ساخلاما بیلگی‌سایارین وئریلری ساخلادیغی یئردیر. ساخلامادا سایی‌لاری ساخلاماق اۆچون نئچه بؤلؤک واریدیر کی هر بیرینین اؤزل آدرسی وار بۇ بؤلؤک‌لرین آدی بایت‌دیر. بیلگی‌سایار ساییلاری ساخلاماق اۆچون ایکی‌لی سایی سیستمین قوللانیر. بللک یا اصلی بللک هارد دیسک‌دن فرقلی‌دیر، بللک وئریلری قیسا زامان اۆچون ساخلاییر و الکتریک کسیلمه‌سی‌ایله اۆچونده‌کی‌لر سیلینیر اما هارد دیسک دائیم ساخلایان بیر پارچادیر، یا اصلی هارد دیسک‌دن داها سۆرعتلی چالیشیر.

گیریش-چیخیش (Input-Output): اینسانا بیلگی‌سایارلا ایشلمک ایمکانی وئرن جیهازلارا دئییلیر، بیلگی‌سایارین ائشیکدن وئری وئرن جیهازلارا دا گیریش-چیخش دمک اولار اؤرنک اۆچون چئشیتلی سنسورلار.

## بیرده باخ

* بیلیشیم

## قایناق
# ایسلند دیلی

| Icelandic |
| --- |
| **íslenska** |
| تلفوظ | شابلون:IPA-is |
| دوْغما دانیشانلار | ایسلند |
| دوْغما دانیشانلار | 358,000  (2013) |
| دیل عائیله‌سی | Default* **Icelandic**
 |
| قاباقکی فوْرملار | Old Norse
* Old West Norse
	+ Old Icelandic
 |
| یازی سیستمی | Latin (Icelandic alphabet) Icelandic Braille |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی |  ایسلند |
| تنظیمله‌ین | Árni Magnússon Institute for Icelandic Studies in an advisory capacity |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-1 | `is` |
| ISO 639-2 | `ice (B)` `isl (T)` |
| ISO 639-3 | `isl` |
| Glottolog | `icel1247` |
| Linguasphere | `52-AAA-aa` |
| The Icelandic-speaking world:   regions where Icelandic is the language of the majority   regions where Icelandic is the language of a significant minority |
|

**ایسلند دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Icelandic language، عرب‌جه: لغة آيسلندية، آنادولو تورکجه‌سی: İzlandaca، فارسجا: زبان ایسلندی) ۳۳۰۰۰۰ نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. ایسلند اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.
# نوروژ دیلی

| نوروژ دیلی |
| --- |
| *norsk* |
| تلفوظ | تلفظ [nɔʂk] (شرق و شومال) تلفظ [nɔʁsk] (غرب) |
| دوْغما دانیشانلار | نوروژ |
| ائتنیک | نوروژلی‌‌لر |
| دوْغما دانیشانلار | ۵ میلیون  (*بدون تاریخ*) |
| دیل عائیله‌سی | Indo-European
* ژرمن
	+ قوزئی ژرمن
		- *disputed*
			* **نوروژ دیلی**
 |
| قاباقکی فوْرملار | Old Norse
* *disputed*
 |
| ایستاندارد فوْرملار | * written Bokmål (official)
* • written Riksmål (unofficial)
* written Nynorsk (official)
* • written Høgnorsk (unofficial)
 |
| یازی سیستمی | Latin (Norwegian alphabet) Norwegian Braille |
| Signed forms | Norwegian Sign Language |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی |   Nordic Council |
| تنظیمله‌ین | Language Council of Norway (Bokmål and Nynorsk) Norwegian Academy (Riksmål) |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-1 | `no – inclusive code
Individual codes:
nb – Bokmål
nn – Nynorsk` |
| ISO 639-2 | `nor` – inclusive code
Individual codes:
nob – Bokmål
nno – Nynorsk |
| ISO 639-3 | `nor` – inclusive code Individual codes: `nob` – Bokmål `nno` – Nynorsk |
| Glottolog | `norw1258` |
| Linguasphere | `52-AAA-ba to -be; 52-AAA-cf to -cg` |
| Areas where Norwegian is spoken, including شمال داکوتا ایالتی (where 0.4% of the population speaks Norwegian) and مینسوتا ایالتی (0.1% of the population) (Data: U.S. Census 2000). |
|

**نوروژ دیلی** نوروژجه: *Norsk* - اساساً نوروژده دانیشیلان، اسکاندیناو دیللریندن بیری.

## تاریخی

نوروژ دیلی‌نین و و ده سوئد دیلی و دان دیلینین ان قدیم موختلیفی قدیم اسکاندیناو دیلی حساب اوْلونور. بۇ دؤنم‌ده رونیک الیفبا ایله یازیلان دیل، ۱۰۳۰-جو ایلده مسیحیتین یاییلما‌سی ایله بیرلیکده لاتین الیفبا‌سی ایله عوض اوْلونموش‌دور. نوروژ دیلی اطراف دیللردن بۇ دؤنم‌ده آیریلماغا باشلامیش‌دیر. زامانلا اسکاندیناو دیلی شرق اسکاندیناو دیلینه و غرب اسکاندیناو دیلینه آیریلماغا باشلامیش‌دیر. نوروژده، ایسلنددا، فارر آدالاریندا، قیرینلنددا غرب اسکاندیناوجا‌سی ایستیفا‌ده اوْلونوردو. بۇ دیل اؤزلویون‌ده ده ۱۴-جو عصرده آیریلماغا باشلامیش و بۇ آیریمین نتیجه‌سینده چاغداش ایسلاند دیلی و فارر دیلی یارانمیش‌دیر. ۱۳۵۰-۱۵۲۵-جی ایللر آرا‌سی ایستیفا‌ده اوْلونان دیل اوْرتا نوروژ دیلی اوْلا‌راق بیلینیر.

## قایناقلار
# دانمارک دیلی

| Danish |
| --- |
| *dansk* |
| The first page of the Jutlandic Law originally from 1241 in Codex Holmiensis, copied in 1350. **The first sentence is:** "*Mædh logh skal land byggas*" **Modern orthography:** "Med lov skal land bygges" **English translation:** "With law shall a country be built" |
| تلفوظ | شابلون:IPA-da |
| دوْغما دانیشانلار | * دانمارک
* قیرینلند
* فارو آدالاری
* شلسویق-هولشتاین
 |
| دوْغما دانیشانلار | ۵٫۵ million  (*بدون تاریخ*) |
| دیل عائیله‌سی | Indo-European
* ژرمن دیللری
	+ قوزئی ژرمن دیللری
		- East Scandinavian
			* Continental Scandinavian
				+ **Danish**
 |
| قاباقکی فوْرملار | Old Norse
* Old East Norse
	+ Early Old Danish
		- Late Old Danish
 |
| لهجه‌لر | * Bornholmian (Eastern Danish)
* Jutlandic
* South Jutlandic
* Insular Danish
 |
| یازی سیستمی | Latin script: Dano-Norwegian alphabet  ∙ Danish orthography ∙ Danish Braille |
| Signed forms | Danish Sign Language |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی | * دانمارک
* شابلون:FRO
* *شابلون:Country data شلسویق-هولشتاین*
* *Nordic Council*
* *اوروپا بیرلیگی*
 |
| تانینمیش آزینلیق دیلی | * شابلون:GRL
* آلمان
 |
| تنظیمله‌ین | Dansk Sprognævn (Danish Language Committee) |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-1 | `da` |
| ISO 639-2 | `dan` |
| ISO 639-3 | Either: `dan` – Insular Danish `jut` – Jutlandic |
| Glottolog | `dani1284` |
| Linguasphere | `5 2-AAA-bf & -ca to -cj` |
| The Danish-speaking world:   regions where Danish is the language of the majority   regions where Danish is the language of a significant minority |
|

**دانمارک دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Danish language، عرب‌جه: لغة دنماركية، آنادولو تورکجه‌سی: Danca، فارسجا: زبان دانمارکی) ۵٫۵ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. عرب الیفباسی ایله یازیلیر. یونان, مقدونیه جومهوریتی, رومانی, تورکیه اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.
# سوئد دیلی

| Swedish |
| --- |
| *svenska* |
| تلفوظ | شابلون:IPA-sv |
| دوْغما دانیشانلار | سوئد, فنلاند, ایستونی |
| ائتنیک | سوئدلی‌‌لر فنلاند ده سوئد دیلی دانیشانلار |
| دوْغما دانیشانلار | ۹٫۲ million  (*بدون تاریخ*) |
| دیل عائیله‌سی | Indo-European
* ژرمن دیللری
	+ قوزئی ژرمن دیللری
		- قوزئی ژرمن دیللری
			* **Swedish**
 |
| قاباقکی فوْرملار | Old Norse
* Old East Norse
	+ Old Swedish
		- Modern Swedish
 |
| یازی سیستمی | Latin (Swedish alphabet) Swedish Braille |
| Signed forms | Tecknad svenska (falling out of use) |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی |  فنلاند  سوئد  اوروپا بیرلیگی  Nordic Council |
| تنظیمله‌ین | Swedish Language Council (in Sweden) Swedish Academy (in Sweden) Institute for the Languages of Finland (in Finland) |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-1 | `sv` |
| ISO 639-2 | `swe` |
| ISO 639-3 | `swe` |
| Glottolog | `swed1254` |
| Linguasphere | `52-AAA-ck to -cw` |
| Major Swedish-speaking areas |
|

**سوئد دیلی** (اینگیلیسی‌جه: Swedish language، عرب‌جه: لغة سويدية، آنادولو تورکجه‌سی: İsveççe، فارسجا: زبان سوئدی) ۹٫۲ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. هیند اوروپا دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر. سوئد, فنلاند, ایستونی اؤلکه‌سینده دانیشیلیر.
# هولند دیلی

| Dutch |
| --- |
| *Nederlands* |
| تلفوظ | شابلون:IPA-nl |
| دوْغما دانیشانلار | هولند, بلژیک |
| منطقه | هولند, برزیل, بلژیک, سورینام, اندونزی; Additionally in آروبا, کوراسائو, سینت مارتن, French Flanders and جنوبی آفریقا (as آفریکانس دیلی) |
| ائتنیک | * هولند‌لار
* فلاماند‌لار
* Indo
 |
| دوْغما دانیشانلار | 25 million  (2021) Total (آنا دیلی plus L2 speakers): 30 million (2021) |
| دیل عائیله‌سی | Indo-European
* ژرمن دیللری
	+ باتی ژرمن دیللری
		- Weser-Rhine Germanic
			* Low Franconian (Frankish)
				+ **Dutch**
 |
| قاباقکی فوْرملار | Frankish
* Old Dutch
	+ Middle Dutch
 |
| لهجه‌لر | * Central
* Flemish
* Low Saxon
* Stadsfries
* West Frisian
 |
| یازی سیستمی | * لاتین الیفباسی (Dutch alphabet)
* Dutch Braille
 |
| Signed forms | Signed Dutch (*NmG*) |
| رسمی وضعیت |
| رسمی دیلی |  هولند  بلژیک  سورینام
Dependent territories
* آروبا
* کوراسائو
* سینت مارتن

Organisations
* بنلوکس
* اوروپا بیرلیگی
* شابلون:Country data Union of South American Nations
* PROSUR
* شابلون:Country data Caribbean Community
 |
| تنظیمله‌ین | *Nederlandse Taalunie* (Dutch Language Union) |
| دیل کوْدلاری |
| ISO 639-1 | `nl` |
| ISO 639-2 | `dut (B)` `nld (T)` |
| ISO 639-3 | `nld` Dutch/Flemish |
| Glottolog | `mode1257` |
| Linguasphere | `52-ACB-a` |
| Dutch-speaking world (included are areas of daughter language آفریکانس دیلی) |
| Distribution of the Dutch standard language (dark blue where a majority language, light blue for Brussels, Friesland and Low Franconian dialects in France and Germany) in Europe |
|

A Dutch speaker
**هولند دیلی** هیند-اروپا دیل عاییله‌سی‌نین ژرمن دیللری قروپوندان اولان بیر دیل. هولندجه و فلامانجا لهجه‌لری واردیر، بۇنلار مخصوصاً یازیلی دیلده اوْلدوقجا یاخیندیر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

قارداش پروژه‌لرده **هولند دیلی** گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.

---

 سؤزجوک‌لر ویکی‌سؤزلوک‌ده
 کیتاب‌لار ویکی‌کیتاب‌دا
 سؤزلر ویکی‌سؤزده
 قایناق متن‌لر ویکی‌قایناق‌دا
 فایل‌لار ویکی‌آمباردا
 خبرلر ویکی‌خبرده

* هولند دیلی Curlie دا
* The Nederlandse Taalunie, Dutch language union
* The Dutch Learner's Grammar Archived September 29, 2019, at the Wayback Machine., from The شفیلد بیلیم‌یوردو
* K-Dutch CLARIN Knowledge Centre for Dutch, hosted by the Instituut voor de Nederlandse Taal (Dutch Language Institute)

شابلون:Languages of the Netherlands
شابلون:Languages of Belgium
شابلون:Languages of the Benelux
شابلون:Germanic languages
# نصف‌النهار

نصف‌النهارلار
**نصف النهار یوخسا اوزون جوغرافی خطی** (اینگیلیسجه: Meridian) قوزئی قوطب دان گۆنئی قوطبا دک چکیلمیش بیر فرضی خطدیر. جوغرافی بیلیم آدام لاری بو خط لری قرینویچ خطیندن یوخسا باشلانقیچ مئردیان دان (نصف النهار مبدا) حساب ائدیرلر.

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

|  |  |
| --- | --- |
|  |  ویکی‌آمباردا Meridian markers ایله مربوط فایل وار.  |

* The Principal Meridian Project (US)
* White, C. Albert (1991). *A history of the rectangular survey system* (PDF). OCLC 987270720.
* Resources page of the U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management
* شابلون:Cite NSRW

شابلون:Geographical coordinates
# گونش ساعاتی

گونش ساعاتی -هانوور آلمان
ونکوور آمریکا

گونش ساعاتی هر ساعاتی بیلماق اۆچون گون ایشیقیندان و کولگه نین آزالیب چوخالماسیندان فایدالانیر.بیر میله و بیر صفحه اولور . میله نین کولگه سی هر چاغدا آزالیب چوخالیر و دولانیر.صفحه اوستونده هر ساعات اۆچون بیر جیزیق چکیلیب میله کولگه سی هانسی جیزیق اوستنده اولسا او ساعات بیلینیر.

## تاریخ

گونش ایشیقی و باتیب چیخماسی و گؤیده یئریماقی و کولگه لرین آزالیب چوخالماسی و گونلر و گئجه لرین آز چوخلوقو بیر بیلگیلر ایسنان اۆچون یارادیب و تاریخ بؤیو اینسان ایل و آی و گون و فصل سئچیب و بیلیب.گون چیخماسی و باتماسی هر گون تیکرار اولور و گون دولانیر و یئری ایشیق ائدیر.بو ایشده اینسان گونشین گویده هانسی باخیمدا اولماسین بیر چاغ بیلیندیریب.هابئله سحرچاغی -آخشام چاغی -ناهار چاغی -گون آرتا چاغی -گون آراسی-گون چیخان -گون باتان هره سی بیر ساعات یارادیب و گونش و کولگه لردن بیلینیر.

هرودوت یازدیقینا گوره 5 مین ایلدن چوخ اسکیده تاریخی وار.هرودوت بو ساعاتلاری سومریلر و کلدانیلر الینده یازیب.

بیرینجی کیمسه بو ایشیده 6 جی یوز ایلده انکسیماندر ملطیه شهرینده اولوردو .انکسیماندر یونان حاکمیتنیده گونش ساعاتین دوزتدی.

340ایل م.ق بروسوس کلدانی اولدوزجو بیرینجی کوره شکیلده گونش ساعاتین قوشدو.بو ساعات بیر یاریم کوره شکیلده 12 بؤلومده اولوردو و کولگه نین اوزنلوقو فصل لری بیلیندیریردی.

سومریلر لاب اسکی ساعاتی قوشدولار .بو ساعات تکجه گون آراسین بیلیندیریردی.بو ساعات چوخلو ایشلئنیردی.بو ساعات دا بیر میله کولگه سی ائیله ساعاتلاری بیلیندیریردی.

## قایناق

* پوریا ناظمی. شاخهٔ آماتوری انجمن نجوم ایران. باخیش ۲۵ اردیبهشت ۸۶.
* طاهره رحیمی. «ساعت‌های آفتابی میراثی که فراموش شده‌اند». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در ۲۵ اردیبهشت ۸۶.
* ویکی پدیا «Sundial»، اینگلیسیجا ( ۱۶ مه ۲۰۰۷).
# ائورن

Universe| The Hubble Ultra-Deep Field image shows some of the most remote galaxies visible with present technology, each consisting of billions of stars. (Apparent image area about 1/79 that of a full moon) |
| Age (within Lambda-CDM model) | 13.799 ± 0.021 billion years |
| Diameter | Unknown. Diameter of the observable universe: 8.8×1026 m (28.5 Gpc or 93 Gly) |
| Mass (ordinary matter) | At least 1053 kg |
| Average density (including the contribution from energy) | 9.9 x 10−30 g/cm3 |
| Average temperature | 2.72548 K (-270.4 °C or -454.8 °F) |
| Main contents | Ordinary (baryonic) matter (4.9%) Dark matter (26.8%) Dark energy (68.3%) |
| Shape | Flat with a 0.4% margin of error |

ائورن
گئوسنتیریزیم
**ائورن** یوخسا **کائینات** (اینگیلیسجه: Universe) بۆتۆن چاغ لار اوزای لار و هر شئی دیر . ائورن میلیون لارجا میلیارد لارجا گزه گن اولدوز و بؤیۆک قاز لاری وار دیر بؤیۆک بیر اوزای نان آیریلمیش. آسترونومر لر تلسکوپ لارنان اوزاق قالاکسی لری گؤرۆرلر .

## قایناقلار

## ائشیک باغلانتیلار

* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) / (NED-Distances).
* There are about 1082 atoms in the observable universe – *LiveScience*, July 2021.
* *This is why we will never know everything about our universe* – *Forbes*, May 2019.

شابلون:Cosmology topics
شابلون:Earth's location
شابلون:Fundamental interactions
شابلون:Nature nav
# گونش سیستمی

گونش دوزگه‌سی
**گۆنش سیستمی** یا دا **گونش دۆزگه‌سی** – سامان‌یولو قالاکسی‌سینده (بیزیم قالاکسیده)، گونش و اطرافیندا دؤنن فضایی جیسملردن تشکیل اولان اولدوز سیستمی‌دیر. بیزم گونش، یئر و ۸ باشقا گزه‌گن (سیاره) ایچینده وار.
۲۰۱۶-جی ایل ژانویه‌نین ۲۰-جی گونونده، ۹-جو گزَگنین اولماغی دا اوْنایلاندی (تصدیقلندی).

## قایناقلار

## اتک‌یازی