# Milli Assambleya (Serbiya)

| Milli Assambleya |
| --- |
| Народна скупштина Републике Србије |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə | * Serbiya
 |
| Təsis olunub | 1903 |
| Qeydlər |
| parlament.gov.rs |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Milli Assambleya**, həmçinin **Parlament**, və ya **Skupština**, rəsmi adı ilə **Serbiya Respublikasının Milli Assambleyası** — Serbiyanın birpalatalı qanunverici orqanı. Assambleya dörd illik müddətə proporsional seçki sistemi əsasında birbaşa, ümumi və bərabər seçki hüququ ilə gizli səsvermə yolu ilə seçilən 250 deputatdan ibarətdir. Assambleyaya Milli Assambleyanın sədri rəhbərlik edir və ona ən azı bir sədr müavini kömək edir.

Milli Assambleya ali qanunverici hakimiyyəti həyata keçirir. O, Konstitusiyanı və qanunları qəbul edir və dəyişdirir, Hökuməti seçir, Ali dövlət prokuroru, Ombudsman, Serbiya Milli Bankı rəhbəri və Dövlət Audit Təşkilatının sədrini təyin edir. Bütün qərarlar, Konstitusiyanın dəyişdirilməsi istisna olmaqla, iclasda iştirak edən deputatların sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilir; Konstitusiyanın dəyişdirilməsi üçün isə üçdə iki səs çoxluğu tələb olunur.

## Tarix

Mövcud qeydlərə görə ən qədim serb parlamenti XI əsrdə Müqəddəs Apostollar Pyotr və Pavel kilsəsi (Ras) yerləşən Müqəddəs Apostollar Pyotr və Pavel kilsəsində, Stari Ras ərazisində keçirilmişdir və Nemanyanın Boqomilizmə qarşı məclisi (Saboru) kimi qeydə alınmışdır. Bu, mülki–kilsə xarakterli dövlət şurası idi və boqomilizmin qınanması şəraitində fəaliyyət göstərirdi; bu cərəyan həm Katolik Kilsəsi, həm də Pravoslav Kilsəsi tərəfindən bidət kimi qəbul edilirdi. Serb zadəganları üçün boqomillərlə bağlı səsvermə keçirilmişdi. Əksəriyyət onların qınanması, qadağan edilməsi və onlarla münasibətlərin dayandırılması barədə qərar vermişdir.

XIX əsrin əvvəllərində və Serb inqilabının başlanması ilə 1805-ci ildə Xalq Şurası (serb. Народни совјет) adlanan ilkin parlament forması yaradıldı. Bu məclislər ya knyaz, ya da idarəedici şura tərəfindən çağırılır və adətən açıq məkanlarda, yüzlərlə, bəzən isə minlərlə insanın iştirakı ilə keçirilirdi. Onlardan birində — Sretenye məclisində — ilk Serbiya konstitusiyası olan Sretenye konstitusiyası qəbul edilmişdir.

1840-cı illərin əvvəllərində dövrün əsas siyasi qüvvəsi olan mühafizəkar Konstitusiyanın müdafiəçiləri meydana çıxdı. Onların lideri Toma Vučić Perišić idi və Assambleyanın dəstəyi ilə 1842-ci ildə Mihailo Obrenović taxtdan endirildi, onun yerinə rəqib Aleksandar Karađorđević gətirildi. 1842-ci il çevrilişindən sonra Konstitusiyanın müdafiəçiləri həmin dövrdə çağırılan bütün məclislərdə çoxluğa malik idilər.

Müasir Milli Assambleya 1858-ci ildə Müqəddəs Andrey günü məclisi zamanı yaradılmışdır. Bu zaman Konstitusiyanın müdafiəçiləri yenidən çevriliş edərək Miloš Obrenović başçılıq etdiyi Obrenoviçlər sülaləsini yenidən hakimiyyətə gətirdilər. Assambleya “Serbiya Milli Assambleyası” adlandırıldı və bu ad 1918-ci ilə qədər, yəni vahid Yuqoslaviya dövlətinin yaranmasına qədər saxlanıldı. İclaslar əvvəlcə hər üç ildən bir keçirilirdi, lakin sonradan bu dəyişdirilərək ildə bir dəfə keçirilməyə başlandı. Deputatlarla bağlı ilk qanun və ilk prosedur qaydaları 1870-ci ildə qəbul edilmişdir.

Assambleya adi və ya böyük (fövqəladə) formada keçirilə bilərdi. Böyük assambleya adətən knyazın (və ya kralın) seçilməsi və ya konstitusiyanın qəbul edilməsi və dəyişdirilməsi üçün çağırılırdı. Assambleyanın çağırılması, açılması, bağlanması, təxirə salınması, uzadılması və buraxılması knyazın (və ya kralın) səlahiyyətində idi. İclaslar knyazın (və ya kralın) çıxışı ilə açılır, assambleya isə buna rəsmi cavab verirdi. Səsvermə ya fərdi (adla), ya deputatın ayaqda və ya oturaq vəziyyətdə iştirakı ilə, ya da gizli səsvermə yolu ilə keçirilirdi. Qanun layihələrinin son variantları müzakirə olunarkən və ya hökumət və ya ən azı 20 deputat tələb etdikdə adla səsvermə tətbiq edilirdi.

Assambleya sədr və sədr müavinləri əvvəlcə knyaz (və ya kral) tərəfindən, Assambleyanın təqdim etdiyi altı namizəd arasından seçilirdi; 1888-ci il konstitusiyasından sonra isə deputatlar tərəfindən seçilməyə başlanmışdır. Əvvəlcə hər deputat 500 vergi ödəyicisini təmsil edirdi, sonra bu say 1000, 2000 və 4500-ə qədər artırıldı və buna uyğun olaraq deputatların sayı 120–160 arasında dəyişirdi (böyük assambleyalarda 600-dən çox deputat ola bilirdi). Səsvermə hüququ 21 yaşdan yuxarı, vergi ödəyən bütün yerli və ya naturalizasiya olunmuş vətəndaşlara verilirdi. Qadınlara isə səsvermə hüququ verilməmişdi.

1888-ci ilə qədər seçkilərdə açıq səsvermə tətbiq olunurdu: seçici seçki məntəqəsində açıq şəkildə kimə səs verdiyini bildirirdi. Daha sonra gizli səsvermə tətbiq edildi və kiçik toplarla həyata keçirilirdi. Assambleya 1901–1903-cü illər istisna olmaqla birpalatalı idi. Deputatlar Assambleyanın icazəsi olmadan məsuliyyətə cəlb edilə, saxlanıla və ya həbs edilə bilməzdi. Hətta cinayət başında yaxalansalar belə, onların məhkəmə təqibinə verilməsi üçün Assambleyanın rəyi tələb olunurdu.

Serb–Osmanlı müharibələri (1876–1878), Balkan müharibələri (1912–1913) və Birinci Dünya müharibəsi (1914–1915) dövründə Assambleya fasiləsiz fəaliyyət göstərmişdir.

1918-ci ildə Serblər, Xorvatlar və Slovenlər krallığı yaradıldıqdan sonra Serbiya Milli Assambleyası fəaliyyətini dayandırdı. Assambleya sonuncu dəfə 14 dekabr 1918-ci ildə toplanaraq öz sıralarından 84 deputatı həmin krallığın Müvəqqəti Xalq Nümayəndəlik Orqanına seçdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Serbiya yeni sosialist və federal Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası tərkibində altı respublikadan biri oldu. 1944-cü il 9–12 noyabr tarixlərində Belqrad şəhərində keçirilən Serbiyanın Milli Azadlığı üzrə Antifaşist Məclisində (Anti-fascist Assembly for the National Liberation of Serbia, ASNOS) 989 deputat iştirak etmişdi. Onlar xalq tərəfindən seçilməmiş, Yuqoslaviya Kommunist Partiyası tərəfindən yaradılmış xalq azadlıq komitələri vasitəsilə təyin olunmuşdular. 1945-ci ildə ASNOS özünü Serbiya Xalq Assambleyasına çevirdi. Müharibədən sonra keçirilən 1945-ci il seçkilərində kommunistlər rəqibsiz iştirak etdilər; bütün müxalifət partiyaları seçkiləri boykot etdi, çünki OZNA və Kommunist Partiyası tərəfindən təzyiq və qorxutma halları mövcud idi və bu, seçki müxalifətini aradan qaldırmağa yönəlmişdi. Hakimiyyətə gəldikdən sonra kommunistlər birpartiyalı siyasi sistem qurdu; burada Yuqoslaviya Kommunist Partiyası hakim partiya, Serbiya Kommunistlər İttifaqı isə onun respublika səviyyəli qolu idi. Bu sistem 1990-cı ilə və yeni Serbiya Konstitusiyasının qəbuluna qədər davam etdi.

1990-cı il Konstitusiyası müasir Milli Assambleyanı 250 deputatdan ibarət birpalatalı qanunverici orqan kimi formalaşdırdı. Onun müddəalarına əsasən çoxpartiyalı siyasi sistem yenidən tətbiq olundu və nümayəndəlik sistemi deputat əsaslı sistemlə əvəz edildi.

## Milli Assambleyanın sədri

Milli Assambleyanın sədri (serb. Председник Народне скупштине) Assambleyanı təmsil edir, onun iclaslarını çağırır, onlara sədrlik edir və digər rəsmi funksiyaları yerinə yetirir. Assambleya bütün deputatların çoxluq səsi ilə sədr və bir və ya bir neçə sədr müavinini (adətən hər parlament qrupundan biri) seçir. Sədr müvəqqəti olmadıqda, onun təyin etdiyi sədr müavinlərindən biri onu əvəz edir; əgər belə təyinat yoxdursa, ən yaşlı sədr müavini bu funksiyanı icra edir.

## Milli Assambleyanın Baş Katibliyi

Milli Assambleyanın Baş Katibliyi (serb. Генерални секретаријат Народне скупштине) Assambleyanın inzibati işlərinə cavabdeh orqandır. Ona Baş katib rəhbərlik edir; o, Assambleya tərəfindən təyin olunur və deputat olmur. Baş katib sədrə və sədr müavinlərinə iclasların hazırlanması və keçirilməsində kömək edir. Onun səlahiyyət müddəti yeni seçilmiş Assambleya formalaşdıqda başa çatır, lakin yeni baş katib təyin edilənədək vəzifəsini icra etməyə davam edir.

## Tərkibi

Milli Assambleya birbaşa, ümumi və bərabər seçki hüququ əsasında gizli səsvermə yolu ilə seçilən deputatlardan ibarətdir. Parlament seçkiləri Assambleyanın dördillik səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra keçirilir, lakin Assambleya hökuməti istefaya göndərərsə və ya hökumət istefa verər və yeni hökumət formalaşdırmaq mümkün olmazsa, daha erkən də keçirilə bilər. Seçkilər Serbiya Prezidenti tərəfindən elan olunur.

Seçkilər bütün ölkənin vahid seçki dairəsi olduğu qapalı siyahı üzrə proporsional sistemlə keçirilir və 250 mandat d'Hondt metodu ilə bölüşdürülür. Minimum seçki həddi 3%-dir; yalnız bu həddi keçən partiyalar mandat qazanır. Etnik azlıq partiyaları üçün bu hədd tətbiq edilmir.

### Deputatlar

Milli Assambleya 250 deputatdan (serb. народни посланици) ibarətdir. Deputatlar maraqlar toqquşmasına səbəb olan paralel vəzifə tuta bilməzlər və parlament toxunulmazlığına malikdirlər. Mandat boşaldıqda, həmin siyahı üzrə mandat almamış növbəti namizədə verilir.

### Parlament qrupları

Beş və ya daha çox deputatdan ibarət qruplar rəsmi parlament qrupu kimi tanınır. Hər deputat yalnız bir qrupun üzvü ola bilər. Qruplar adətən seçki siyahılarına əsaslansa da, Serbiyanın mürəkkəb çoxpartiyalı sistemi səbəbindən müxtəlif partiyalar və müstəqil deputatlar birlikdə qrup yarada bilirlər.

### Komitələr

Assambleya komitələri (serb. скупштински одбори) daimi komitələrdir və qanun layihələrini araşdırır, siyasətləri qiymətləndirir və hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edir. Ümumilikdə 20 daimi komitə fəaliyyət göstərir və hər biri öz sahəsinə uyğun məsələləri nəzərdən keçirir.

## Prosedur

Milli Assambleyanın fəaliyyəti Daxili Nizamnamə ilə tənzimlənir. Assambleya ildə iki dəfə — mart və oktyabr aylarında — növbəti sessiyalara toplanır. Zəruri hallarda fövqəladə sessiyalar da çağırıla bilər.

Qərarların qəbul edilməsi üçün iclasda deputatların ən azı üçdə biri iştirak etməlidir; səsvermə zamanı isə ən azı 126 deputatın iştirakı tələb olunur. Qərarlar iştirak edən deputatların çoxluğu ilə qəbul edilir.

Qanunvericilik təşəbbüsü hüququ deputatlara, hökumətə, muxtar vilayətlərin assambleyalarına və ya ən azı 30.000 seçiciyə məxsusdur. Həmçinin Serbiya Ombudsmanı və Serbiya Milli Bankı rəhbəri də öz səlahiyyət sahələrinə aid qanun layihələri təqdim edə bilərlər.

## Milli Assambleyanın binası

Milli Assambleya Serbiya Milli Assambleyasının binasında yerləşir. Bu bina Belqrad şəhərində, Nikola Paşiç meydanında yerləşir və əvvəllər Serbiya krallığı, daha sonra isə Yuqoslaviya parlamentlərinə ev sahibliyi etmişdir.

Təxminən 13.400 m² sahəni əhatə edən bina neobarokko üslubunda tikilmişdir və 100-dən çox otaq, iki iclas zalı, dörd konfrans zalı və günbəzli mərkəzi vestibüldən ibarətdir. Kitabxanasında 60.000-dən çox kitab saxlanılır.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Mənbə

* *Rastović, A.; Roter Blagojević, M.; Borozan, I.* Народна скупштина: огледало воље народа Србије [*National Assembly: Mirroring the Will of Serbian People*]. Novi Sad-Belgrade. 2022. ISBN 978-86-81648-50-6.
* *Mitrinović, Čedomil; Brašić, Miloš N.* Југословенске народне скупштине и сабори. Izd. Narodne skupštine. 1937.
* *Jelavich, Charles; Jelavich, Barbara.* The Establishment of the Balkan National States, 1804–1920. 8 (4th). Seattle, Washington: University of Washington Press. 2000. ISBN 978-0-29580-360-9.
* *National Assembly of Serbia.* "ИНФОРМАТОР О РАДУ" (PDF). National Assembly of Serbia. dekabr 2010. (This text is in the public domain as the official material of the Republic of Serbia state body or a body performing public functions, under the terms of Article 6, Paragraph 2 of Serbian copyright law)
* "Историјат и културна баштинa Народне скупштине" (PDF).

## Əlavə ədəbiyyat

* *Kovač, Elvira; Lazarević, Andrijana.* "Uloga i značaj Narodne skupštine i parlamentarne demokratije u procesu evropskih integracija Republike Srbije". Srpska politička misao. Repository of Institute for Political Studies. 72 (2). 2021. doi:10.22182/spm.7222021.3 (inactive 8 dekabr 2025). ISSN 0354-5989.
* *Popović, Radomir J.* "Narodna skupština 1846. godine". Od Prestonice do Industrijskog Centra Srbije –Kragujevac Sredinom 19. Veka. Kragujevac: Centar za naučnoistraživački rad Srpske akademije nauka i umetnosti; Univerzitet u Kragujevcu. 2020: 81–95. ISBN 978-86-81037-64-5.
* *Orlović, Slaviša.* "Ustavni, politički i institucionalni okvir Narodne skupštine Republike Srbije". Demokratske Performanse Parlamenata Srbije, Bosne I Hercegovine I Crne Gore. Sarajevo Open Centre. 2012: 15–42.
* *Spasojević, Dušan.* "Kontrolna funkcija Narodne skupštine Republike Srbije". Demokratske Performanse Parlamenata Srbije, Bosne I Hercegovine I Crne Gore. Sarajevo Open Centre. 2012: 135–146.
* *Pavlović, M.,* Narodna skupština u ustavima Kneževine i Kraljevine Srbije, Dva veka srpske ustavnosti, Belgrade: SANU, 2010

## Xarici keçidlər

* parlament.rs — rəsmi saytı
* The National Assembly Artwork