# Uyğurlar

Uyğurlar| Ümumi sayı |
| --- |
| 28.000.000 |
| Yaşadığı ərazilər |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  ÇXR | 23.000.000 | (2010) |
|  Səudiyyə Ərəbistanı | 800 000 | (2012) |
|  Özbəkistan | 600 000 | (2012) |
|  Qazaxıstan | 400 000-650 000 | (2000) |
|  ABŞ | 450 000 | (2010) |
|  Türkiyə | 300 000 | (1995) |
|  Hindistan | 350 000 | (2010) |
|  Qırğızıstan | 98 000 | (2001) |

 |
| Dili |
|
Uyğur dili |
| Dini |
|
İslam (əsasən sünni və sufi) |
| Mənşəyi |
| Türk |
| Qohum xalqlar |
|
Özbəklər |

**Uyğurlar** (uyğur türkcəsi: *ئۇيغۇرلار, Уйғурлар, Uyghurlar*, çin. *维吾尔, 維吾爾, Wéiwú'ěr*) — Çin Xalq Respublikasının şimal-qərbində yerləşən Sincan-Uyğur muxtar rayonunda yaşayan türk xalqı. Əsasən İslam dininə sitayiş edirlər.

Çin mənbələrində müxtəlif şəkillərdə (hoei-ho, vei-ho və s.) rastlaşan uyğur adının mənası 974-cü ilə aid çincə bir əsərdə "şahin sürətilə dolaşan və hücum edən" kimi göstərilib. Amma türk tarixçilər bunun doğru olmadığını, uyğur adının uy (əqrəba, müttəfiq) və gur ifadələrinin birləşməsindən yarandığını deyirlər. Bu baxımdan tarixdə ortaya çıxan "on uyğur" adının "on müttəfiq" mənasında işlədilməsi ehtimalına üstünlük verilir. Bəzi mənbələrdə isə uyğur kəlməsi təqib edən, izləyən kimi göstərilir.

## Tarixi

Uyğur Xaqanlığı
Göytürk imperiyası dağıldıqdan sonra Qultuq Bilgə Kül xaqan 744-cü ildə Uyğur xaqanlığının əsası qoymuşdur. 842-ci ildə Qırğız tayfalarının üsyanı nəticəsində süqut etmişdir.[*mənbə göstərilməlidir*]

Doğu (şərqi) Türküstan dedikdə Rusiya Federasiyasından sonra Türk Dünyasının assimilyasiyaya məruz qalmış bir parçası, eli, obası başa düşülür. Çin əsarəti altında olan türk ərazilərində yaşayan türk boylarından ən çoxsaylıları uyğur, qazax, qırğız, salar türkləri, sarı uyğurlar və tatarlar sayılır. Çinin 52 əsas etnosdan təşkil edilməsi dövlətin Konstitusiyasında əks olunub.

ÇXR-də türk xalqları Şərqi Türküstan — Uyğur muxtar rayonunda və Qansu əyalətində yaşayırlar. SUMR-da başlıca olaraq uyğurlar, qazaxlar, qırğızlar, sarı uyğurlar və tatarlar məskunlaşıblar. Uyğur muxtar rayonunda qazaxlara məxsus muxtar vilayət, qırğızlara məxsus muxtar qəza da mövcuddur. Eləcə də Uyğur muxtar bölgəsində xalxa-monqollara məxsus muxtar vilayət və qəza, dunqallara məxsus muxtar qəza da var. Qansu əyalətində isə Salar türklərinə məxsus və tibetlilərlə birgə 3 muxtar qəza mövcuddur. Çində türk xalqları digər bölgələrdə, xüsusilə Daxili Monqolustan muxtar bölgəsi və Tibet Muxtar Bölgəsində də ən qədim dövrlərdən indiyədək yaşayırlar.
.

## Qalereya

*
* Qaşqarda uyğur bərbəri. Ənənəvi olaraq uyğur kişiləri saçlarını qırxır və doppa adlı papaq taxırlar.
* Şərqi Türküstanda, Turfanda yaşayan iki uyğur.
* Xotanda gənc oğlan
* Uyğur qadın Xotanda ipək fabrikində
* Yeniyetmələr bazarda
* Uyğur ağsaqqalları həftəsonu bazarında, Qaşqar.
* Uyğur qadınlarının geyindiyi fərqli dizaynlı parça geyimləri
* Uyğur ovçu, Qaşqar
* Alət itiləyiciləri, Xotan bazarı.
* Sincan, Turfanda gənc uyğur qızı
* Sincanda uyğur dəvə sürücüləri
* Gənc uyğur qadın, 2005.
* Uyğur kişisi, Qaşqar.
* Xotanda həftəsonu bazarı
* Qaşqarın həftəsonu bazarında ənənəvi geyimdə uyğur kişisi
* Uyğur xalqı və digər Mərkəzi Asiya icmaları tərəfindən məşhur şəkildə geyilən rəngarəng, naxışlı kəllə papağı olan ənənəvi doppa (və ya dopa) hazırlayan sənətkar, Qaşqar.

## Sayı

* Uyğurların məskunlaşdıqları ölkələrin əksəriyyətində ölkə əhalisinin etnik tərkibi haqqında məlumatlar ya yox deyiləcək qədər azdır (Türkiyə, Özbəkistan, Türkmənistan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və s. ölkələr) ya da ki, xeyli ölçüdə təhrif olunduqdan sonra (Rusiya FR , Çin XR və s. ölkələr) dünya ictimaiyyətinə təqdim olunduğu üçün uyğurların saylarına dair əminliklə söylənilə biləcək rəqəmlər qətiyyən olmadığı kimi ehtimallar irəli sürməkdə olduqca çətindir, ancaq onların sayının minimum həddini ehtimal etmək mümkündür . Beləliklə ayrı-ayrı ölkələrin rəsmi rəqəmlərinə dayanaraq ehtimal etmək olar ki 2012-ci ilin əvvəlində dünyada ən azı **11 milyon** uyğur türkü yaşamaqdadır və onların 93%-ə qədəri Çin XR vətəndaşlarıdır, ancaq daimi olaraq Çində yaşayan və ya bu ölkənin təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təqib olunaraq xarici ölkələrdə sığınacaq tapmış uyğur qaçqınlarının sayı dəqiq məlum deyildir.
* Bununla belə Ümumdünya Uyğur Kongresinin məlumatlarına əsasən 2010-cu ilin sonu etibarilə dünyada yaşayan uyğurların ümumi sayı **28 milyon** nəfərdir . Onun 20 milyonu Çində, 1 milyonu isə əsasən Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda, qismən Tacikistan, Əfqanıstan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Rusiya, Türkiyə, Türkmənistan, Misir və Monqolustanda, az saylı diasporlar şəklində isə Avstraliyada, Yaponiyada, Kanadada, ABŞ-də, Albaniyada, Almaniyada, Norveçdə, İsveçdə, Niderlandda, Avstriyada, Belçikada, Danimarkada, Finlandiyada, Böyük Britaniya Krallığında, Fransada və İsveçrədə yaşayırlar.

### Çində

**Çin-də rəsmi siyahıya almalarda Uyğurların sayı**| Siyahıya alma tarixi | Uyğurların sayı |
| --- | --- |
| 1953 | 3,640,125 |
| 1964 | 3,996,311 |
| 1982 | 5,986,869 |
| 1990 | 7,214,431 |
| 2000 | 8,399,393 |

### Özbəkistanda

Özbəkistandakı Uyğur Mədəniyyət Mərkəzinin iddiasına əsasən 2004-cü ilə olan qeyri-rəsmi təxminə görə bu ölkədə **200,000** nəfər uyğur yaşadığı ehtimal olunur.

### Monqolustanda

### Əfqanıstanda

Əsasən Əfqanıstanın Bədəxşan vilayətində (vilayət əhalisini əsasən özbəklər və taciklər, az sayda qırğızlar və uyğurlar təşkil edir) məskunlşamışdırlar. Sayları təxminən 3,000 nəfərdir.

## Həmçinin bax

* Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu

## İstinadlar