Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sin Şi Xuandi

| Sin Şi Xuandi |
| --- |
| çin. 趙政 |
|  |
| Doğum tarixi |  e.ə. 259 |
| Vəfat tarixi |  e.ə. 210  |
| Dəfn yeri | * Sin Şixuandinin mavzoleyi
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, imperator, rəhbər, monarx |
| Fəaliyyət illəri | E.ə 221-e.ə206 (hökmranlığı) |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Sin Şi Xuandi** (çin. 秦始皇; E.ə. 259 – E.ə. 210) - ilk Çin İmperatoru. Sin xanədanının banisi.

Hunlara və digər təhlükələrə qarşı Çin Səddini tikdirmişdir. Çində ilk mərkəzi bürokratik dövlət nizamı qurmuşdur. Ölkədə hər kəs üçün etibarlı olan bir qanun, pul vahidi, nəqliyyat sistemi, ağırlıq və uzunluq ölçüləri və yazı dilini tətbiq etmişdir. Xalqa köhnə ənənələri unutdura bilmək üçün, konfutsiçi elm adamlarına yazılan bütün kitabların yox edilməsini əmr edir. Bu hadisə tarixə "kitabların yandırılması" adı ilə daxil olmuşdur.

Eramızdan əvvəl 221-ci ildə Sin xanədanının ilk imperatoru Sin Şi Xuandi Vuruşan Padşahlıqlar dövründəki müstəqil dövlətləri vahid Sin süaləsi ətrafında birləşdirdi. Bu Çin tarixindəki ilk çox etnik qruplu, mərkəzi feodal dövlət idi. Onun qurduğu sistem, sülalələr dəyişməsinə baxmayaraq günümüzə qədər yaşamışdır.

## Əlavə Məlumat

Çin tarixində ilk böyük imperator sayılan Sin Şi Xuandinin iqtidarda qalmaq hərisliyi o qədər güclü idi ki, öldükdən sonra özüylə birlikdə basdırılması üçün gildən hazırlanmış əsgər və atlardan ibarət böyük bir ordu hazırlatdırmışdı. O, bununla o biri dünyada fəthlərini davam etdirməyi planlamışdı. 1974-cü ildə məzarına yaxın bir bölgədə aşkar olunan bu nəhəng yeraltı ordunun tərkibinə 8.000 əsgər, 130 at arabası, 520 at və 150 süvari daxil idi. Terrakota ordusu ("Gil Ordu") kimi tanınan tapıntı UNESCO-nun dünya əhəmiyyətli irsi siyahısında yer almışdır.

## Həmçinin bax

* Terrakota ordusu
# Kod adı

**Kod adı** — hər hansısa bir hadisəni, şəxsi, layihəni və ya hər hansı bir konsepsiyanı (anlayışı) təsvir etmək üçün istifadə edilən başqa addır. Kod adından müntəzəm olaraq hərbi və ya casusluq sahələrində istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* *Arkin, William M.* Code Names: Deciphering US Military Plans, Programs, and Operations in the 9/11 World (ingilis). South Royalton, Vermont: Steerforth Press. 2005. ISBN 978-1-58642-083-3.
* *Gehrs-Pahl, Andreas; Parsch, Andreas.* "Code Names for U.S. Military Projects and Operations". www.designation-systems.net. 4 oktyabr 2006. İstifadə tarixi: 25 aprel 2020.
* Code Names: A Look Behind Secret U.S. Military Plans in the Middle East, Africa and at Home – Broadcast on *Democracy Now!* January 27, 2005.
* *Sieminski, Gregory C.* "The Art of Naming Operations" (PDF). PARAMETERS, US Army War College Quarterly. Carlisle Barracks, Carlisle, Pennsylvania: United States Army War College. XXV (3). Autumn 1995: 81-98. ISSN 0031-1723. 7 iyun 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 aprel 2020.
# Valua sülaləsi

| Valua sülaləsi |
| --- |
| Valois |
|  |
| Ölkə | Fransa |
| Hissəsidir | Kapetinqlər sülaləsi |
| Banisi | * Karl Valua
 |
| Sonuncu hökmdar |
III Henri |
| Əsası qoyulub | 1328  |
| Soyun kəsilməsi |
1589 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

| Fransa tarixi |
| --- |
|  Bu məqalələr ölkə **seriyasındandır**

---

 |
| Tarixə qədərki Fransa |
| Antik Fransa |
|
Roma Qalliyası (e.ə. 220—481) |
| Orta əsrlər Fransası |
| **Sülalələr:** |
|
Merovinqlər (481—751) |
|
Karolinqlər (751—987) |
|
Kapetinqlər (987—1328) |
|
Valua (1328—1589) |
|
Burbonlar (1589—1792, 1814—1848) |
| İnqilaba qədərki Fransa |
|
Yüzillik müharibə (1337-1453) |
|
Jakeriya üsyanı (1358) |
|
Nant razılaşması |
|
Fransa mütləqiyyəti (1643—1789) |
| Müasir Fransa |
|
Böyük Fransa inqilabı (1789—1799) |
|
Yakobinlər (1793—1794) |
|
Konvent (1792—1795) (Jirondistlər, Montanyarlar) |
|
Əbukir dəniz döyüşü (1798) |
|
Əbukir döyüşü (1799) |
|
Fransa Direktoriyası |
|
Birinci Fransa Respublikası (1792—1804) |
|
Birinci imperiya (1804—1814) |
|
Tilzit sülhü (1807) |
|
Burbon restavrasiyası (1814—1830) |
|
İyul monarxiyası (1830—1848) |
|
İkinci Fransa Respublikası (1848—1852) |
|
İkinci imperiya (1852—1870) |
|
Üçüncü Fransa Respublikası (1870—1940) |
|
Paris Kommunası (1871) |
|
Dreyfus işi (1894-1906) |
|
Vişi rejimi (1940—1944) |
|
Fransa Respublikasının Müvəqqəti Hökuməti (1944—1946) |
|
Dördüncü Fransa Respublikası (1946—1958) |
|
Beşinci Fransa Respublikası (1958) |
|

---

**Fransa portalı b
* m
* r
 |

**Valua** — 1328–1589-ci illərdə Fransada kral sülaləsi.

## İstinadlar
# Şan sülaləsi

**Şan sülaləsi** — e.ə. 1554 və e.ə. 1046-cı illər arasında mövcud olmuş Çin səltənəti.

## Tarixi

XX əsrin 20-ci illərinin sonuna qədər Şan sülaləsinə də əfsanə kimi baxılırdı. Lakin Xenan əyalətində indiki Anyan şəhəri yaxınlığında tapıntılar bu sülalənin mövcudluğunu sübut etdi. Tapılan şəhərin xarabalıqları Pan-qen hökmdarının hakimiyyəti zamanı (E.ə. 1401 - E.ə. 1374-cü illər) Xuanxedən cənuba uzanan və tez-tez daşqınlara məruz qalan rayonlardan köçəndən sonra əsası qoyulan şanların paytaxtı ilə uyğun gəlirdi. O dövrlər paytaxtın yeni ərazisi İn adlanırdı. Bu səbəbdən də Şan sülaləsi Çin tarixşünaslığında həm də İn adlandırılmağa başlamışdı.

Paytaxtın Anyana köçürülməsi İn mədəniyyətində bir sıra inqilabi dəyişikliklərlə müşayiət olundu. Bu, ilk növbədə, yazının və kifayət qədər mükəmməl təqvimin yaranması, gümüş tökmənin inkişafı, şum təmizləmə əkinçiliyinə keçid və at qoşqulu arabadan istifadənin başlanmasıdır.

Şan-İn sülaləsi dövründə heroqlif yazısı meydana gəldi, ipəkçiliyin və ipək toxuculuğun inkişafı isə yüksək səviyyəyə çatdı. Bu dövr haqqında məlumatlar tısbağa qınından və gələcəkdən xəbər vermək üçün nəzərdə tutulmuş heyvan sümüklərindən olan lövhələrdəki yazılarda qalmışdır. Şan dövründə istehsal olunmuş bir neçə üstü yazılı gümüş qab aşkara çıxarılmışdır. O, hər kəsin məhdud hüquq və vəzifələrinin olduğu hərbiləşdirilmiş, totalitar cəmiyyət idi. Məsələn, əgər sən kəndlisənsə, müəyyən ölçüdə olan, həsir damlı evdə yaşamaq və yalnız qarğıdalı ilə qidalanmaq, düyüdən isə ancaq bayram günləri istifadə etmək hüququn vardı. Cəmiyyət təbəqələrə bölünürdü. Bu iyerarxiyada ən yüksək mövqeyi hərbçilər, sonra əkinçilər, sənətkarlar tutur, ən aşağı səviyyədə isə ticarətçilər və aktyorlar dururdular. Bu səbəbdən çinlilər uzun əsrlər boyu biznes və ticarətlə məşğul olan insanlara hörmətlə yanaşmırdılar. Ən nəcib iş hərbçi peşəsi, sülh dövründə isə əkinçilik sayılırdı. Hətta imperator da öz tarlasının becərir və məhsul toplayırdı.

Şan-İn sülaləsinin torpaqları (E.ə. 1122-ci il)
Şan-İn sülaləsinin torpaqları müasir Çinin ərazisinin çox da böyük olmayan hissəsini əhatə edirdi. Şərqdən o, Sarı dənizə qədər, qərbdə – Vey çayının mənşəyinə, şimaldan demək olar ki, sonralar Böyük Çin səddinin tikildiyi yerlərə, cənubda Yantszı çayına qədər çatırdı.

## Ədəbiyyat

* Sıma Tzyan. Исторические записки. Т. 1. (перевод Вяткина Р.В. и Таскина В.С.). М., 2001
* Васильев К.В. Истоки китайской цивилизации. М., 1998.
* Варёнов В.А. Вооружение и военное дело иньского Китая. Новосибирск, 1996
* История Китая: Учебник (по ред. А.В. Меликсетова). М., 2004. С.16-26 (автор раздела Л.С.Васильев)

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Çin tarixi

## Xarici keçidlər
# Tyantay

Tayvan tyantay məktəbinə məxsus məbəd.
**Tyantay** (çin. ənən. 天台宗, pinyin: *tiāntái zōng*) — Çin, Yaponiya, Koreya və Vyetnamda çoxsaylı tərəfdarları olan nüfuzlu buddist məktəbi. Bu məktəbin Yaponiyadakı qolu tenday, Koreyadakı qolu isə çeontae adlanır. Tyantay bəzən "Lotos məktəbi" (法華宗) kimi də tanınır, çünki onun doktrinal əsası Lotos sutrasına əsaslanır.

Tyantay məktəbi Çində buddizmin ən hərtərəfli və sistemləşdirilmiş məktəblərindən biri hesab olunur. Tan sülaləsi dövründə bu təriqət Çin buddizminin aparıcı istiqamətlərindən birinə çevrilmiş, imperatorların və varlı himayəçilərin dəstəyi ilə yüzlərlə məbəd, minlərlə rahib və milyonlarla ardıcıl qazanmışdır.

## Tarixi

Tyantay məktəbi adını müqəddəs Tyantay dağından almışdır. Bu dağda rahib Czi Yi (538–597) meditasiya etmiş və öz müəllimi Xuy Si (515–576) tərəfindən əsasları qoyulmuş təlimləri sistemləşdirmişdir. Czi Yinin fəaliyyəti nəticəsində Çinə müxtəlif dövrlərdə və nizamsız şəkildə daxil olmuş buddist mətnlər, təlimlər və meditasiya üsulları müəyyən bir sistem və pillələnmə ardıcıllığına salınmış, bu ardıcıllıq Buddanın tədris etdiyi mərhələlərə əsaslanaraq təşkil edilmişdir.

## İstinadlar
# Amudərya

| Amudərya |
| --- |
|  |
|  |
| Ölkələr | * Əfqanıstan
* Tacikistan
* Türkmənistan
* Özbəkistan
 |
|  |
| Mənbəyi | Pamir və Piyanc dağları |
|  |
| Mənsəbi | Aral dənizinin cənubu |
| Uzunluğu | 1415 km |
| Su sərfi | 703 m³/san |
| Su hövzəsi |
309.000 |
| Hövzəsinin sahəsi | 309.000 km² |
| Qollarının hövzəsi |
sağ və sol |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Ceyhun
**Amudərya** və ya **Ceyhun** (türkm. Ceyhun, Amıderya, özb. Amudaryo, fars. آمودریا‎; Âmudaryâ) — Orta Asiyada ən uzun çay. Uzunluğu 1415 kilometrdir. Dünyanın ən uzun Qaraqum kanalı bu çaydan çəkilmişdir. Amudərya çayı Pamir dağlarından tökülür.

Tarixən bu çay Britaniya Hindistanı ilə Rusiya imperiyası arasında sərhəd olmuş. Bu gün isə o, Türkmənistan ilə Əfqanıstan arasında sərhəd rolunu oynayır.

## Tarixi

Çay qədim zamanlardan bəri məlumdur. Amudərya qədim dövrlərdə bir çox ad daşıyırdı. Zərdüştlər ona "Vakş", "Arhara", "Raha" və ya "Ranha" deyirdilər. Orta əsrlərdə Amudərya boyu Rusiyadan Buxaraya ticarət yolu var idi. I Pyotr fəal şəkildə çayı rus ticarətinə cəlb etməyə çalışırdı. O zaman Amudərya çayı tədqiq edildi. Çayın sistemli tədqiqatları yalnız 20-ci əsrdə başlamışdır. Sonra suyun tərkibini müşahidə etməyə başladılar.

## Su hövzəsi

Amudərya çayı — Orta Asiyada ikinci ən uzun və ən böyük çaydır. Uzunluğu 1415 kilometrdir, hövzəsi isə 309 min kvadrat kilometrdən çoxdur. Mənbəyi Pamir dağlarından başlayır. Çay Vaxş və Pənc çaylarının qovuşduğu yerdə əmələ gəlir. Aral dənizinə axaraq delta əmələ gətirir. Çayın suyu uca zirvələrdəki qar və buzlaqların əriməsi hesabına yığılır. İsti yay aylarında suyun səviyyəsi qalxır. Dünyanın ən uzun – Qaraqum kanalı bu çaydan çəkilmişdir.

Amudərya çayı beş dövlətin ərazisindən keçir: Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan, Qırğızıstan və Əfqanıstan. Əsas axın Tacikistanda — 85% və Şimali Əfqanıstanda — 15% təşkil edir. Çay, 3 böyük sağ qol əmələ gətirir: Şerabad, Kafirnigan və Surxandarya. Kiçik bir sol qolu var — Kunduz. Suyun 80% -i 24 milyard kubmetr həcmində olan 36 su anbarı ilə tənzimlənir. Çayın illik axını 73,6 km 3 təşkil edir. Tarixən bu çay Britaniya Hindistanı ilə Rusiya İmperiyası arasında sərhəd olmuş. Bu gün isə o, Türkmənistan ilə Əfqanıstan arasında sərhəd rolunu oynayır.

## İstinadlar
# Xoruz döyüşü

Xoruz döyüşü, "Məzəli" jurnalı (№ 15, 11 aprel 1915-ci il). Rəssam: Əzim Əzimzadə
İndoneziyada xoruz döyüşü, Bali, 1971-ci il
Hindistanda, Tamil Naduda xoruz döyüşü
**Xoruz döyüşü** — bir çox ölkələrdə keçirilən əyləncə növlərindən biridir.

## Ənənə

Adət-ənənəyə görə, hər il Novruz bayramında xoruz döyüşü təşkil edilir.

Xoruz döyüşü üçün qabaqcadan xüsusi döyüşçü xoruzlar yetişdirilir. Bundan ötrü əsasən "Heyratı", "Daş pipik", "Badam pipik", "Yaponka" və başqa döyüşkən xoruz cinsləri bəslənilir. Onlara ət, fındıq, kişmiş verirlər ki, enerjili və sağlam olsunlar və döyüş zamanı caynaqlarına ülgüc kimi iti olan əlavə caynaq taxılır.

Xoruz döyüşü insanlara əyləncə ilə yanaşı, həm də gəlir mənbəyi hesab olunur. Belə ki, xoruz azarkeşləri güclü xoruza mərcə girib pul qoyurlar, pul da götürürlər.

## Döyüşün nəticəsi

Xoruzların meydanda hansı xoruzla qarşılaşacağı əvvəlcədən təyin edilir. Döyüşəcək xoruzların çəkisi və boyu düz gəlməlidir. Ona görə də döyüşdən əvvəl xoruzlar yan-yana düzülür və hansı hansına uyğun gəlsə, rəqibi o seçilir.

Xoruz döyüşlərinin nəticəsində sadəcə bir xoruz sağ-salamat qalır, elə qalib də o seçilir. Döyüş meydanında yatan və döyüşdən qaçan xoruz uduzmuş sayılır. Uduzan xoruz qalib xoruzun yiyəsinə verilir. Əgər döyüş 2 saat ərzində davam edərsə və qalib bilinməzsə, o zaman bərabərlik elan olunur. Yəni yarış başa çatır və xoruzların arasında sülh bağlanır.

## Coğrafiyası

Bir çox ölkələrdə heyvan döyüşdürülməsi qadağan olunasa da, bu adət-ənənə hələ də yaşamaqdadır.

Belə ki, bu döyüşlər Azərbaycanda, Türkiyədə, İranda, Gürcüstanda və İndoneziyada keçirilir. Amma bu döyüşlərin keçirilməsi qanunla qadağandır. Hətta Sovet dövründə də Azərbaycanda bu yarışın keçirilməsi qadağan olunmuşdu. Amma insanlar bu yarışı gizlində də olsa keçirirdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xoruz döyüşü "YouTube"da.
# Paytaxt

**Paytaxt** — Dövlətin və ya dövlət daxilində muxtar ərazinin inzibatı mərkəzi olan şəhər

## Etimologiyası

Paytaxt sözü fars dilindən gəlir. Taxt sözünün bir mənası "*şahlıq*" deməkdir. Fars dilində sözün sinonimi təxtgah (taxtın yeri) kəlməsidir. Sözün mənası "*şahın oturduğu yer*" deməkdir.
Paytaxt sözünün sinonimi "*baş şəhər*"-dir

## Həmçinin bax

* Əlifba sırasına görə paytaxtların siyahısı
* Ölkə paytaxtlarının siyahısı
* Paytaxtların dəyişdirilməsi
* Avropa şəhərlərinin latın adları
* Avropanın mədəniyyət paytaxtları

## İstinadlar
# 706

| 706 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 706 *DCCVI* |
| Yuli təqvimi | 706 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6214-6215 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1458-1459 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4466-4467
ד'תס"ו
 - ד'תס"ז |
| Hicri təqvim | 86-87 |
| Erməni təqvimi | 3198-3199 (11 avqust)
ՉԶ |
| Çin təqvimi | 3402-3403 乙巳 - 丙午 yaşıl ilan
 - qırmızı at
 |
| Efiopiya təqvimi | 698 - 699 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 762-763 |
| - *Şaka sambat* | 628—629 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3807-3808 |
| İran təqvimi | 84-85 |
| Buddist təqvimi | 1249 |
| Holosen təqvimi | 10706

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

* II Valid
* Teleriq xan

## Ölümlər

* Nerses Bakur
* III Tiberi (imperator)
* Leonti (imperator)

## İstinadlar
# Yaponiya imperatoru

| Yaponiya İmperatoru |
| --- |
| yap. 天皇 |
|  |
|  |
|  **Hazırda vəzifədədir: Naruhito** 1 may 2019-cu ildən  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə | * Yaponiya
 |
| Başçılıq edir | Yaponiya |
| Müraciət forması | Əlahəzrət |
| Rəsmi iqamətgahı | Tokio İmperator sarayı |
| Təsis tarixi | E.ə 11 fevral 660 |
| Vəzifədə birinci |
Cimmu |
| Vəliəhd |
Fumihito |
| Rəsmi saytı | Emperor of Japan |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

1946-cı ilin noyabr ayında ittifaq qüvvələri tərəfindən parlament formasında razılaşdırılmış idarəetmə və icra orqanlarının əlində hakimiyyətin təmərküzləşməsinin yolverilməzliyi məqsədilə yaradılmış 99 maddədən ibarət Yaponiya Konstitusiyasına görə dövlət başçısı – sırf formal səlahiyyətlərə malik olan və dövlətin və millətin rəmzi sayılan imperatordur. Real hakimiyyət Baş nazirə, onun rəhbərlik etdiyi kabinetə və qarşısında məsuliyyət daşıdığı Parlamentə verilmişdir.
Taxt varislik yolu ilə imperator ailəsinin kişi üzvlərinə keçir. İmperator (2019-cu ildən Naruhito) mütləq hakimiyyətə malik deyildir, dövlət işlərinə aid fəaliyyəti Nazirlər Kabinetinin məsləhəti və icazəsi əsasında həyata keçirməlidir.

## Səlahiyyətləri

Konstitusiyada göstərilən hallar xaricində İmperatorun hökumətlə bağlı səlahiyyəti yoxdur. Bununla yanaşı İmperator Baş naziri və Ali Məhkəmənin Baş Hakimini təyin edir. Baş nazir əvvəlcə Parlament tərəfindən seçilir və İmperator tərəfindən təsdiq edilir. Baş hakim Nazirlər Kabineti tərəfindən seçilir və daha sonra İmperator tərəfindən təsdiq edilir. İmperatorun qanun və müqavilələri imzalamaq, Parlamentin sessiyalarını çağırmaq və Nazirlər Kabinetinin tövsiyə və icazəsi ilə şərəf nişanı vermək səlahiyyəti vardır.
Yaponiya Konstitusiyasına görə imperator xalqın birliyinin və dövlətin rəmzidir. Konstitusiyada göstərilən hallar xaricində İmperatorun hökumətlə bağlı səlahiyyəti yoxdur.

## İstinadlar
# 892

| 892 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 892 *DCCCXCII* |
| Yuli təqvimi | 892 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6400-6401 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1644-1645 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4652-4653
ד'תרנ"ב
 - ד'תרנ"ג |
| Hicri təqvim | 278-279 |
| Erməni təqvimi | 3384-3385 (11 avqust)
ՊՂԲ |
| Çin təqvimi | 3588-3589 辛亥 - 壬子 ağ donuz
 - qara siçovul
 |
| Efiopiya təqvimi | 884 - 885 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 948-949 |
| - *Şaka sambat* | 814—815 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3993-3994 |
| İran təqvimi | 270-271 |
| Buddist təqvimi | 1435 |
| Holosen təqvimi | 10892

  |

## Hadisələr

## Doğumlar

* Saadiya Qaon – yəhudi ilahiyyatçısı, idealist filosof (ö. 942).

## Ölümlər

* Abbasi xəlifə Mütəmid.
* Bəlazuri
* Məhəmməd Tirmizi

## İstinadlar
# Xamaq Monqol

|  |
| --- |
| Tarixi dövlət |
| Xamaq Monqol |
|  Xəritədə *"Хамаг Монгол"* adı daşıyan dövlət Xamaqmonqol Ulusudur. |
| 1120 — 1206 |
| Rəsmi dilləri |
Monqol dilləri, Monqol dili |

**Xamaq-Monqol xanlığı, Xamaq-Monqol Ulusu** (monq. Хамаг Монголын ханлиг, Хамаг Монгол улс; 1080–1206) — tarixi monqol dövləti. Xamaq-monqol deyə tanınan monqol tayfa birliyinin dövləti idi. İlk xaqanı Xaydu xan, son xaqanı isə Çingiz xan idi. 1206-cı ildə böyüyərək Böyük Monqol İmperiyasına çevrilmişdir. Xaqanlığın başında Börçigin sülaləsi dururdu. Paytaxtının Kerulen çayının yaxınlığında olduğu ehtimalı vardır.

## Etimologiya

Xamaq Monqol sözü monqolca "Bütün monqollar" deməkdir. Bunun səbəbi Xamaqmonqol Ulusunda bütün monqol qəbilələrinin və xalqlarının yaşaması idi.

## Hökmdarları (Xanlar, Xaqanlar, Kağanlar)

Sülalə: Börçigin|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| No | Adı | Hakimiyyət illəri | Həyatı | Qeydlər | Portret |
| 1. | Xaydu xan | 1080–1100/1120 | 1025/1030/1040/1050–1100/1120 |  |  |
| 2. | Xabul xan | 1100/1120–1148 | 1101–1148 | Çingiz xanın ulu babası və Yesugey bahadurun babası. |  |
| 3. | Ambaqay xan | 1148–1156 | ?-? |  |  |
| 4. | Xutula xan | 1156–1160 | 1111–1160 |  |  |
| 5. | Çingiz xan | 1160–1206 | 1155/1162–25 avqust 1227 | 1206-cı ildə böyük imperiya qurdu və son Xamaq Monqol xanı oldu. |  |

Yesugey xan
Bunula belə, görkəmli Azərbaycan alimi Fəzlullah Rəşidəddinə görə, Çingiz Xaqanın atası Yesugey Bahatur da Xamaqmonqol Ulusunun xaqanı idi və Fəzlullah onu öz *"Cami ət-Təvarix"*-ində *Yesugey xan*, *Yesugey xaqan* adlandırır.

## İstinadlar
# Putonqhua

Şanxayın köhnə hissəsindəki uşaq bağçasının həyətindəki şüar (uşaqlar Vu dilinin Şanxay ləhcəsində danışır):大家请说普通话，语言文字规范化 — "Lütfən, putonqhua dilində danışın, dili və yazını standartlaşdırın".
**Putonqhua** (çin. ənən. 普通話, sadə. 普通话, pinyin: *Pǔtōnghuà*) — Çin Xalq Respublikasının rəsmi dilidir . Onun analoqları (kiçik fərqlərlə) Tayvanda quoyu və Sinqapurda huayu adlanır.

Putonqhuanın fonetikası və leksikası Şimali Çinin Pekin ləhcəsinin tələffüzünə əsaslanır. Putonqhua qrammatikası bir sıra klassik ədəbi əsərlər, ilk növbədə Şimali Çin dilində yazılmış dörd klassik roman əsasında hazırlanmışdır.

## İstinadlar
# 608

| 608 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 608 *DCVIII* |
| Yuli təqvimi | 608 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6116-6117 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1360-1361 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4368-4369
ד'שס"ח
 - ד'שס"ט |
| Hicri təqvim | 14 BH - 13 BH |
| Erməni təqvimi | 3100-3101 (11 avqust)
ՈԸ |
| Çin təqvimi | 3304-3305 丁卯 - 戊辰 qırmızı dovşan
 - sarı əjdaha
 |
| Efiopiya təqvimi | 600 - 601 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 664-665 |
| - *Şaka sambat* | 530—531 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 3709-3710 |
| İran təqvimi | 14 BP - 13 BP |
| Buddist təqvimi | 1151 |
| Holosen təqvimi | 10608

  |

## Hadisələr

* Kəbə yenidən tikilmişdir.

## Doğumlar

## Ölümlər

* Əntərə ibn Şəddad
* Yami xaqan

## İstinadlar
# Den Syaopin

| Den Syaopin |
| --- |
| 邓小平 |
|  |
|  |
| Çin Kommunist Partiyası Hərbi Şurasının sədri |
| 7 noyabr 1976 – 24 iyun 1989 |
| Əvvəlki | Hua Qofen |
| Sonrakı | Tszyan Tszemin |
| Çinin maliyyə naziri |
| 19 sentyabr 1953 – 25 iyun 1954 |
| Əvvəlki | Çjou Enlay |
| Sonrakı | Li Siçüen |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 22 avqust 1904 |
| Doğum yeri | Sıçuan,  Çin imperiyası |
| Vəfat tarixi | 19 fevral 1997  |
| Vəfat yeri | Pekin,  ÇXR |
| Vəfat səbəbi | Parkinson xəstəliyi |
| Partiya | Çin Kommunist Partiyası |
| Təhsili | Sun Yatsen adına Universitet |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, jurnalist, diplomat, dövlət başçısı |
| Dini | ateizm |
| Hərbi xidmət |
| Qoşun növü | Çin Xalq Azadlıq Ordusu |
| Döyüşlər | * Çin-yapon müharibəsi
 |
| Rütbəsi | * Ali Baş Komandan
 |
|

---

 |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Den Syaopin** (çin. 鄧小平; 22 avqust 1904[…] – 19 fevral 1997, Pekin) — Çin Kommunist Partiyası Hərbi Şurasının sədri (1976–1989).

## İstinadlar
# Estuari

**Estuari** (lat. aestuarium, su basmış mənsəb) – dənizə tərəf geniş açılmış qıfabənzər çay mənsəbi. Estuari çayın töküldüyü yerdə dəniz səviyyəsinin qalxması, çayın gətirdiyi materialların qabarma-çəkilmə və ya dəniz axınlarının yuyub aparması ilə əlaqədar əmələ gəlir. Estuari dəniz suyu və saf suyun keçid zonası (ekoton) sayılır.

Bununla əlaqədar Estuari nadir fiziki və bioloji əlamətləri ilə səciyyələnir. Estuarilər ilk növbədə insanın düşünülməmiş mənfi təsirinə məruz qalır. Odur ki, estuarilərin daim qorunması və səmərəli istifadəsi tələb olunur.
Estuari mənsəbli çaylara Ob, Yenisey, Parana, Müqəddəs Lavrenti, Kolumbiya, Kolorado, Konqo, Taxo, Murrey aiddir.

Bəzi çaylarda həm estuari, həm də delta yarana bilər bu cür çaylara Amazon və Yenisey çayını misal göstərmək olar

## İstinadlar
# Yanszı

| Yantszı |
| --- |
| Chang Jiang |
|  |
| Vikimedia | © OpenStreetMap  |
| Ölkə |  ÇXR |
| Keçdiyi ərazilər |  ÇXR |
|  |
| Mənbəyi | Tibet |
|  • Yüksəkliyi |
5 600 m |
|  |
| Mənsəbi | Şərqi Çin dənizi |
| Uzunluğu | 6 300 km |
| Su sərfi | 31 900 m³/san |
| Su hövzəsi |
Şərqi Çin dənizi |
| Hövzəsinin sahəsi | 1 808,5 km² |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Yantszı çayı
**Yantszı** (çin. 長江 listen — **Uzun çay**; çin dilində |揚子江|扬子江|Yángzǐ Jiāng|Yantsızyan) Listen) — Avrasiyanın ən sulu və uzun çayıdır. Dünya üzrə uzunluğuna görə Nil və Amazon çaylarından sonra 3-cü yeri tutur. Çin ərazisi ilə ilə axır, uzunluğu 5800 km, hövzəsinin sahəsi — 1 808 500 km².

Yantszı çayı Şərqi Çin dənizinə tökülərkən böyük delta yaratmışdır. Böyük məsafədə gəmiçilik üçün yararlıdır, suvarmada geniş istifadə olunur. Çin əhalisinin dörddə bir hissəsi Yantszı çayının hövzəsində yaşayır.

## Coğrafi mövqeyi

Çin Xalq Respublikasının ərazisində Sakit okeana (Şərqi Çin dənizi) tökülən çaylarından biri. Avrasiyada ən uzun çay. Tibet yaylasının mərkəzi hissəsindən, 5500 metr hündürlüyündən başlanır.

## Qolları

1. Yalunszyan
2. Yuanszyan
3. Minszyan
4. Qanszyan
5. Szyalinszyan
6. Xanşuy
7. Syanszyan

## Xarakteriktikası

Üç hissəyə bölünür:

1. Yuxarı axın
2. Orta axın
3. Aşağı axın

Y. dərəsində çoxlu iri göllər var. Çay Musson rejimlidir. Səviyyəsi İyul-Avqust aylarında qalxır. İl ərzində orta hesabla 280-300 mln. ton çöküntü gətirir.Orta illik su sərfi 34 min m³/san-dir.İllik axım 1072 km³-dir.Mənsəbindən 2850 km-ə qədər gəmiçiliyə yararlıdır.Balıq ovlanır.Y.hövzəsi mühüm kənd təsərrüfatı rayonudur. Əsasən, çəltik, həmçinin pambıq, buğda, batat, çay, çətənə və s. yetişdirilir.

Yantszı çayı üzərində qurulan Yantszı hidroelektrik stansiyası orta hesabla Çinin yarıya qədərini elektrik enerjisi ilə təmin edir. Onun tikintisi 32 milyard dollara başa gəlib.

## Əsas portları

Şanxay,Nankin,Uxan,Çunsin,Çendu və s.

## İstinadlar

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası