Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lider

**Lider** (ingiliscə "leader" — birinci, aparıcı, qabaqda gedən) — qrupa, kollektivə aparıcılıq etmə qabiliyyəti. İnsanlar qrupu bu şəxsə ən məsul qərarlar qəbul etməyə səlahiyyət verir, o kollektivin daxili təşkilində və fəaliyyətində əsas rol oynayır. Harri Trumana görə, lider başqalarının etmək istəmədiyi və sevmədiyi işləri onlara etdirmə qabiliyyətinə sahib olan adamdır.

Psixologiya elmində liderlərin aşağıdakı təsnifatı vardır:

* ruhlandıran lider;
* universal lider;
* situasiyaya görə lider;
* işgüzar lider.

## Liderin xüsusiyyətləri

Liderin xüsusiyyətləri dedikdə bu xüsusiyyətlər 3 qola ayrılır:

### Fərdi (şəxsi) keyfiyyətlər

* Özünə inam
* Aktiv həyat
* Təşəbbüskarlıq
* Motivasiya
* Məsuliyyət

#### İdarəetmə və təşkilatı keyfiyyətlər

* Rəhbərlik etmək bacarığı
* Təşkilati bacarıqlar
* Fürsət və təhlükələri görmə perspektivi
* Çeviklik, manevr qabiliyyəti
* Komanda işini və komanda üzvlərini qorumağa hazır olmaq

##### Psixoloji və sosial keyfiyyətlər

* Ədalət
* Ardıcıllara özlərini inkişaf etdirmək və təsdiqləmək üçün şərait yaratmaq

## Liderlərin fərqi

* formal lider — o situasiyaya turduğu vəzifəyə görə təsir edir;
* qeyri-formal lider — o situasiyaya qabiliyyətinə, məlumatlılığına və ya hansısa xüsusiyyətinə görə təsir edir.

Liderlərin fəaliyyət stili aşağıdakı kimi olur:

* avtoritar — ciddi intizam tətbiq edilir, dəqiq vəzifə bölgüsü olur, onunla mübahisə edilmir, qrupun rəyinə qulaq asılmır, hamı onun qərarına tabe olmalıdır;
* demokratik — qrup üzvləri ilə məsləhətləşmələr aparılır, qrupun rəyi əsas götürülür, səlahiyyətin bir hissəsi qrupun digər üzvlərinə verilir;
* anarxik — qrupda intizam yoxdur, qərarlar xaotik qəbul olunur, liderlər tez-tez dəyişir, hər hansı qərar icrasına nəzarət yoxdur.

Lider formal, yaxud da qeyri-formal ola bilər. Formal lider təyin edilir, onun qərarları rəsmi lider olduğuna görə yerinə yetirilir. Qeyri-formal lider rəsmi qruplarda qərar qəbulunda birbaşa iştirak etmir. Bununla belə onun rəyi daim bilinir və təsir imkanına malikdir.

Rəsmi və qeyri-rəsmi lider eyni şəxs olduqda qrupun fəaliyyəti daha effektli olur. Qupun fəaliyyətinə cavabdeh olan yuxarı instansiya pilləsi bu amili nəzərə almağa çalışır. Burada nəticə liderin rəhbərlik tipindən də çox asılı olur.

## Lider və müdirin əsas fərqləri

 (#empty\_citation)Bu iki anlayış bir-birinə yaxın olsalar da, eyni zamanda bir-birlərindən kəskin fərqlənirlər. Bu fərqlər aşağıdakılardır:

* Liderlər vizyon təyin edir, müdirlər isə tapşırıq verirlər;
* Liderlər dəyişikliyin, müdirlər isə status-kvonun təmsilçiləridir;
* Liderlər unikal, müdirlər isə bir-birlərinin surəti olurlar;
* Liderlər risk edir, müdirlər isə riski minimallaşdırırlar;
* Liderlər uzunmüddətli, müdirlər isə qısamüddətli düşünürlər;
* Liderlər uzunmüddətli, müdirlər isə qısamüddətli düşünürlər;
* Liderlər münasibət, müdirlər isə sistem qururlar;
* Liderlər kouçluq edir, müdirlər isə kontrol edirlər;
* Liderlərin azarkeşləri, müdirlərin isə işçiləri olur.

## Həmçinin bax

* Siyasət
* Psixologiya
* Barnum effekti

## İstinadlar
# Üzəngi

**Üzəngi** — atlanmaq üçün və at belində olanda müvazinatı saxlamaq üçün zəruri yəhər ləvazimatı.

Köçərilər tərəfindən IV əsrdə icad edilməsi onların döyüş taktika və strategiyasında və silahlanmasında dəyişikliklərə gətirdi. Qılıncla və nizə ilə daha dəqiq və güclü zərbələr endirmək üçün dayaq və ox atmaq üçün at belində ayağa durmaq üçün imkan yaratdı.

## Xarici keçidlər
# Liu Hsian

| Liu Hsian |
| --- |
| 劉顯 |
|  |
| Tiefu konfederasiyasının şərqdəki VI başçısı |
| Əvvəlki | Liu Tucuan |
| Sonrakı | ? |
| Şəxsi məlumatlar |
| Vəfat tarixi | 387(0387) |
| Atası | Liu Luqu |
| Həyat yoldaşı | Toba şahzadəsi |

**Liu Hsian** (v. 387) — Tiefu konfederasiyasının şərqdəki son başçısı. Atası Liu Kuren idi. Əmisi Liu Tucuanı öldürərək hakimiyyətə gəlmişdi.

## Hakimiyyəti

Hakimiyyətə gələndə müstəqil siyasət yürütməyə başlayan hökmdar, gələcək imperator Toba Quini təhdid olaraq görməyə başlayırdı. Bunu görən Qui əyanların köməyi ilə ana babasının yanına qaçırılmışdı. 386-cı ilin payızında Toba Kuduoya kömək edərək Toba Quini devirməyə çalışdı. Toba Kuduo isə öz növbəsində Hsianın qohumu Liu Veyçen tərəfindən tutularaq edam edildi. Liu Hsian qardaşı Liu Kanqni ilə 387-ci ilədək mübarizə aparsa da Toba Qui tərəfindən məğlub edildilər. Digər qardaşı Liu Peini 386-cı ildə təslim olmuşdu.

## İstinadlar

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF** Liu Tucuan |  | **Liu Hsian** 385 - 387 |  | **XƏLƏF** Toba sülaləsi |
# Şi Çi

| Şi Çi |
| --- |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | IV əsr |
| Vəfat tarixi | 351(0351) |
| Fəaliyyəti | hərbi qulluqçu |
| Atası | Şi Hu |

**Şi Çi** (IV əsr – 351) — Hu Çaonun son hökmdarıdır. Bir il taxtda qalmışdır. Şi bir generalı tərəfindən xəyanət edilərək öldürüldü və başı kəsilərək yandırıldı. Hunların Çindəki ikinci dövləti dağılmış oldu. Hunların şərq qolunun dağılmasından sonra şanyü titulu Kubeyin böyük nəticəsi Liu Bobonun əlinə keçdi.

## İstinadlar

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF** Şi Honq |  | **Şi Çi Hu Çao hökmdarı və Çin imperatoru** 351 |  | **XƏLƏF** Liu Bobo |
# İvan

| İvan |
| --- |
| Ivan |
| Əlifba | latın əlifbası |
| Adın günü | 22 yanvar, 24 may |
| Etimologiya |
| Mənşə | Sloven dili, alman dili, fransız dili, Niderland dili, italyan dili, çex dili |
| Digər adlar |
| Qohum ad(lar) | Con, Ivashka[d], Jean, Iván[d], Jóhannes[d], Ionuț[d], Iwan[d], Ivano[d], Yvan[d], Jóhann[d], Jón[d], Conni, Ieuan[d], Yannis[d], Cek, Covanni, Jógvan[d], Honza[d], Ion[d], Jaan[d], Juan, Siôn[d], Ioannis[d], Jon[d], Yann[d], Ioannes[d], Joannes[d], Hanns[d], Ian[d], János[d], Giuàn[d], Ifan[d], Joan[d], Joao, Xoán[d], İohann, Jehan[d], Sean[d], Giannis[d], Evan[d], Gian[d], Gianni[d], Giovan[d], Hannes[d], Ioan[d], Ivo[d], Joao[d], Seán[d], Yanni[d], Yiannis[d], Iwo[d], Erwann[d], İvan[d], Janez[d] |
| Əks cinsi | Ivana[d] |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**İvan** — slavyan kişi adı.

* İvan Turgenev — Rusiya yazıçısı.
* İvan Poddubnı — kazak əsilli SSRİ pəhləvanı.
* İvan Ayvazovski — erməni əsilli Rusiya rəssamı.
* İvan Kramskoy — Rusiya rəssamı.
* İvan Qabışev — dövlət xadimi, 26 Bakı komissarından biri.
* İvan Fioletov — dövlət xadimi, 26 Bakı komissarından biri.
* İvan Nokolayşvili — dövlət xadimi, 26 Bakı komissarından biri.
* İvan Malıqin — dövlət xadimi, 26 Bakı komissarından biri.
* İvan Mazepa — Zaporojya ordusunun getmanı.
* IV İvan Qroznı — Rusiyanın böyük knyazı, Rusiyanın ilk çarı.
* Ivan Bohun — Kazak atamanı.
* İvan Vıxovski — Kazak atamanı.
* İvan Avdeyev —
* İvan Boqdanov —
* İvan Şodoyev —

## Həmçinin bax

* İvanov
# Kaya konfederasiyası

|  |
| --- |
| Krallıq |
| Kaya konfederasiyası |
|  Qaya konfederasiyası |
| 42 — 562 |
| Paytaxt | müəyyənləşdirilməyib |
| Rəsmi dilləri |
Qaya dili |
| Din | Buddizm, Koreya şamanizmi |
| İdarəetmə forması | Monarxiya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Qaya krallığı** — Koreyanın cənubunda yerləşmişdir və 42–562-ci illərdə mövcud olmuşdur.

## Tarix

Qaya konfederasiyası 391–412-ci illərdə Goguryeo krallığının təsiri altında zəiflədi. Ancaq krallıq 562-ci ildə Şila krallığı tərəfindən işğal edilənə qədər müstəqilliyini saxladı. İşğalın səbəbi Qaya krallığının Şila krallığı əleyhinə Bekçe krallığı ilə ittifaqda olması idi.

## Qalereya

* Qızıl tac və bər-bəzək.
* İpək Yolu vasitəsilə Koreya və İran arasında əlaqələri sübut edən Qayanın buynuz şəkilli fincanı.
* Koreya Milli Muzeyində Qaya dulusçuluğu.
* Gimhae ərazisindəki Daeseong-dong qəbiristanlıq sahəsindən tapılan ornamentlər.
* Bu dəmir başlıq dəmirçiliyin Qayada inkişafını və Nakdong çayı təpəsindən dəmirin önəmini təsvir edir.
* Qaya tacı
* Qaya əsgəri

## İstinadlar
# 422

| 422 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 422 *CDXXII* |
| Yuli təqvimi | 422 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 5930-5931 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1174-1175 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4182-4183
ד'קפ"ב
 - ד'קפ"ג |
| Hicri təqvim | 206 BH - 205 BH |
| Erməni təqvimi | 2914-2915 (11 avqust) |
| Çin təqvimi | 3118-3119 辛酉 - 壬戌 ağ xoruz
 - qara it
 |
| Efiopiya təqvimi | 414 - 415 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 478-479 |
| - *Şaka sambat* | 344—345 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3523-3524 |
| İran təqvimi | 200 BP - 199 BP |
| Buddist təqvimi | 965 |
| Holosen təqvimi | 10422

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

## Ölümlər

* İspaniyalı Maksim

## İstinadlar
# 588

| 588 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 588 *DLXXXVIII* |
| Yuli təqvimi | 588 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6096-6097 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1340-1341 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4348-4349
ד'שמ"ח
 - ד'שמ"ט |
| Hicri təqvim | 35 BH - 34 BH |
| Erməni təqvimi | 3080-3081 (11 avqust)
ՇՁԸ |
| Çin təqvimi | 3284-3285 丁未 - 戊申 qırmızı qoyun
 - sarı meymun
 |
| Efiopiya təqvimi | 580 - 581 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 644-645 |
| - *Şaka sambat* | 510—511 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3689-3690 |
| İran təqvimi | 34 BP - 33 BP |
| Buddist təqvimi | 1131 |
| Holosen təqvimi | 10588

  |

## Hadisələr

* Daxili ziddiyyərlər və çəkişmələr nəticəsində I Göytürk dövlətinin parçalanması.
* Şərqi Göytürk dövlətinin (588 - 634) yaranması.
* Qərbi Göytürk dövlətinin (588 - 659) yaranması.

## Doğumlar

## Ölümlər
# 447

| 447 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 447 *CDXLVII* |
| Yuli təqvimi | 447 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 5955-5956 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1199-1200 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4207-4208
ד'ר"ז
 - ד'ר"ח |
| Hicri təqvim | 180 BH - 179 BH |
| Erməni təqvimi | 2939-2940 (11 avqust) |
| Çin təqvimi | 3143-3144 丙戌 - 丁亥 qırmızı it
 - qırmızı donuz
 |
| Efiopiya təqvimi | 439 - 440 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 503-504 |
| - *Şaka sambat* | 369—370 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3548-3549 |
| İran təqvimi | 175 BP - 174 BP |
| Buddist təqvimi | 990 |
| Holosen təqvimi | 10447

  |

## Hadisələr

* Qərbi hun hökmdarı Attilanın yeni təşkil edilmiş ordusu ilə ikinci Balkan yürüşünə çıxması.

## Doğumlar

## Ölümlər

## İstinadlar
# Həbs

**Həbs** yaxud **azadlıqdan məhrumetmə** — cinayət hüququnda cəza növü; məhkumun məcburi sürətdə cəmiyyətdən təcrid edilməsi.

## Azərbaycanda

Azərbaycanda azadlıqdan məhrumetmə həbs cəzası formasında Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə görə həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 3-cü fəslinin 28-ci maddəsində qeyd edilir: "Azadlıq hüququ yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada tutulma, həbsəalma və ya azadlıqdan məhrumetmə yolu ilə məhdudlaşdırıla bilər".

## SSRİ-də

Sovet cinayət hüququna görə azadlıqdamn məhrumetmə yalnız məhkəmənin hökmü ilə 3 aydan 10 ilədək, qanunla müəyyən edilən xüsusi hallarda isə 15 ildən çox olmamaqla müəyyən edilir. Cinayət edənədək 18 yaşına çatmamış şəxsə cəza təyin edilərkən azadlıqdan məhrumetmə müddəti 10 ildən artıq ola bilməz. Bu, Azərbaycan SSR Cinayət Məcələssinin 23-cü maddəsində qeyd olunmuşdur. Məhkumlar azadlıqdan məhrumetmə cəzasını, bir qayda olaraq, islah-əmək koloniyalarında (həddi-buluğa çatmamışlar tərbiyə-əmək koloniyalarında) çəkirlər. Azadlıqdan məhrumetmə cəzasının çəkilmə qaydasaı Azərbaycan SSR İslah-Əmək Məcəlləsinin üçüncü bölməsinin 12-82-ci maddəlləri ilə nizama salınırdı. Azadlıqdan məhrumetmə həbs cəzası formasında xüsusi təhlükəli residentlərə və ya 18 yaşı tamam olduqda xüsusi təhlükəli dövləti cinayət, yaxud digər ağır cinayətə görə 5 ildən artıq müddətə məhkum edilmiş şəxslərə tətbiq edilirdi.

Digər sosialist dövlətlərində azadlıqdan məhrumetmə sovet qanunvericiliyindəki prinsiplərə əsaslanırdı. Bolqarıstan, Monqolustan, Şərqi Almaniya, Polşa və Çexoslovakiyada azadlıqdan məhrumetmənin maksimal həddi 15, qanunla nəzərdə tutulan bəzi hallarda isə 20 il idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Prosessual hüquq
* Həbs düşərgəsi
* Həbs orderi
* Həbs yeri
* Həbsxana
# 549

| 549 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 549 *DXLIX* |
| Yuli təqvimi | 549 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6057-6058 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1301-1302 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4309-4310
ד'ש"ט
 - ד'ש"י |
| Hicri təqvim | 75 BH - 74 BH |
| Erməni təqvimi | 3041-3042 (11 avqust) |
| Çin təqvimi | 3245-3246 戊辰 - 己巳 sarı əjdaha
 - sarı ilan
 |
| Efiopiya təqvimi | 541 - 542 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 605-606 |
| - *Şaka sambat* | 471—472 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3650-3651 |
| İran təqvimi | 73 BP - 72 BP |
| Buddist təqvimi | 1092 |
| Holosen təqvimi | 10549

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

* Aminə binti Vəhb — İslam peyğəmbəri Məhəmməd Peyğəmbərin anası.
* Əbu Ləhəb

## Ölümlər
# Ərazi

**Ərazi** — hər hansı bir sərhəd cərçivəsi ilə əhatə edilmiş səth. Ərazi kvadratmetrlə (m2) ölçülür, bundan əlavə digər ölçü vahidləri də istifadə oluna bilər:

Ar = 100 kvadratmetr
Hektar = 10 000 kvadratmetr
Kvadratkilometr = 1 000 000 kvadratmetr
# 500

| 500 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 500 *D* |
| Yuli təqvimi | 500 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6008-6009 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1252-1253 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4260-4261
ד'ר"ס
 - ד'רס"א |
| Hicri təqvim | 125 BH - 124 BH |
| Erməni təqvimi | 2992-2993 (11 avqust) |
| Çin təqvimi | 3196-3197 己卯 - 庚辰 sarı dovşan
 - ağ əjdaha
 |
| Efiopiya təqvimi | 492 - 493 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 556-557 |
| - *Şaka sambat* | 422—423 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3601-3602 |
| İran təqvimi | 122 BP - 121 BP |
| Buddist təqvimi | 1043 |
| Holosen təqvimi | 10500

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

* Teodora (I Yustinianın həyat yoldaşı)
* Əbdülmütəllib ibn Haşim

## Ölümlər

## İstinadlar
# 542

| 542 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 542 *DXLII* |
| Yuli təqvimi | 542 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6050-6051 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1294-1295 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4302-4303
ד'ש"ב
 - ד'ש"ג |
| Hicri təqvim | 82 BH - 81 BH |
| Erməni təqvimi | 3034-3035 (11 avqust) |
| Çin təqvimi | 3238-3239 辛酉 - 壬戌 ağ xoruz
 - qara it
 |
| Efiopiya təqvimi | 534 - 535 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 598-599 |
| - *Şaka sambat* | 464—465 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3643-3644 |
| İran təqvimi | 80 BP - 79 BP |
| Buddist təqvimi | 1085 |
| Holosen təqvimi | 10542

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

## Ölümlər

## İstinadlar
# 565

| 565 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 565 *DLXV* |
| Yuli təqvimi | 565 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6073-6074 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1317-1318 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4325-4326
ד'שכ"ה
 - ד'שכ"ו |
| Hicri təqvim | 58 BH - 57 BH |
| Erməni təqvimi | 3057-3058 (11 avqust)
ՇԿԵ |
| Çin təqvimi | 3261-3262 甲申 - 乙酉 yaşıl meymun
 - yaşıl xoruz
 |
| Efiopiya təqvimi | 557 - 558 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 621-622 |
| - *Şaka sambat* | 487—488 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3666-3667 |
| İran təqvimi | 57 BP - 56 BP |
| Buddist təqvimi | 1108 |
| Holosen təqvimi | 10565

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

* Əbu Süfyan

## Ölümlər

* Belisarius
* 14 noyabr — I Yustinian – Bizans imperatoru.
# Hərbi dəniz qüvvələri

Məğlubedilməz armada. İspaniya krallığının dəniz qüvvələrinin gəmiləri.
**Hərbi dəniz qüvvələri**, həmçinin **donanma** və ya **flot** — hərbi əməliyyatların okean və dəniz teatrlarında strateji və əməliyyat vəzifələrini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş silahlı qüvvələr növü. Hərbi dəniz qüvvələri həm müstəqil əməliyyatlar keçirməklə, həm də silahlı qüvvələrin digər qolları ilə birgə səylərlə öz problemlərini həll edir.

## Tarixi

Azərbaycan donanma tarixi çox qədim çağlara gedib çıxır. Buna sübut olaraq Qobustandakı qayaüstü rəsmləri göstərmək olar. Orta Çağlarda Azərbaycanda feodal xanlıqlarının yaranması, eləcə də IX–X əsrlərdə vikinqlərin və rusların dəniz tərəfdən hücumları ilə gəmi tikintisi yeni inkişaf qazanır. Özəlliklə Şirvanşahlar dövlətinin güclənməsi ilə Bakının önəmi bir liman şəhəri kimi artır. 1175-ci ildə I Axsitan Bakı yaxınlığında 73 rəqib gəmisini qıraraq rus donanmasını məğlub edir. Bu fakt XII əsrdə Şirvan donanmasının yüksək keyfiyyətindən xəbər verir. 1172-ci ildəki Şamaxı zəlzələsindən sonra paytaxtın köçürülməsi Bakının önəmin daha da artırır. Saray şairi Xaqani Şirvaninin yazdığına görə, Bakı böyük limana və Xəzərdə uluslararası ticarətin mərkəzinə çevrilir. Şirvanşah III Fəribürzun vaxtında Bakı adaların birində hərbi baza kimi istifadə edilən Səbayıl qalası tikilir.

Orta Çağ səyyahlarının qeydlərindən Şirvan gəmilərinin görünüşü haqqda əldə etmək olur: "görkəmcə qaleraya oxşayırlar, amma ölçüləri tartanınkı kimidir". Beləliklə, Şirvan gəmisi uzunburun, hündürdallı, əyik dirəkləri və qıyqacı yelkənləri olan iki dorlu, qaleraya oxşayan və tartana ölçülü, 30 tonnadək yükü qaldıra biləcək gəmi olmalı idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* *Штенцель А.* «История войн на море». 1 (5000 nüs.). М.: ЭКСМО. 2002. ISBN 5-94661-037-6.
# Hərbi xidmət

**Hərbi xidmət** — istər könüllü, istərsə də məcburi orduda vəya digər hüquq-mühafizə orqanı və güc qurumlarında xidmətdir.

Məcburi hərbi xidmət dünyanın bir çox ölkələrində artıq ləğv edilib. İsrail kimi bir neçə ölkə, hər bir vətəndaşdan müəyyən miqdarda hərbi xidmət tələb edir. Hərbi çağırış sistemlərindən istifadə edən ölkələrin əksəriyyətində yalnız kişilər hərbi xidmətə çağırılır, bir neçə ölkə qadınlarıda hərbi xidmətə çağırır. Məsələn, Norveç, İsveç, Şimali Koreya, Cənubi Koreya, İsrail və Eritreya həm kişiləri, həm də qadınları hərbi xidmətə çağırır. Bununla belə, yalnız Norveç və İsveçdə gender baxımından neytral hərbi xidmətə çağırış sistemi mövcuddur, burada kişilər və qadınlar hərbi xidmətə çağırılır və bərabər rəsmi şərtlərlə xidmət edirlər. Əksər ölkələrdə xidmət 6 ay, 1 il, 2 və daha çox il də təşkil edə bilər.

Adətən daha kiçik dövlətlərin ümumiyyətlə silahlı qüvvələri yoxdur və ya silahlı daxili təhlükəsizlik qüvvələrinə (məsələn, polis, sahil mühafizəsi) arxalanır.

Dünyada təxminən 107 ölkə və ərazidə məcburi hərbi çağırış olmadığı müəyyən edilmişdir.

## Azərbaycanda hərbi xidmət

Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidməti Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsi, müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırışaqədərki hazırlığı, həqiqi hərbi xidmətə çağırışı, ehtiyatda xidmət keçməsi, səfərbərlik hazırlığı və səfərbərlik üzrə çağırışı, xüsusi hərbi ixtisaslar üzrə hazırlığı, ali təhsil müəssisələri tələbələrinin zabitlər hazırlanan xüsusi proqram üzrə hərbi hazırlığı, Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər silahlı birləşmələrin sülh dövründə çağırışçılarla, səfərbərlik zamanı və müharibə dövründə Silahlı Qüvvələrin və digər silahlı birləşmələrin, habelə xüsusi birləşmələrin hərbi vəzifəlilərlə və hərbi-nəqliyyat vasitələri ilə, eləcə də mülki heyət vəzifələrində işləmək üçün vətəndaşlarla komplektləşdirilməsi sahələrində dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır. Xidmət öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, Xidmətin Əsasnaməsini və normativ hüquqi aktlarını rəhbər tutur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Daimi ordu
# 15 iyul

| ←→İyul |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |

 |
| 2026-cı il |

**15 iyul** — Qriqorian təqvimində ilin 196-cı günü. (uzun ildə 197-ci)
Bu tarixdə ilin sonuna 169 gün qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 2 iyul tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

Rozetta daşı
* 1799 — Rozetta daşı Misirin Rosetta kəndində Napoleonun Misir yürüşü zamanı fransız kapitan Pyer-Fransua Buşard tərəfindən tapılıb.

### 1901–cari

* 1983 — ASALA Parisin Orli beynəlxalq hava limanında terror aktı törətmişdir.
* 2007 — Braziliya milli futbol komandası Amerika Kubokunu qazanıb.
* 2012 — Dəməşq döyüşü (2012)
* 2015 — Çili milli futbol komandası Amerika Kubokunu qazanıb.
* 2018 — Fransa milli futbol komandası 2018 FİFA Dünya Kubokunu qazanıb.

### Azərbaycana aid hadisələr

* 1997 — "Azpetrol" neft-qaz şirkəti təsis edilib.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

* 1606 — Rembrandt, Niderland boyakarı
* 1871 — Henrik Artstovski, Polşa alimi

### 1901–cari

Burak Yılmaz
* 1901 — Nikola Abbanyano, İtaliya filosofu
* 1914 — Cəlal Qaryağdı, Azərbaycan heykəltəraşı
* 1922 — Hana Poniska, Slovakiya yazıçısı
* 1924 — Mahmud Esambayev, Çeçenistan rəqqası
* 1925 — Rauf Atakişiyev, Azərbaycan müğənnisi
* 1926 — Sədayə Mustafayeva, Azərbaycan aktrisası
* 1930 — Azər Rzayev, Azərbaycan bəstəkarı
* 1932 — Musa Məmmədov, Azərbaycan deputatı
* 1961
	+ Forest Uitaker, ABŞ aktyoru
	+ Kəmaləddin Heydərov, Azərbaycan dövlət xadimi
* 1970 — Əsəd Əhmədov, Azərbaycan əsgəri, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* 1985 — Burak Yılmaz, Türkiyə futbolçusu
* 1986 — Ari Aster, ABŞ kinorejissoru
* 1987 — Yuki Naqasato, Yaponiya futbolçusu
* 1991 — Popcaan, Yamayka diceyi
* 1995 — Elyar Foks, Böyük Britaniya müğənnisi
* 1998 — Xudayar Yusifzadə, Azərbaycan kiçik giziri

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

* 668 — II Konstant, Bizans imperatoru
* 998 — Əbü-l-Vəfa, İran astronomu və riyaziyyatçısı
* 1015 — I Vladimir, Böyük Kiyev knyazı
* 1542 — Liza del Cokondo, İtaliya modeli

### 1601–1900

### 1901–cari

Emil Fişer
* 1904 — Anton Çexov, Rusiya yazıçısı
* 1919 — Emil Fişer, Almaniya kimyaçısı
* 1920 — Məmməd bəy Sulkeviç, Azərbaycan general-leytenantı
* 1958 — Nuri Səid, İraq baş naziri
* 1970 — Güllər Əfəndiyeva, Azərbaycan xalçaçısı
* 1997 — Canni Versaçe, İtaliya dizayneri
* 2003
	+ Alfred Praysler, Almaniya futbolçusu və baş məşqçisi
	+ Altay Yusifoğlu, Azərbaycan nasiri
* 2017
	+ Yozef Hamerl, Avstriya futbolçusu
	+ Martin Landau, ABŞ aktyoru

## Bayramlar və xüsusi günlər

## İstinadlar