# Ekspansionizm

Makedoniyalı İskəndərin Asiya və Aralıq dənizi torpaqlarını fəth etmək üçün səy göstərdiyi zaman eramızdan əvvəl 4-cü əsrdə imperiyasının tam miqyası
**Ekspansionizm** hərbi imperiya qurmaq və ya müstəmləkəçilik yolu ilə daha çox ərazi əldə edən dövlətlərə aiddir.

## Nəzəriyyələr

İbn Xəldun yazırdı ki, yeni qurulan sülalələr, ictimai birliyə və ya Əsabiyyəyə sahib olduqları üçün "müəyyən həddə qədər ekspansiya" axtara bilirlər.

Sovet iqtisadçısı Nikolay Kondratyev kapitalizmin texnoloji innovasiyalar hesabına 50 illik genişlənmə/durğunluq dövrlərində irəlilədiyini nəzəriyyələşdirmişdir. Böyük Britaniya, Almaniya, ABŞ, Yaponiya və indi Çin ardıcıl dalğaların ön sıralarındadır.

Kreyn Brinton *“İnqilabın anatomiyası”* əsərində inqilabı, məsələn, Stalinist Rusiyada, ABŞ-da və Napoleon İmperiyasında ekspansionizmin sürücüsü kimi görürdü.

Kristofer Buker hesab edirdi ki, xəyalpərəstlik Avropa İttifaqında olduğu kimi qısamüddətli və etibarsız olan ekspansionizmin "xəyal mərhələsini" yarada bilər.

## Nümunələr

 Monqol İmperatorluğunun 1206-cı ildən 1294-cü ilə qədər ekspansiyası
Dünyanın hər yerində ekspansionizm yaşanıb. İslamın dini imperializmi və müstəmləkəçiliyi ilk müsəlman fəthləri ilə başlamış, daha sonra dini Xilafət ekspansionizmləri ilə başlamış və Osmanlı İmperiyasının parçalanması ilə sona çatmışdır. 15-16-cı əsrlərdə Osmanlı İmperatorluğu ekspansiya dövrünə qədəm qoymuşdu. Osmanlılar 1453-cü ildə Fateh Mehmed tərəfindən Konstantinopolun fəthi ilə Şərqi Roma İmperiyasına son qoydular.

Rus çarı I Nikolayın (1825-1855) militarist və millətçi hakimiyyəti İrana (1826-1828) və Türkiyəyə (1828-1829) qarşı işğalçılıq müharibələrinə səbəb oldu. Qafqaz bölgəsindəki müxtəlif üsyançı tayfalar darmadağın edildi. 1830-cu ildə Polşa üsyanı amansızcasına yatırıldı. 1848-ci ildə rus qoşunları Macarıstan üsyanını yatırmaq üçün Avstriya-Macarıstan ərazisinə girdi. Azsaylı etnik qrupları zəiflətmək üçün ruslaşdırma siyasəti həyata keçirildi. Panslavist həmrəyliyi 1853-cü ildə Osmanlı imperiyası ilə ( "Avropanın xəstə adamı" ) növbəti müharibəyə gətirib çıxardı, İngiltərə və Fransanı Krımı işğal etməyə təhrik etdi.

İtaliyada Benito Mussolini Aralıq dənizi ətrafında yerləşən Yeni Roma İmperiyası yaratmağa çalışırdı. İtaliya hələ 1935-ci ildə Efiopiyanı, 1938-ci ilin əvvəlində Albaniyanı, daha sonra isə Yunanıstanı işğal etdi. *Spazio vitale* ("yaşayış məkanı") İtalyan faşizminin ərazi ekspansionist konsepsiyası idi. Bu, nasist Almaniyasının *Lebensraum* konsepsiyasına və ABŞ-nin “Tale manifesti” konsepsiyasına bənzəyirdi. Faşist ideoloqu Cüzeppe Bottai bu tarixi missiyanı qədim romalıların əməllərinə bənzədib .

1937-ci ildən sonra Hitlerin rəhbərliyi altında nasist Almaniyası Sudet, 1938-ci ildə Avstriya ilə birləşmə ( *Anşlüs* ) və növbəti il bütün Çexiya torpaqlarının işğalı iddiasını irəli sürdü. Müharibə başlayandan sonra Hitler və Stalin Polşanı Almaniya və Sovet İttifaqı arasında böldülər. Alman xalqı üçün *Lebensraum* əldə etmək məqsədi daşıyan *Drang nach Osten* -də Almaniya 1941-ci ildə Sovet İttifaqına hücum etdi .

 1880 və 1913-cü illərdə Afrikanın müqayisəsi
Ekspansionist millətçilik, ekspansionizm inancı ilə muxtar vətənpərvərlik hisslərini özündə birləşdirən aqressiv və radikal millətçi formasıdır. Bu termin 19-cu əsrin sonlarında Avropa güclərinin Afrika uğrunda mübarizəyə cəlb olunduğu bir vaxtda ortaya çıxdı, lakin o, daha çox 20-ci əsrdə militarist hökumətlərlə, o cümlədən Faşist İtaliyası, Nasist Almaniyası, Yaponiya İmperiyası və Albaniyanın Balkan ölkələri ilə əlaqələndirilib. Böyük Albaniya ), Bolqarıstan ( Böyük Bolqarıstan ), Xorvatiya ( Böyük Xorvatiya ), Macarıstan ( Böyük Macarıstan ), Rumıniya ( Böyük Rumıniya ) və Serbiya ( Böyük Serbiya ).

1812-ci il müharibəsindən sonra Amerika siyasətində Manifest Destiny Amerikanın Qərbə genişlənməsi zamanı ideoloji hərəkat idi. Hərəkat ekspansionist millətçiliyi kontinentalizmlə birləşdirdi, 1846-1848-ci illərdə Meksika müharibəsi buna aid edildi. Amerikalı köçkünləri və tacirləri hökumətin ordusunun kömək edəcəyi insanlar kimi dəstəkləməsinə baxmayaraq, Bent, Müq.Vrain and Company, Meksika müharibəsindən əvvəl Hindistanın ən nüfuzlu ticarət şirkəti olduğunu bəyan etdi, çünki bu ölkədən gələn trafik və trafik səbəbiylə tənəzzülə uğradı. Beyreis tərəfindən Amerika köçkünləri. Şirkət həm də ortağı Çarlz Benti 19 yanvar 1847-ci ildə Meksika müharibəsinin səbəb olduğu iğtişaş nəticəsində itirdi. Cheyennes, Comanches, Kiowas və Pawnees qəbilələrinin bir çoxu 1839-1840-cı illərdə çiçək xəstəliyindən, 1845-ci ildə qızılca və göy öskürəkdən və 1849-cu ildə Amerika köçkünləri tərəfindən gətirilən vəbadan öldü. Camış sürüləri, seyrək otlar və nadir sular da müharibədən sonra tükəndi, çünki köçkünlərin Qızıl Hücum zamanı Kaliforniyaya köçməsi artdı.

## İdeologiyalar

19-cu əsrdə pangermanizm, panslavizm və pantürkizm kimi irqi birlik nəzəriyyələri inkişaf etdi. Hər bir halda dominant xalq (müvafiq olaraq, Prussiya ; Rusiya İmperiyası ; və Osmanlı İmperiyası, xüsusən də Ənvər Paşa dövründə) öz ekspansionist siyasətlərini qanuniləşdirmək üçün bu nəzəriyyələrdən istifadə edirdi.

## Populyar mədəniyyətdə

Corc Oruellin “ *Heyvanıstan*” satirik romanı Stalinin Sovet İttifaqına əsaslanan, yeni elitanın hakimiyyəti ələ keçirməsi, yeni qaydalar və iyerarxiyalar qurması və ideallarını güzəştə gedərkən iqtisadi cəhətdən genişlənməsinin belletrestik təsviridir.

Robert Erskine Childersin *"Qumların tapmacası"* romanı Alman İmperiyasının təhdidedici təbiətini təsvir edir.

Elsfert Hakslinin " *Qırmızı Qəriblər* " romanı Saharadan cənuba Afrikaya müstəmləkə genişlənməsinin yerli mədəniyyətinə təsirlərini göstərir.

## Həmçinin bax

* Britaniya İmperiyası
* Kolonializm
* Etnik təmizləmə
* Avropanın Amerikanın müstəmləkəsi olması
* İrredentizm
* Afrikanın kolonial bölünməsi

## İstinadlar

## Əlavə oxu

* Abernethy, David B. *Qlobal hökmranlığın dinamikası: Avropanın xarici imperiyaları, 1415-1980* (Yale University Press, 2000).
* Darvin, Con. *Tamerlandan sonra: 1405-ci ildən bəri imperiyanın qlobal tarixi* (Bloomsbury, 2008).
* Edvards, Zophia və Julian Go. "İmperializm qüvvələri: İngiltərə-Avropa imperiyalarının daxili və qlobal izahatları, 1750-1960." *Sosioloji Rüblük* 60.4 (2019): 628–653.
* MacKenzie, John M. "Dünya tarixində imperiyalar: xüsusiyyətlər, anlayışlar və nəticələr." *The Encyclopedia of Empire* (2016): 1-25.
* Wade, Geoff, red. *Asiya Genişlənmələri: Asiyada Siyasi Genişlənmənin Tarixi Təcrübələri* (Routledge, 2014).
* Wesseling, Hendrik. *Avropa Koloniya İmperiyaları: 1815-1919* (Routledge, 2015).