Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Şi Le

| Şi Le Şilonq Minq Qotszu |
| --- |
| 石勒 世龍 明 高祖 |
|  |
|  |
| Hu Çao imperiyası I şanyüsü |
| Sonrakı | Şi Honq |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 274 |
| Doğum yeri | Şansi, Çin |
| Vəfat tarixi | 333  |
| Fəaliyyəti | hərbi qulluqçu |
| Atası | Çuheçu |
| Anası | Vanq |
| Həyat yoldaşı | Liu Minq |
| Uşaqları | Şi Kan (oğulluq) Şi Hsinq Şi Honq Şi Hon Şi Hui |
| Dini | Tenqriçilik |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Şi Le** (274, Çin[d] – 333) — əslən Hunların Ci tayfasından olan əyan idi. Hu Çao imperiyasını qurmuşdu.

## İlk dövrləri

Şi Lenin əsl soyadının Şi olub-olmadığı məlum deyil, lakin Çin tarixçiləri onu bu soyad ilə qəbul edir. Atası Çuheçu və babası Yeyiyu qəbilə başçıları idi. Şi soyadını bir dostunun təklifi ilə alan Le ilk dövrlərdə Cin sülaləsi və Xan Çao hərbçisi olaraq yüksəlməyə başladı.

## Xan Çao dövrü

Liu Yuan dövründə general olan Şi Le onun övladları olan Liu He və Liu Konqa da xidmət etmişdi. 311-ci ildə az Hun ordusu ilə özlərindən çox olan Çin ordusunu məğlub edən Şi Le bütün tutduğu generalları edam edirdi. Bu onun şöhrətini artırırdı. Əmisi oğlu Şi Hu ilə birlikdə bütün döyüşləri qazanan Ledən hamı qorxurdu. Hsianquo şəhərini fəth edərək orda yaşamağa başladı. Şi hər yeni torpağı ələ keçirdikcə güclənirdi. 315-ci ildə isə bütün şərqi Xan Çaonun qubernatoru oldu. Lakin bir konspirasiya nəticəsində Xan Çaoya üsyan edərək öz dövləti olan Hu Çaonu qurdu.

## Müstəqillik dövrü

Əvvəlcə Cin sülaləsi qalıqlarını təmizləyən və Sienbiləri məğlub edən Le 329-cu ildə Xan Çao dövlətini işğal edərək özünü imperator elan etdi.

## İmperatorluq

Şi Le imperator olan kimi bir oğlu Şi Honqu vəliəhd, digər oğlu Şi Honu isə "ikinci şanyü" titulu ilə mükafatlandırdı. Şi Hu isə buna görə əsəbləşdi, bu qədər müvəffəqiyyətdən sonra heç olmasa ikinci şanyü titulu almalı idi. 333-cü ildə Şi Le xəstələndi və vəfat etdi. O heç kimin bilmədiyi bir yerdə dəfn olundu.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **SƏLƏF** Liu Hsin |  | **Şi Le Hu Çao hökmdarı və Çin imperatoru** 330-333 |  | **XƏLƏF** Şi Honq |
# Cənub və Şimal sülalələri

**Cənub və Şimal sülalələri** (çin. sadə. 南北朝, pinyin: *Nán Běi Cháo*) — Çin tarixində 420–589-cu illərdə on altı barbar düvlətlərindən Suy sülaləsinə qədər olan bir dövr.

## Cənub sülalələri

* Lzu Sun (劉宋; 420–479)
* Cənubi Tsi (齊; 479–502)
* Lyan (梁; 502–557, Sonrakı Lyan ilə birlikdə 587-ci ilə qədər)
* Sonrakı Lyan (後梁; 555–587)
* Çen (陳; 557–589)

## Şimal sülalələri

* Şimali Vey (北魏; 386–534)
* Şərqi Vey (東魏; 534–550)
* Qərbi Vey (西魏; 535–556)
* Şimali Tsi (北齐齊; 550–577)
* Şimali Çjou (北周; 557–581)
# Qərbi Vey

|  |
| --- |
| Tarixi dövlət |
| Qərbi Vey |
| 西魏 |
|  |
| 535 — 557 |
| Paytaxt | Çanqan |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Qərbi Vey** (çin. 西魏) ― Cənub və Şimal sülalələri dövründə Şimali Çində mövcud olmuş sülalə. 535-ci ildən 556-cı ilə qədər hakimiyyət sürmüşdür.

## İmperatorları

| Vəfatından sonrakı adı | Əsl adı | Hakimiyyət illəri | Era adı |
| --- | --- | --- | --- |
| İmperator Ven | Yuan Baoju | 535–551 | Datonq (大統) 535–551 |
| İmperator Fey | Yuan Qin | 551–554 | – |
| İmperator Qonq | Tuoba Kuo | 554–557 | – |

## İstinadlar
# Lyao sülaləsi

| Monqolustan tarixi |
| --- |
|  Bu məqalələr ölkə **seriyasındandır**

---

 |
| Qədim tarix |
|
Böyük Hun İmperiyası |
|
Xianbei dövləti |
|
Jujan xaqanlığı |
|
Göytürk xaqanlığı |
|
Uyğur xaqanlığı |
| Orta əsrlər |
|
Yenisey qırğızları |
|
Kidan |
|
Xamaq Monqol |
|
Böyük Monqol imperiyası |
|
Yuan |
|
Şimali Yuan |
|
Monqolustan Tzin sülaləsinin tərkibində |
| Müasir tarix |
|
Monqolustan Xalq Respublikası |
|
Monqolustan |
|

---

**Monqolustan portalı b
* m
* r
 |

**Lyao sülaləsi** (Çincə: 遼 pinyin: liáo, 916 - 1125), bugünkü Monqolustan və Çinin şimal hissəsində hakimiyətini quran Qarakitayların (Kidan 契丹 qìdān) xanədanı.

## Tarixi

Lyao çayının ətrafında iqamet edən Kıtaylardan Yelu Abaoji (耶律阿保機 Yēlǜ Ābǎojī), 907-ci ildə Kıtay xaqanı olmuş və 916-cı ildə özünü "Tanrı imperatoru" (天皇帝 tiān huáng dì) elan etmiş və Böyük Kitan (大契丹 dà qìdān) qurmuşdu.

947-ci ildə ikinci imperatoru Taizong (太宗 Tàizōng, əsli adı: Yelü Deguang 耶律德光 Yēlǜ Déguāng) ölkənin adını "Lyao" olaraq dəyişdirdi. Ölkənin adı 983-cü ildə təkrar "Kidan", 1066-cı ildə yenə "Lyao" olmuşdu.

## İstinadlar
# Çju Yuançjan

| Çju Yuançjan |
| --- |
| çin. 朱興宗 çin. 朱重八 çin. 朱元璋 çin. 洪武帝 |
|  |
|  |
| Çin imperatoru |
| 23 yanvar 1368 – 24 iyun 1398 |
| Əvvəlki | Togon Teymur |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum adı | Chongba |
| Doğum tarixi | 29 oktyabr 1328(1328-10-29) |
| Doğum yeri | * Fenyan[d], Çin
 |
| Vəfat tarixi | 24 iyun 1398(1398-06-24) (69 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Nankin
 |
| Dəfn yeri | * Syaolin[d]
 |
| Fəaliyyəti | rəhbər, hökmdar[d] |
| Dini | buddizm |
| Rütbəsi | * admiral,
* general
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Çju Yuançjan** (29 oktyabr 1328, Fenyan[d] – 24 iyun 1398, Nankin) — 1368-1398-ci illərdə Min imperiyasının ilk imperatoru.

1351-1368-ci illərdə monqollora qarşı baş qaldırmış Qırmızısarıqlılar üsyanının rəhbərlərindən biri olmuş, 1368-ci ildə monqolları hakimiyyətdən devrirərək Nankində özünü imperator elan etmiş və Min imperiyasının əsasını qoymuşdur.

## İslahatları

Çju Yuançyan hakimiyyətə gəldikdən sonra bir sıra tədbirlər həyata keçirdi. Monqollara və onlara xidmət edəb yerli feodallara məxsus torpaqlar dövlət mülkiyyəti elan edildi. Əhali və bütün torpaqların siyahıyaalması keçirildi. Torpaqların bir qismi kəndlilərin, qalanı isə xəzinənin ixtiyarına keçdi. Kəndlilər üzərinə qoyulmuş vergi və mükəlləfiyyətlər azaldıldı. Sənətkarlar və tacirlər üzərinə qoyulmuş tamğa vergisi ləğv olundu. 1375-ci ildə pul islahatı keçirildi və yeni kağız pullar dövriyyəyə buraxıldı. Çju Yuançjanın bu tədbirləri XIV-XV əsrlərdə Çin iqtisadiyyatının inkişafına şərait yaratdı, Min imperiyasında güclü idarəçilik aparatı və ordu yaradıldı.

## İstinadlar
# Sadır Pəlvan

| Sadır Pəlvan |
| --- |
| uyğ. سادىر پالۋان |
|  |
| Digər adı |
Sadır Xoşaxmat |
| Doğum tarixi | 1798 |
| Doğum yeri | Külçə |
| Vəfat tarixi | 1871  |
| Vəfat yeri | Külçə |
| Milliyyəti |
uyğur |
| Dini |
islam |
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
| Tanınır |
XIX əsrin sonlarında Uyğurların milli azadlıq mübarizəsinin lideri |

**Sadır Pəlvan** (uyğ. سادىر پالۋان) — xalq qəhrəman, 1864-cü il uyğurların İli bölgəsindəki üsyanının liderlərindən biri.

## Həyatı

Sadır Palvan 1798-ci ildə Külçə rayonunun Mollatoxtiyuzi kəndində anadan olmuşdur. Əsl adı Sadır Xoşəhməddir. Palvan (Pəhləvan, İgid) adı ona xalq tərəfindən inanılmaz fiziki gücünə, iri cüssəli bədən quruluşuna malik olması və uyğurların azadlıq hərəkatındakı iştirakına və qəhrəmanlığı səbəbilə verilmişdir. Əslən Xotandan olan atası Xoşəhmət 1766-cı ildə İliyə köçmüşdür. Sadır Pəlvanın özü çox cəsur adam sayılırdı və hələ də onun haqqında uyğur və qazaxlar arasında əfsanələr dolaşır. O, gənc yaşlarından bölgədəki Çin hakimiyyətinə qarşı müxtəlif silahlı hərəkatlarda fəal iştirak etmişdir. Çin hökuməti hər dəfə bölgədə çıxışlar başlayanda birimci Sadır Pəlvanın üstünə hərbi qüvvələr göndərirdi.

## İli üsyanında iştirak

Sadır Pəlvan 1864-cü ildə uyğurlar və dunqanların İli bölgəsində Tzin hakimiyyətinə qarşı üsyanının fəal iştirakçısı olmuşdur. O, Əbdürəsul bəy və Alaxan Sultanla birlikdə üsyanın əsas rəhbərlərindən idi. 1865-ci ildə ilk İli sultanı olan Məzəmzət bəy tərəfindən Əbdürəsul bəyin öldürülməsindən sonra Alaxan Sultanla daha sıx birləşdi. 1865-ci il fevralın 2-də Çin qalası Bayandayın Alaxan və Sadır Pəlvan qüvvələri tərəfindən ələ keçirildikdən sonra onların qruplaşması daha da gücləndi. Ardınca onların birləşmiş qüvvələri Çhilpanza istehkam-qalasını da birlikdə tutdular. Sadır Pəlvan yaşının çox olmasına baxmayaraq, hər iki istehkam-qalaya hücumda şəxsən iştirak etmişdi. Elə həmin il Molla Şövkət Axund taxtdan endirildi. Sadır Palvan Alaxan Sulatnın İli sultanlığının başçısı seçilməsində xüsusi rolu olur. 1871-ci ildə rus qoşunları İli sultanlığın ərazisinə soxulanda Sadır Pəlvan artıq ağır xəstə idi. Bu səbəbdən o, ruslarla döyüşlərdə iştirak edə bilmir.

Sadır Pəlvan pəhləvanlıqdan əlavə şair kimi də məşhur idi.

Sadır Pəlvan 1871-ci ildə xəstəlikdən vəfat etmişdir. O, doğulduğu Külçə şəhərindəki Mollatoxtiyuzi məhəlləsinin müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
# Sun Yatsen

| Sun Yatsen |
| --- |
| çin. 孫逸仙 |
|  |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 12 noyabr 1866(1866-11-12)[…] |
| Doğum yeri | * Cuihenq[d], Tzin sülaləsi
 |
| Vəfat tarixi | 12 mart 1925(1925-03-12)[…] (58 yaşında) |
| Vəfat səbəbi | qaraciyər xərçəngi |
| Dəfn yeri | * Sun Yatsen türbəsi
 |
| Partiya | * Homindan
 |
| Təhsili | * Kuins Kolleci[d],
* Punahou Məktəbi[d] (1883),
* Yolani Məktəbi[d] (1882),
* Bodzi Tibb Kolleci[d] (1886–1887),
* Honkonq Tibb Kolleci[d] (1887–1892)
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, həkim, filosof, inqilabçı, müəllif |
| Uşaqları | 5 (Sun Fo, Sun Wan, Fumiko Miyagawa, Sun Yan daxil olmaqla) |
| Hərbi xidmət |
| Döyüşlər | * Sinxay inqilabı
 |
| Rütbəsi | * generalissimus
 |
|

---

 |
| Təltifləri |  |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Sun Yatsen** (12 noyabr 1866[…], Cuihenq[d], Tzin sülaləsi – 12 mart 1925[…]) — Çin inqilabçı demokratı. Çində ilk inqilabi təşkilat olan *"Çin dirçəliş ittifaqı"*nı yaratmışdır.

## Həmçinin bax

* Üç xalq prinsipi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sun Yatsen
# Çin Respublikası (1912–1949)

|  |
| --- |
| Tarixi dövlət |
| Çin Respublikası |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
|  |
| 1 yanvar 1912 — 7 dekabr 1949, 1971 |
| Paytaxt | Şuntian-Fu[d], Nankinq[d], Çunkqkinq[d], Nanyinq-Fu[d], Xinqjao[d], Çunkqkinq[d], Nankinq[d], Kanton[d], Pekin, Nankinq[d] |
| Dil | mandarin çincəsi |
| Pul vahidi | yuan[d] |
| İdarəetmə forması | respublika |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Çin Respublikası** və ya sadəcə **Çin** — hökumətin hal-hazırda da yerləşdiyi Tayvana köçürülməsindən əvvəl 1912—1949-cu illərdə Çin ərazisində mövcud olmuş suveren dövlət.

## İstinadlar
# Horloogiyn Çoybalsan

| Horloogiyn Çoybalsan |
| --- |
| monq. Хорлоогийн Чойбалсан monq. ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠴᠣᠢᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ |
|  |
|  |
| Xarici İşlər Nazirliyi (Monqolustan) |
| 1939 – 1950 |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 8 fevral 1895(1895-02-08) |
| Doğum yeri | * Xentiy vilayəti, Monqolustan
 |
| Vəfat tarixi | 26 yanvar 1952(1952-01-26) (56 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Moskva, RSFSR, SSRİ
 |
| Vəfat səbəbi | xərçəng xəstəliyi |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, hərbi qulluqçu |
| Dini | ateizm |
| Hərbi xidmət |
| Döyüşlər | * Sovet-Yapon sərhəd konfliktləri[d],
* İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi
 |
|

---

 |
| Təltifləri |                    |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Horloogiyn Choybalsan** (monq. Хорлоогийн Чойбалсан; 8 fevral 1895, Xentiy vilayəti – 26 yanvar 1952, Moskva) — Monqolustan kommunist siyasətçisi və 1930-cu illərdən ölümünə qədər Monqolustan Xalq Respublikasının lideri olmuş feldmarşalı.

## Həyatı və vəfatı

Monqolustanın müasir tarixində bütün siyasi səlahiyyətlərə sahib olan və Monqolustanın Stalini kimi də tanınan yeganə lider idi. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ölkənin müstəqilliyi beynəlxalq səviyyədə tanındı.

1951-ci ilin sonlarında Çoybalsan böyrək xərçəngindən müalicə üçün Moskvaya getdi. 1952-ci il yanvarın 26-da orada vəfat etmişdir. Çoybalsanın cənazəsi tam hərbi şərəflə Monqolustana qaytarıldı və ona paytaxtda həm Monqolustan, həm də Sovet rəsmilərinin iştirakı ilə dövlət dəfn mərasimi verildi. O, Ulan-Batorda Altan Ulgii qəbiristanlığında dəfn edilib.

1954-cü ilin iyulunda onun cənazəsi Süxbatar meydanının şimal tərəfində, Hökumət Evinin qarşısında yeni tikilmiş Süxbaatar məqbərəsinə aparıldı. Məqbərə 2005-ci ildə sökülüb və hər iki hökmdarın cənazələri Buddist ruhanilərin nəzarəti altında təntənəli şəkildə yandırılıb və külləri Altan Ulgii qəbiristanlığında yenidən basdırılıb.

## İstinadlar