Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sənaye parkı

**Sənaye parkı-** (həmçinin **sənaye obyekti**, **ticarət məkanı** olaraq da tanınır), sənayenin inkişafı məqsədi üçün planlaşdırılan və rayonlaşdırılan ərazi kimi nəzərdə tutulmuş ərazidir. Sənaye parkı biznes və ya ofis məqsədli ilə yaradılan parkların daha "ağırçəkili" bir versiyası kimi düşünülə bilər, baxmayaraq ki, ağır sənayeyə nisbətən yüngül sənaye kimi xarakterizə olunur.

## Faydaları

Sənaye parkları, bir qayda olaraq, şəhərin əsas yaşayış sahəsinin kənarlarında və ya xaricində yerləşir. Normal şəkildə magistral və dəmir yolu da daxil olmaqla yaxşı nəqliyyat imkanı ilə təmin olunur. Belə nümunələrdən biri Londonun Temza Gateway bölgəsindəki Temza çayı boyunca yerləşən çox sayda sənaye məhəlləsidir. Sənaye parkları ümumiyyətlə nəqliyyat vasitələrinə yaxın, xüsusilə də magistral yollar, dəmir yolları, hava limanları və portlar da daxil olmaqla birdən çox nəqliyyat rejiminin kəsişdiyi yerlərdə yerləşir. Şimali Amerika sənaye parkının isə ümumi xüsusiyyəti parkın su tələblərini qarşılamaq və yanğınsöndürmə məqsədləri üçün kifayət qədər su tutmağa kömək edən su qülləsinə sahib olmasıdır. Bu həm də sənaye parkını və ərazini reklam edir, çünki adətən cəmiyyətin adı və loqotipi onun üzərinə rənglənmişdir.

Sənaye parkları təşkil etmək üçün torpaq ayırmanın bir sıra məqsədləri mövcuddur:

* Xüsusi infrastrukturu ayrılmış ərazidə cəmləşdirməklə, həmin infrastrukturun mühüm xərclərini azaltmaq. Bu cür infrastruktura yollar, dəmir yolu xətləri, limanlar, yüksək enerji təchizatı (çox vaxt üç fazalı elektrik enerjisi daxil olmaqla), yüksəksəviyyəli rabitə kabelləri, böyük həcmli su təchizatı və yüksək həcmli qaz xətləri daxildir;
* Bir yerdə vahid infrastrukturu təmin etməklə yeni bizneslər cəlb etmək;
* Şəhər yerlərindən sənaye sahələrini uzaqlaşdırmaqla sənayenin ətraf mühitə və sosial sferaya təsirini azaltmağa çalışmaq;
* Yerli səviyyədə ekoloji nəzarəti təmin etmək.

## Tənqidi yanaşma

Fərqli sənaye parkları bu meyarları fərqli dərəcələrdə qarşılamaqdadır. Bir çox kiçik icmalar yalnız yaxınlıqdakı magistral yola çıxan və yalnız əsas kommunal və yol xətləri olan sənaye parkları yaratmışdılar. İctimai nəqliyyat seçimləri məhdud və ya heç mövcud olmaya bilər.

Pakistan kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sənaye parkları çoxsaylı əlavə çətinliklərlə üzləşir. Bura ixtisaslı işçi qüvvəsinin və köklü fərqli sənaye sahələrinin (məsələn, əczaçılıq və s.) birləşməsi daxildir ki, bu da tez-tez keyfiyyət mərkəzli sənaye üçün əlverişsiz nəticələrə səbəb olur

## Çeşidlilik

Biotexnologiya sahəsində ixtisaslaşmış sənaye parkına biotexnologiya sənaye parkı deyilir. O, həmçinin bio-sənaye parkı və ya eko-sənaye çoxluğu kimi də tanına bilər.

Birdən çoxmərtəbəli sənaye fabrikaları (flatted factories) torpaqların az olduğu Sinqapur və Hong Kong kimi şəhərlərdə mövcuddur. Bunlar ümumiyyətlə mənzillərə bənzəyir, lakin əvəzinə fərdi sənaye sahələrinə sahibdirlər. Bu fabriklər müxtəlif səviyyəyə xidmət edən, hər fabrikin çox hissəsinə giriş təmin edən yük liftləri və yollara sahibdirlər.

## İstinadlar
# Ordu

| Vahid | Heyət | Rəhbər |
| --- | --- | --- |
| Tim | 4 | Kiçik çavuş Çavuş Baş çavuş Birinci dərəcəli starşina İkinci dərəcəli starşina Üçüncü dərəcəli starşina |
| Manqa | 8-13 | Kiçik gizir Gizir Baş gizir Kiçik miçman Miçman Baş miçman |
| Taqım | 25-26 | Kiçik leytenant Leytenant Baş leytenant |
| Bölük | 80-225 | Baş leytenant Kapitan (hərbi rütbə) Kapitan-leytenant |
| Tabor | 300-1300 | Kapitan (hərbi rütbə) Mayor Polkovnik-leytenant Üçüncü dərəcəli kapitan |
| Alay | 1300-3000 | Polkovnik-leytenant Polkovnik İkinci dərəcəli kapitan |
| Briqada | 3000-5000 | Polkovnik General-mayor Kontr-admiral |
| Diviziya | 10000-15000 | General-mayor Kontr-admiral |
| Korpus | 20000-45000 | General-leytenant Vitse-admiral |
| Ordu | 80000-200000 | General-polkovnik Admiral |
| Ordu qrupu | 400,000–1,000,000 | Dörd ulduzlu general/Admiral/Marşal/Böyük Admiral |

**Ordu** — dövlətin silahlı qüvvələrinin əsas hissəsi; məsələn, Azərbaycan Milli Ordusu, müdafiə ordusu, hücum ordusu, ekspedisiya ordusu və s.
Ordu, bir dövlətin silahlı qüvvələrinin bütünü ya da hər hansı bir hərbi qüvvənin ən böyük birliyi. Ordular 4 elə 6 korpuslardan meydana gələr. Günümüz orduları əksəriyyətlə ən az general rütbəsinə sahib hərbçilər tərəfindən idarə edilir. Ordunun vəzifəsi dövlətə qarşı gələcək daxili və xarici təhdidlərdən müdafiə etməkdir. Buna qarşı indiki vaxtda və ya keçmişdə müxtəlif ölkələrdə ordunun rəhbərliyə əl qoyması da görülmüşdür.

Ordu, üç hissədən meydana gələr: Quru Qüvvələri, Dəniz Qüvvələri və Hava Qüvvələri. Bəzi ölkələrdə bu üç hissəyə əlavə olaraq Sahil Mühafizə, Daxili Qüvvələr, Dəniz Piyadaları, Kosmik Qüvvələri, Dəniz Hava Qüvvələri, Havadan Müdafiə Qüvvələri, Xüsusi Qüvvələr, Hərbi Kəşfiyyat, Topçu Qüvvələri, Raket Qüvvələri, Mərmi Qüvvələri və Hərbi Tibb Xidməti kimi alt hissələr də orduların tabeliyində vardır.
Bəzi ölkələr isə öz silahlı qüvvələrinə içində Quru Qüvvələri, Hava Qüvvələri, Dəniz Qüvvələri vs. qüvvələr olmasına baxmayaraq "silahlı qüvvələr" adı yerinə "ordu" adını verər (Məs: Çin Xalq Ordusu, Vyetnam Xalq Ordusu kimi). Bəzi ölkələr isə Quru qüvvələrini silahlı qüvvələrin ana və baş ordusu olaraq qəbul edər və Quru qüvvələrinin bayrağını və ya emblemi silahlı qüvvələrin emblemi edər. Eləcə də ordunun ən yüksək ali vəzifəsi General Polkovnikdir.

## Etimologiya

Azərbaycan dilindəki "ordu" sözü qədim türkcə "qərargah, saray" mənasını daşıyan "ordu və ya "ordo" sözündən əmələ gəlmişdir. Bu söz monqolca "ordu" sözü ilə sinonimdir və eyni məna daşıyır. Əvvəlcə "imarət, qərargah" mənasını versə də, XIII əsrdən sonra ərəbcə olan "əsgər" sözünün qarşılığı kimi istifadə edilmişdir. XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə **ləşkər** (لشکر) adlandırılmışdır. Bu söz fars mənşəlidir.

## İstinadlar
# Komanda

**Komanda** ― ümumi maraq və ideya uğrunda birləşmiş və fəaliyyət göstərən insanlar qrupudur.

Komandalar yüksək dərəcədə mürəkkəb və çox sayda mütəxəssislərin iştirakı tələb olunan məsələlərin həlli üçün yaradılır. Komanda daimi, bir müddətlik və ya konkret zamanda bir məsələnin həlli üçün yaradılır.Komanda üzvləri bir-birini dəstəkləyir, son nəticə üçün birgə məsuliyyət daşıyırlar.

Komandanın mütləq lideri olur, o kollektivin fəaliyyətini əlaqələnbdirir və fəaliyyət xəttini qurur.

## İstinadlar
# Sırdərya

| Sırdərya |
| --- |
|  |
|  |
| Ölkə | * Qazaxıstan
* Özbəkistan
* Tacikistan
* Qırğızıstan
 |
|  |
| Mənsəbi | Kiçik Aral |
| Uzunluğu | * 2.212 km
 |
| Su sərfi | 703 m³/san |
| Hövzəsinin sahəsi | 219.000 km² |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Sırdərya** (özb. Sirdaryo, tac. Сирдарё, qaz. Сырдария, q.yun. Ἰαξάρτης, *Якса́ртес*) — Mərkəzi Asiyada uzunluğuna və bol sululuğuna görə ikinci çay (Amudəryadan sonra).

## Təsvir

Sırdərya çayı Fərqanə vadisinin şərq hissəsində Narın çayının və Qaradərya çayının qovuşmasıyla yaranır. Sırdərya çayının mənbəyi dağlıq hissədə formalaşır. Əsasən qar suları ilə, qismən də yağış, yeraltı sular ilə qidalanır.

Çay Fərqanə vadisindən və Fərhad dağlarından (dib eroziya) keçdikdən sonra enli (düzənliklərdə yan eroziya üstün olduğu üçün) axır. Ac çöl sahəsində 14.7 km eninə genişlənir.

Sırdərya çayı aşağı axarlarda — Qızılqum səhrasında şərq və şimal kənarları üzrə axır; çay yatağı burada əyri-üyrü və daimi olmayandır, qış və yaz aylarında tez-tez daşqınlar olur. Türküstan şəhərindən keçən hissəsində çayın aşağılarında Josalı rayon mərkəzinə qədər geniş subasar sahə (10–50 km eniylə, uzunluq təxminən 400 kilometr) var, Bu çay kənd təsərrüfatı üçün olduqca əlverişlidir. Belə ki, Sırdərya çayından çəkilmiş kanallar, süni suvarma şəraitində olan yerlərdə, kənd təsərrüfatını inkişaf etdirməyə kömək edir. Bu yerlərdə xüsusilə çəltikçilik, bostançılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq inkişaf edib. Bəzi yerlərdə çay dərəsi boyunca uzanan tuqay meşələrinə rast gəlinir.

Sırdərya əvvəllər Aral dənizinə tökülürdü. Hal-hazırda, dənizin səviyyəsinin faciəli azalmasına və dənizin iki hissəyə (1989-cu ildə) parçalanmasına görə, çay dənizin ("Kiçik dəniz" hissəsinə) şimal hissəsinə düşür.

## Tarix

Yunan tarixçilərinin əlyazmalarında çayın orta axını "Tanais" adını daşıyırdı. Bu ad skiflərin ərazisindən axan Don-Tanaisa çayından götürülmüşdür. Orta Asiya və Avropada iki Tanaisanın mövcudluğu e.ə II əsirdə qeyd edilmişdi. Yunan yazıçısı Arriananın sözlərinə görə, Sırdərya həmçinin "Yaksart" adını daşıyırdı — bu qədim yerli ad ehtimal edilir ki, yerli saksoniya tayfalarının arasında yayılmışdı.

## Qalereya

*
* Sırdərya çayının peykdən görünüşü
* Sırdəryada. Baykonur şəhəri
# Huanhe

| Xuanxe |
| --- |
| Huáng Hé |
|  |
| Vikimedia | © OpenStreetMap  |
| Ölkə |  ÇXR |
|  |
| Mənbəyi |   |
|  • Yüksəkliyi |
4 500 m |
|  |
| Mənsəbi | Sarı dəniz |
| Uzunluğu | 5 464 km |
| Su sərfi | 2 571 m³/san |
| Su hövzəsi |
Sarı dəniz |
| Hövzəsinin sahəsi | 752 000 km² |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Huanhe** (çin 黄河, pinyin Huáng Hé – **Sarı çay**, q.türk Yaşıl Ögüz) — Çində çay.

Musson yağışları ilə qidalanır. Bu səbəbdən yay aylarında daşır. Daşqınlar zamanı çay ətrafında fəlakətli təbiət hadisəsi yaranır. Milyonlarla hektar əkin sahəsi məhv olur. Bu çaydan qış aylarında suvarmada istifadə edilir. Huanhe çayı hövzəsi əhalinin tarixən sıx məskunlaşdığı və dünyada ən mühüm əkinçilik rayonlarından biridir.

## İstinadlar
# Merilend

| **Merilend** ing. Maryland |
| --- |
| Ştat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| Təxəllüsü: Köhnə sərhəd ştatı Azad ştat Kiçik Amerika Miniatur Amerika |
| Şüarı: Güclü əməllər, nəzakətli sözlər |
| Himni: Maryland, My Maryland |
| ABŞ xəritəsində Merilend |
| Rəsmi dil | Rəsmi dili yoxdur. |
| Paytaxtı | Annapolis |
| Ən iri şəhəri | Baltimor |
| Ən iri metropoliteni | Baltimor-Vaşinqton Metropoliten Ərazisi |
| Ərazisi | 42-ci (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 12,407 mil² (32,133 km2) |
|  • Eni | 101 mil (163 km) |
|  • Uzunluğu | 249 mil (400 km) |
|  • % su | 21.0 |
|  • En dairəsi | 37° 53′ Ş - 39° 43′ Ş |
|  • Uzunluq dairəsi | 75°  03′ Q - 79°  29′ Q |
|  |
| Əhalisi | 19-cu (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 6,006,401 (2015) |
|  • Sıxlıq | 596/mil²  (230/km2) 5-ci (ABŞ üzrə) |
|  • Təsərrüfatın Orta Gəliri | 73,594 $ (3-cü) |
|  |
| Yüksəklik |  |
|  • Maksimal yüksəklik | Hoy-Krest 3,360 ft (1,024 m) |
|  • Orta yüksəklik | 350 ft  (110 m) |
|  • Minimal yüksəklik | Atlantik okeanı Dəniz səviyyəsi |
|  |
| Ştatlıqdan Əvvəl | Merilend Əyaləti |
| İttifaqa qəbul | 28 aprel, 1788 (7-ci) |
| Qubernator | Larri Hoqan (R) |
| Leytenant-qubernator | Boyd Rezerford (R) |
| Qanunverici hakimiyyət | Ümumi Assambleya  |
|  • Yuxarı Palata | Senat |
|  • Aşağı Palata | Nümayəndələr Palatası |
|  |
| ABŞ Senatorları | Barbara Mikulski (D) Ben Kardin (D) |
| ABŞ Palata nümayəndələri | 7 Demokrat 1 Respublikaçı (siyahı) |
| Saat qurşağı | Şərq UTC -5/-4 |
| ISO 3166 | US-MD |
| Abbreviatura | MD |
| Rəsmi saytı | maryland.gov |

**Merilend** (ing. Maryland) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Annapolis şəhəridir.

## Həmçinin bax

* ARINC

## İstinadlar
# Neytron ulduzu

**Neytron ulduzları** — Supernova partlayışı zamanı ortaya çıxan çox sıx və öz oxu ətrafında sürətlə dövr edən obyektlərdir. Belə ki kütləsi 1,4 Günəş kütləsi ilə 3 Günəş kütləsi arasında olan bir ulduz öz nüvəsində termonüvə sintezini başa çatdırdıqdan sonra sıxılır, Supernova partlayışı nəticəsində ulduzun üst qatları kosmosa dağılır, ortada isə həmin ulduzun yalnız nüvəsi qalır. Bu supersıx və kütləli nüvəni **Neytron ulduzu** adlandırırlar.

Bu kütləyə sahib olan nüvə çökərkən yüksək təzyiq və temperatur altında nüvənin elektronları və protonları birləşərək neytronları əmələ gətirir.

Ortaya maddəsi sadəcə neytronlardan ibarət olan bir kürə çıxır və buna görə onlar Neytron ulduzları deyilir. **Neytron ulduzu**nu daha da çökməyə qoymayan güc isə bu neytron qazının təzyiqidir.

Neytron ulduzlarının diametri ortalama 10–20 km-dir, kütləsi isə Günəşin kütləsindən ortalama 2 dəfə çoxdur. Bir qaşıq neytron ulduzu maddəsinin çəkisi Yer kürəsində 100 milyon tona bərabər olacaqdır.

Neytron ulduzları çox istidir və onların səth temperaturları 600.000 K-ə çatır. Onların maqnit sahələri Yer kürəsinin maqnit sahəsindən 10⁸-10¹⁵ dəfə daha güclüdür. Neytron ulduzunun səthində olan cazibə sahəsi Yerin cazibə sahəsindən təxminən 2×10¹¹ dəfə daha çoxdur.

Neytron ulduzlarının mövcudluğu 1967-ci ildə qadın astrofizik Cozelin Bell tərəfindən pulsarların aşkar olunmasından sonra məlum olmuşdur.

Sonra aşkar olundu ki, neytron ulduzları həm pulsarlarda, həm də rentgen şüalanma mənbələri olan barsterlərdə özünü büruzə verir. Güman olunur ki, təkamülün müəyyən mərhələsində neytron ulduzları aktiv qamma-şüalanma mənbəyinə çevilirlər.Bilinən öz oxu ətrafında ən sürətlə fırlanan neytron ulduzu, bir saniyəyə 716 dəfə və ya bir dəqiqəyə 43.000 dövr edən PSR J1748-2446ad neytron ulduzudur.Ekvatorda onun fırlanma sürəti işığın sürətinin 24%-i qədərdir.

Hazırkı dövrə qədər 500-dən çox neytron ulduzu aşkar olunmuşdur, onlardan 5%-i rentgen pulsarı, 10%-i barster, qalanları isə adi radiopulsarlardır.
# Bürc

**Bürc** — ulduzlu göyün bir hissəsidir. Ulduzların müşahidə və öyrənilməsinin əlverişliyi üçün ulduzlu göy bürclərə bölünür. Bürclərin əksəriyyətinə qədim zamanlardan əfsanəvi qəhrəmanların (Herkules, Persey və s.), heyvanların (Qoç, Buğa, Balıqlar və s.) və əşyaların (Teleskop, Günyə və s.) adları verilmişdir. 1922 ildən başlayaraq göy qübbəsi Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı ilə müəyyən edilmiş 88 bürcə ayrılır. Onlardan 31-i şimal yarımkürəsində, 11-i ekvatorda və 46-sı cənub yarımkürəsində görünür. Bürclərin sərhədləri 1935 ildə müəyyənləşdilmişdir. Ən böyük bürc Hidradır (1302 kvadrat dərəcə), ən balaca isə Cənub Xaçıdır (68 kvadrat dərəcə). Astronomiyada bürclər Eynar Hertsşprunq və Genri Rassel ilə tətbiq edilmiş qısaldılmış latın adları ilə işarə edilir. Parlaqlığa görə bürclərin ulduzları yunan hərfləri ilə düşən nizamda işarə edilir.

## Tarixçə

İnsanlar qədimdən ulduzların göydə qəribə fiqurlar əmələ gətirdiyini müşahidə etmişdilər. Onlar bu fiqurları Bürc adlandırmışlar. Bəzi bürclər asterizmlər adlanan bir vəya bir neçə ulduz qruplarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bir çox bürclərə əfsanəvi qəhrəmanların adı verilmişdir. Ulduzları asan müşahidə etmək və öyrənmək üçün ulduzlu səma 88 yerə bölünmüşdür. Bunlardan 47-si qədim yunan əsatirləri ilə bağlıdır. Şimal yarımkürəsinin səmasında Kassiopeya, Andromeda, Peqas, Persey, Orion, Böyük Ayı bürcləri parlayır. Bürclərdən biri də qədim yunan əsatirinin qəhrəmanı Herkulesin adını daşıyır. Şir və Hidra bürcləri Heraklın əfsanəvi igidliyini xatırladır. Peqas (qanadlı at), Əkizlər (Zevsin oğulları Kastor və Polluks) də əfsanəvı adlardır.

17-ci əsrdə yeni bürc adları meydana gəldi: Tovuz, Tukan, Hindli, Cənnət quşu və s. Bu adlar avropalılara kəşf etdikləri yeni ölkələrin özünəməxsus xüsusiyyətlərini xatırladırdı. 18-ci əsrdə astronomlar bir çox bürclərə ad verdilər: Saat, Mişar, Kompas, Teleskop, Soba və s.