Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Xalq

**Xalq** — müxtəlif millətlərdən olub, bir dövləti təmsil edən insan cəmiyyətinə deyilir. Müxtəlif millətlərin fərqli insanlar bir hüquq məkanında yaşayırlar, dövlət qarşısında eyni məsuliyyəti daşıyır.

Yer kürəsində yaşayan bütün insanlar mənşəyinə görə eynidir. Lakin bütün insanlar ayrı-ayrı qruplara ayrılır ki, bu qruplar da **xalq** adlanır. Hər bir xalqın özünəməxsus mədəniyyəti, dili, dini, adət-ənənəsi, yaşayış tərzi, milli paltarları, folkloru, milli mətbəxi olur.

Dünya əhalisi dilinə və başqa milli əlamətlərinə görə böyük və kiçik qruplara bölünür. Belə əhali qrupuna xalq deyilir. Xalq sözü bir neçə mənada işlədilir:

1. Adi mənada - dövlətin, ölkənin əhalisi
2. Elmi mənada - insanların tarixən dəyişməkdə olan bilgisi

Dünyada sayca ən böyük xalq çinlilərdir. Onların sayı 1 milyarddan çoxdur. Xalq - insanların birliyinin tarixən qəbilə - tayfa birliyinin ardınca gələn və ibtidai icma qurluşunun xüsusi mülkiyyətçilik münasibətləri ilə əvəz edilməsi, siniflərin meydana gəməsi və inkişafı şəraitində müxtəlif tayfaların qovuşması, birləşməsi nəticəsində bərqərar olmuş formalardan biridir.

Hər bir xalqın özünün toplu adı vardır. Xalq anlayışı həm quldarlıq həm də feodalizm qurluşları üçün xasdır. Kapitalist münasibətlərin inkişafında insan birliyinin yeni forması millət əmələ gəlir.

Dünyada say etibarilə bir çox böyük və qədim xalqlar mövcuddur. Bunlara misal olaraq çinliləri, hindistanlıları, türkləri, ərəbləri və s. misal göstərə bilərik. Bu xalqların özünəməxsus tarixi, mədəniyyəti və adət-ənənələri vardır.

Çinlilər və hindistanlılar Cənub-Şərqi Asiyada, türklər isə Mərkəzi Asiya və Altay dağları ətrafında yaşamışlar. Sonralar türklərin yaşayış arealı daha da genişlənmişdir. Bu xalqların hər birinin özünəməxsus dinləri, adət-ənənələri olmuşdur. Bəşər tarixində bir çox yeniliklər məhz bu xalqların sayəsində əldə edilib. Kağız, kompas, barıt çinlilər; şahmat, 0 rəqəmi isə hindlilər tərəfindən yaradılıb. Çinlilər Konfutsi təliminə, hindistanlılar buddizmə, türklər isə səma cisimlərinə, şamanlığa inanmışlar.

Vətənimizin zəngin təbiəti hələ qədim dövrlərdən buranın yaşayış məskəninə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycanın etnik tərkibi daim genişlənmişdir. Bu isə Azərbaycanın hələ çox qədimdən tolerantlığı ilə seçildiyini göstərir. Onun ərazisində Azərbaycan türkləri ilə bərabər, başqa azsaylı xalqlar da yaşayır. Bu xalqların sayı çoxdur. Bunlara dağ yəhudiləri, tatlar, talışlar, kürdlər, ingiloylar, avarlar, ləzgilər, və s. aid etmək olar. Hər bir xalq Azərbaycanda yaşasa da, özünəməxsus fərqli mədəniyyətin elementlərini qoruyub saxlamışdır. Bu mədəniyyət məişət həyatında, sənətkarlıqda, mətbəxdə, müxtəlif mərasimlərdə öz əksini tapmaqdadır.

## Mənbə

*  Arxivləşdirilib 2007-02-08 at the Wayback Machine
# 7 dekabr

| ←→Dekabr |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |   |

 |
| 2026-cı il |

**7 dekabr** — Qriqorian təqvimində ilin 341-ci günü. (uzun ildə 342-ci)
Bu tarixdə ilin sonuna 24 gün qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 24 noyabr tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

Kral Opera Teatrının auditoriumu
* 1732 — Londonun Kovent-Qarden rayonunda Kral Opera Teatrı açılıb.
* 1787 — Delaver ABŞ-nin birinci ştatı olub.

### 1901–cari

### Azərbaycana aid hadisələr

* 1919 — Bakıda Azərbaycan İstiqlal Muzeyi açılıb.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

* 903 — Əbdürrəhman əs-Sufi, İran astronomu

### 1601–1900

Fətəli xan Xoyski
* 1863 — Pyetro Maskanyi, İtaliya bəstəkarı
* 1875 — Fətəli xan Xoyski, Azərbaycan dövlət xadimi

### 1901–cari

* 1905 — Cerard Koyper, ABŞ və Niderland astronomu
* 1915 — Eli Vallax, ABŞ aktyoru
* 1928 — Noam Çomski, ABŞ dilçisi və filosofu
* 1938 — Araz Budaqov, Azərbaycan həkimi
* 1950 — Həsənağa Sadıqov, Azərbaycan musiqiçisi
* 1959 — Viktor Bondarev, Rusiya general-polkovniki
* 1973 — Damyen Rays, İrlandiya müğənnisi
* 1980 — Con Terri, İngiltərə futbolçusu

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

* E.ə. 43 — Mark Tulli Siseron, Roma filosofu
* 1583 — Nurbanu Sultan, Həsəki sultanı

### 1601–1900

Rüstəm Raza
* 1782 — Heydər Əli xan, Maysur sultanı
* 1815 — Mişel Ney, Fransa marşalı
* 1845 — Rüstəm Raza, Mamlük cangüdəni
* 1900 — İbrahim bəy Aslanbəyov, Rusiya vitse-admiralı

### 1901–cari

* 1906 — Eli Dükommen, İsveçrə fəalı
* 1947 — Nikolas Mürrey Batler, ABŞ filosofu
* 1973 — Ağaəli Dadaşov, Azərbaycan quruluşçu rejissoru
* 1993 — Abidin Dino, Türkiyə boyakarı
* 1999 — Nəcibə Behbudova, Azərbaycan aktrisası
* 2006 — Gülbəniz Əzimzadə, Azərbaycan kinorejissoru
* 2021 — Aydın Balayev, Azərbaycan tarixçisi

## Bayramlar və xüsusi günlər

* Birləşmiş Millətlər Təşkilatı — Beynəlxalq Mülki Aviasiya Günü

## İstinadlar
# Malta dili

| Malta dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | Malti |
| Ölkələr | Malta, Kanada, ABŞ, Avstraliya, Böyük Britaniya |
| Rəsmi status |
Malta, Aİ |
| Danışanların ümumi sayı | 371 900 |
| Təsnifatı |
| afroasiya dilləri
sami dilləri
ərəb dili
ərəb dilinin Məğrib dialekti
Sicilian Arabic
Malta dili |
| Yazı | latın əlifbası |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | млт 430 |
| ISO 639-1 | mt |
| ISO 639-2 | mlt |
| ISO 639-3 | mlt |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | mlt |
| Ethnologue | mlt |
| Linguasphere | 12-AAC-c |
| ABS ASCL | 2501, 25 |
| IETF | mt |
| Glottolog | malt1254 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Malta dili** (*Malti*) — Maltada istifadə edilən rəsmi dil.

## İstinadlar
# Qitə fəlsəfəsi

Avropa qitəsi
**Qitə fəlsəfəsi** — müasir Avropa fəlsəfəsinin iki əsas "ənənəsi"ndən birini bildirmək üçün istifadə olunan termin. Belə adlandırmadan bu ənənəni ingilis-amerikan fəlsəfəsindən və ya analitik fəlsəfədən fərqləndirmək üçün istifadə edirlər. Belə ki, fərq ilk dəfə üzə çıxarılanda (XX əsrin ortalarında) qitə fəlsəfəsi bütün Avropada dominat fəlsəfə idi, analitik fəlsəfə isə ingilisdilli dünyada əsas ənənə sayılırdı.

## Fəlsəfi cərəyanlar

Qitə fəlsəfəsinin aşağıdakı cərəyanları var:

* Həyat fəlsəfəsi;
* Fenomenologiya;
* Ekzistensializm;
* Hermenevtika;
* Strukturalizm;
* Poststrukturalizm və postmodernizm;
* Dekonstruktivizm;
* Fransa feminizmi;
* Frankfurt məktəbi fəlsəfəsi;
* Psixoanaliz;
* Fridrix Nitsşenin əsərləri;
* marksizmin əksər qanadları (qeyd etmək lazımdır ki, özünə analitik ənənənin xüsusiyyətlərini daşıyan analitik marksizm də var).

## Həmçinin bax
# Qaraçı dili

| Roman dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | romani çxib/çıb/şıb |
| Ölkə | Qaraçılar arasında bütün dünyada yayılıb |
| Rəsmi status |
Kosovo |
| Danışanların ümumi sayı | 4,8 milyon |
| Təsnifatı |
| Kateqoriya |
Avrasiya dilləri |
| Avrasiya dilləri
Hind-Avropa dilləri
Hind-İran dilləri
Hind-ari dilləri
Central Indo-Aryan
Qaraçı dili |
| Yazı | latın əlifbası, kiril əlifbası, devanaqari |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | цыг 780 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | rom |
| ISO 639-3 |

rom — qaraçı dili (ümumi)
rmn — balkan qaraçılarının
rcl — baltik qaraçılarının
rmc — karpat qaraçılarının
rmf — fin qaraçılarının
rmo — sinti
rmr — ispan qaraçılarının
rmy — rumın qaraçaılarının
rmw — vall qaraçılarının |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 405 |
| Ethnologue | rom |
| ABS ASCL | 3905 |
| IETF | rom |
| Glottolog | roma1329 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |

**Qaraçı dili** və ya **Roman dili** — qaraçılar danışan dildir. Qaraçıların yaşadığı bütün ölkələrdə danışılır, ancaq bölgədən bölgəyə çox ətraflı dəyişənlik göstərir və bir çox qaraçı bu dili unudub yaşadıqları ölkənin dilini danışmağa başlamışdır. Bu dil Hind-Avropa dillərinə mənsubdur və Qaraçılar Hindistan mənşəli olduğu üçün hind dilləri ilə yaxından qohumdur.

## Azərbaycanda

Kerope Patkanov öz essesində roman dilləri arasında ayrıca bir qol olan, Azərbaycan qaraçılarının danışdığı, Avropa və Asiya qaraçıları tərəfindən başa düşülməyən "qaraçı dili"ndə yüzdən çox ifadəni sənədləşdirmişdir. Qaraçı dilində olan ifadələr:

>
>  — Salamalikim baro, kefoy kıbra? — Salam, qardaş, necəsən?
>  — Kasta maşqul astoy? — Nə edirsiniz?
>  — Ma dom astum! — Mən qaraçıyam!
>  — Kiti dom astak? — Neçə qaraçısınız?

Müqayisə üçün, roman dilində eyni ifadələr:

>
>  — Sastipe, pxralo, sar san? — Salam, qardaş, necəsən?
>  — So keresa? — Nə edirsiniz?
>  — Me rom som! — Mən qaraçıyam!
>  — Kiçik romen san? — Neçə qaraçısınız?

## Həmçinin bax

* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
# Vestqotlar

| Vestqotlar |
| --- |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Vestqotların miqrasiyası
**Vestqotlar**(lat. Visigothi, Wisigothi, Vesi, Visi, Wesi, Wisi — "**viziqotlar**" yaxud lat. Tervingi, Thervingi,
Thoringi — German əsilli bir tayfa.

## Tarixi

Onlar haqda ən önəmli mənbələrdən biri olan İordanın VI əsrdəki, yarı-əfsanəvi Getica əsərində Qot tarixinin onların şimal Skandzadan Qotiskandzaya köçməsi ilə başladığını bildirir. Skandzanın Skandinaviya, Qotiskandzanın isə Pomeraniya olduğu düşünülür. III əsrdə Qotlar dənizlə yaxud Dunayı keçərək Kiprə, Afinaya, İstanbula və Spartaya qədər gedib çıxmışdılar. IV əsrdə Daçiyanı fəth edib iki hissəyə bölündülər. Balti sülaləsi tərəfindən idarə olunan Tervinqilər və Amali sülaləsi tərəfindən idarə olunan Qreutingilər. Ən güclü vaxtlarını Kral Ermanarix və Atanarix dövrü yaşayan qotların dövləti qərbdə Dunaydan şərqdə Volqayacan, şimalda Baltik dənizindən cənubda Qaradənizə qədər uzanırdı.

IV əsrin sonlarında hunlar şərqdən qot torpaqlarına girdilər. Xalqların böyük köçü başlandı. Çox qot Hunlara qoşulsa da Fritigernin başçılığı ilə Dunayı keçən qotlar Roma torpaqlarına girdilər və Adrianapol müharibəsində həlledici qələbə qazandılar. Qotlar Vulfila adlı bir arian təriqətli xristian tərəfindən xristianlıq öyrəndilər və Bibliya qot dilinə tərcümə olundu. Beşinci və altıncı əsrlərdə Qotlar iki yerə ayrıldı. Romalıların muzdluları olan Vestqotlar və hunların müttəfiqi olan Ostroqotlar.

Qreuthunqlar və Thervinqlər sözləri bu tək krallıq dönəmində 400-dən həmən sonra ortadan qalxmışdır. Fəqət qotlar Roma imperiyası ərazilərinə köçlə girdikləri zaman bu köç edən qotlara ostroqotlar adı işlədilməyə başlanmışdır. "Vestqotlar" termini isə İtaliyada qurulan Ostroqotlar krallığı ilk kralı olan Böyük Teoderik xidmətindəki Romalı bir yüksək məmur olan Kassiodorus tərəfindən ortaya atılmışdır. Kassiodorus sadəcə ostroqotlara "qotlar" adı işlətmişdir. Qotların Şərqi qotlar (ostroqotlar) və Qərbi qotlar (vestqotlar) adları ilə anılmaları VI yüzildəki (çoxu Bizanslı) tarixçilər tərəfindən populyar olaraq başladılmışdır. VII yüzilə qədar viziqotlar da özlərini qotlar olaraq qəbul etməkdəydilər. Ancaq VII yüzildə İspaniya və Qalliyada krallıq quran vestqotlar Bizans imperiyası ilə apardıqları yazışmalarda ilk dəfə vestqotlar adını işlətməyə başlamışdılar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Alarix
* Vestqot krallığı

## Xarici keçidlər
# Cənub-Şərqi Avropa

Cənub-Şərqi Avropa
**Cənub-Şərqi Avropa ölkələri** — regiona Ukrayna, Rumıniya, Moldova, Albaniya, Şimali Makedoniya, Bolqarıstan, Serbiya, Monteneqro, Kosova, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina ölkələri və Türkiyənin Şərqi Trakiya bölgəsi daxildir. Regionun ərazisinin və əhalisinin təxminən yarısı Ukraynanın payına düşür. Bu qrup ölkələrin İCM (*iqtisadi coğrafi mövqeyi*)-nin başlıca xüsusiyyətini *Adriatik, Qara və Azov də- nizləri* ilə əhatə olunması müəyyən edir. Dunay çayının Serbiya, Monteneqro, Bolqarıstan və Rumıniyanın, *Dnepr çayının* Ukraynanın, *Dnestr çayının* isə Moldova ərazisindən keçməsi bu ölkələrin daxili bölgələrini *Qara dənizlə* birləşdirir. Regionda əhalinin təbii artımı Avropanın bütün regionlarından çoxdur. Xüsusilə Albaniya yüksək təbii artımı ilə fərqlənir. Əhalinin milli tərkibində slavyan xalqları üstünlük təşkil edir. Region ölkələri həm əhalisinin sıxlığına, həm də *urbanizasiya səviyyəsinə* görə Mərkəzi Avropadan xeyli geridə qalır. Ən iri şəhərləri Buxarest, Kiyev, Xarkov, Odessa, Dnepropetrovskdur. Ukrayna inkişaf etmiş *sənaye-aqrar ölkədir*. Sənayenin aparıcı sahələri yanacaq-energetika (daş kömür, AES, SES, İES), qara metallurgiya (Donetsk, Dnepr- yanı, Azovsahili), maşınqayırma (metallurgiya, *mədən avadanlığı*, energetika və elektrotexnika, gəmiqayırma), *kimya, yeyinti sənayesidir*. Ukraynanın kömür, dəmir filizi və manqan yataqlarının Donetsk və Dneprboyu kimi yaxın ərazidə toplanması qara metallurgiyanın inkişafına əlverişli şərait yaratmışdır. Bu regionda ən iri dəmir filizi yatağı Ukraynadadır (Krivoy Roq).

## Həmçinin bax

* Boyan mədəniyyəti

## İstinadlar