Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Firon

**Firon** (yun. Φαραώ / pharaōn) — qədim Misirdə padşah, çar, kral.

Britaniya Ensiklopediyasına görə, "firon" kəlməsi yeni çarlıq dövründən etibarən (18-ci xanədanlıqdan başlayır; b.e.ə. 1539–1292-ci illər) 22-ci xanədanlığa qədər (b.e.ə. 945–730-cu illər) hörmət mənasında işlədilib, sonralar da bu söz çarın ünvanına çevrilib, əvvəllər isə bu xitab heç vaxt işlədilməyib.

Bu mövzuda başqa bir məlumat isə Amerika Akademik Ensiklopediyasında (Academic American Encyclopedia) qeyd edilmişdir. Həmin ensiklopediyada "firon" ləqəbinin yeni çarlıq dövründən etibarən istifadə edilməyə başladığı bildirilir.

## Firon Quranda

Göründüyü kimi, "Firon" kəlməsindən müəyyən bir tarixdən sonra istifadə edilməyə başlanıb. Dolayısı ilə Quranda bu fərqin tam olaraq qeyd edilməsi – Yusif dövründəki hökmdardan həmişə "kral, çar, hökmdar" olaraq bəhs edildiyi halda Musanın dövründəki hökmdarın hər dəfə "firon" adlandırılması – Quranın Allahın sözü olmasını sübut edən başqa bir dəlildir.

Keçmişin xəbərlərinin bir qisminə sənə belə nəql edirik. Sənə öz dərgahımızdan zikr də vermişik. Hər kəs ondan üz döndərsə, şübhəsiz ki, qiyamət günü ağır bir günaha yüklənəcəkdir" ("Taha", 20/99–100).

Əhdi Ətiqdə İbrahimlə Yusif dövründəki Misir hökmdarından Firon olaraq bəhs edilir, halbuki Firon hər iki peyğəmbərdən sonra işlədiləcəkdi. Quranda Yusif dövründəki Misir idarəçisindən bəhs edilərkən "hökmdar, çar, kral, sultan" mənalarına gələn ərəb dilində "əl-məlik" kəlməsi işlədilir:

"Hökmdar: "Onu mənim yanıma gətirin!" dedi…" ("Yusif" surəsi, 12/50).

Musa dövründəki Misirin idarəçisindən isə "Firon" kəlməsi ilə bəhs edilir. Quranda bildirilən bu fərqə nə Qədim və Yeni Əhddə, nə də yəhudi tarixçilərinin əsərlərində rast gəlmək olar. Onlar ancaq "Firon" ifadəsi işlədirlər. Həqiqətdə də Misir tarixində "Firon" ifadəsinin işlədilməsi ancaq sonrakı dövrlərə aiddir. "Firon" xitabı ilk dəfə bizim eradan əvvəl XIV əsrdə IV Amenhotepin dövründən etibarən işlədilməyə başlanmışdır. Yusif isə bu tarixdən ən azı 200 il əvvəl yaşayıb.

## Həmçinin bax

* Qədim Misir

## Xarici keçidlər

* Rulers of Egypt Arxivləşdirilib 2009-03-26 at the Wayback Machine – Archaeowiki.org
* Egyptian Royal Genealogy Arxivləşdirilib 2009-04-07 at the Wayback Machine
* Egyptian Pharaohs
* Digital Egypt for Universities
* Mummies of the Pharaohs at James M. Deem's *Mummy Tombs* site.
* The Coronation of Pharaoh Arxivləşdirilib 2009-03-18 at the Wayback Machine
# Tayvan kütləvi informasiya vasitələri

**Tayvan kütləvi informasiya vasitələri** — Tayvanın kütləvi informasiya vasitələri.

## Dövri nəşrlər

Tayvanda 600-dən çox qəzet və jurnal nəşr olunur. Dövri nəşrlərin çoxu ingilis dilindədir və onların hamısı Taybey şəhərində buraxılır.

### Qəzetlər

Tayvan qəzetləri
İngilis dilində olan əsas qəzetlər bunlardır:
**"İn dependent Evening Post"** qəzeti 1947-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı təqribən 300 min nüsxədir.

**"İndependent Morning Post"** qəzeti 1988-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı təqribən 300 min nüsxədir.

**"Commercial Times"** qəzeti 1978-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı təqribən 250 min nüsxədir.

**"China Post"** qəzeti 1952-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı təqribən 150 min nüsxədir.

Çin dilində aparıcı qəzetlər bunlardır:

**"Senşen bao"** (azərb. "Yeni həyat"‎) 1945-ci ildən etibarən Taybey şəhərində gündəlik nəşr olunur. Tirajı 460 min nüsxədir.

**"Lyanxebao"** (azərb. "Gündəlik xəbər icmalı"‎) 1951-ci ildən etibarən Taybey şəhərində gündəlik nəşr olunur. Tirajı 1,2 milyon nüsxədir.

2 dildə - Çin və ingilis dillərində çıxan qəzetlər isə bunlardır:

**"Çjunyanjibao"** (ing. "Central Daily News") Qomindan orqanı olaraq, 1928-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı təqribən 600 min nüsxədir.

**"Çjunqo jibao"** (ing. "China Times") 1950-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunur. Tirajı 1,2 milyon nüsxədir.

### Jurnallar

Əsas jurnallar bunlardır:

**"Free China Journal"** jurnalı 1964-cü ildən etibarən nəşr olunur. Tirajı təqribən 35 min nüsxədir.

## Radio

Radio verilişləri Taybey şəhərində yerləşən Çin Radio Verilişləri Korporasiyası (ing. "Broadcasting Corporation of China" və ya qısaca olaraq **BCC**) tərəfindən həyata keçirilir.

Ölkədə 229 ultraqısa və 140 orta dalğalı radiostansiya var.

## Televiziya

Ölkədə 76 telekanal var.

Tayvan televiziya şirkəti (ing. "Taiwan Television Enterprise" və ya qısaca olaraq **TTV**) 1962-ci ildə təsis edilmişdir. Taybey şəhərində fəaliyyət göstərir.

## İnformasiya agentlikləri

"Cunyanşe" Mərkəzi Xəbər Agentliyi 1924-cü ildən Taybey şəhərində fəaliyyət göstərir. Agentlik 1995-ci il dekabrın 30-da milliləşdirilmişdir.

"Sinxua" (azərb. "Yeni Çin"‎) Xəbər Agentliyi və ya Çin Xəbərlər Xidməti 1949-cu ildən rəsmi xəbər agentliyi kimi fəaliyyət göstərir.

## İnternet

Tayvan dünyanın ən çox kabelləşdirilmiş ölkələrindən biridir. Bu ölkədə genişzolaqlı internet xidməti digər ölkələrə nisbətdə həm ucuz, həm də sürətlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BBC Country Profile: Taiwan
* CIA - The World Factbook: Taiwan Arxivləşdirilib 2018-12-25 at the Wayback Machine
# Yaşayış sahəsi

Antarktikada bir habitat
**Habitat**, **yaşayış sahəsi** və ya **yaşayış mühiti** ― bir orqanizmin yaşadığı və inkişaf etdiyi yerdir. Bu yer fiziki cəhətdən bir regionun, yerin, havanın, torpağın və ya suyun xüsusi bir hissəsi ola bilər. Habitat (yaşayış sahəsi) bir okean və ya çəmənlik qədər böyük ola bilər və ya çürük bir ağacda yaşayan həşəratların bağırsağı qədər kiçik də ola bilər. Ancaq həmişə müəyyən edilə bilən və fiziki cəhətdən məhdud bir ərazidir. Birdən çox heyvan və ya bitki xüsusi bir yaşayış yerində yaşaya bilər. Dəvələrin yaşayış yeri çöllər, balıqların yaşayış yeri isə dəniz və şirin su ehtiyatlarıdır.

Canlı orqanizmləri əhatə edən hər bir şey *yaşayış mühiti* adlanır. Hər bir canlı orqanizm yaşayış mühiti ilə sıx bağlıdır. Yaşayış mühitində orqanizmlər müəyyən mühit amillərinin təsirinə məruz qalırlar. Mühitin orqanizmə təsir edən ayrı-ayrı elementləri ekoloji amillər adlanır. Canlı orqanizmə göstərdiyi təsirinə görə ekoloji amillər 3 böyük qrupa bölünür: *abiotik, biotik və antropogen amillər.*

*\*Abiotik amillər* (yun. *“a”* – inkar , *“bios”* – həyat) cansız təbiət amilləridir. Bunlara *işıq, rütubət, atmosfer təzyiqi, havanın temperaturu, torpaqda mineral duzların miqdarı, torpağın nəmişliyi* və *aerasiya* (yun. *“aer”* – hava) kimi amillər aiddir.

*\*Biotik amillər.* Canlı orqanizmlərin bir-birinə təsiridir. Məsələn, bitkilərin həşəratlarla tozlanması, orqanizmlər arasında rəqabət, yırtıcılıq, simbioz və s. biotik amillərdir.

*\*Antropogen amillər* (yun. *“anthropos”* – insan, *“genisisum”* – doğulma, mənşə) canlı orqanizmlərin həyat şəraitini dəyişməsi ilə müşayiət olunan insan fəaliyyətidir. Belə ki, insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində Yer səthinin relyefi, kimyəvi tərkibi, atmosferi və canlılar aləmi dəyişir.

## İstinadlar
# Marşal

**Marşal** (qədim alman sözü *marahscalc* — mehtər: qədim alman sözləri "marah" — at və "scalc" — nökər; fr. maréchal) — bir sıra ölkələrin ordularında general tərkibində ali hərbi rütbə. Bəzi ölkələrdə (çar Rusiyası, Böyük Britaniya, Almaniya, Avstriya, Hindistan) bu rütbə feldmarşal (*alm.* feldmarshall‎; feld — çöl, əyyari, qoşun) adlanırdı.
# Səhravilər

Səhravilər|  |
| Səhravilər xalqından olan kişi |
| Özünüadlandırma |
| الصحراويون |
| Dili |
|
Ərəb dili |
| Dini |
|
İslam |

**Səhravilər** (ərəb. الصحراويون‎ *əṣ-ṣəḥraviyyun*) — Qərbi Səhra mübahisəli ərazisində yaşayan əhalidir. Onlar Böyük Səhranın qərb hissəsində, indiki Mavritaniyada, Mərakeşin cənubunda və Əlcəzairin cənub-qərbində yaşayırlar. Qarışığı olduğu xalqların mədəniyyətinin qarışığıdır.

## Ədəbiyyat

* Hodges, Tony (1983), *Western Sahara: The Roots of a Desert War*, Lawrence Hill Books (ISBN 0-88208-152-7)
* Jensen, Erik (2005), *Western Sahara: Anatomy of a Stalemate*, International Peace Studies (ISBN 1-58826-305-3)
* Mercer, John (1976), *Spanish Sahara*, George Allen & Unwid Ltd (ISBN 0-04-966013-6)
* Norris, H.T. (1986), The Arab Conquest of the Western Sahara, Longman Publishing Group (ISBN 0-582-75643-X)
* Pazzanita, Anthony G. and Hodge, Tony (1994), *Historical Dictionary of Western Sahara*, Scarecrow Press (ISBN 0-8108-2661-5)
* Shelley, Toby (2004), *Endgame in the Western Sahara: What Future for Africa's Last Colony?*, Zed Books (ISBN 1-84277-341-0)
* Thobhani, Akbarali (2002), *Western Sahara Since 1975 Under Moroccan Administration: Social, Economic, and Political Transformation*, Edwin Mellen Press (ISBN 0-7734-7173-1)
* Thompson, Virginia and Adloff, Richard (1980), *The Western Saharans. Background to Conflict*, Barnes & Noble Books (ISBN 0-389-20148-0)

## Mənbə

* Photo gallery covering different aspects of life of refugees in Tindouf, by Danielle Van Brunt Smith Arxivləşdirilib 2011-08-09 at the Wayback Machine

## Xarici keçidlər
# İndoneziya dili

| İndoneziya dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | Bahasa Indonesia |
| Ölkələr | İndoneziya, Şərqi Timor, Surinam |
| Rəsmi status | indoneziya |
| Tənzimləyən təşkilat | Pusat Bahasa |
| Danışanların ümumi sayı | 200 milyon |
| Reytinq |
39 |
| Təsnifatı |
| Kateqoriya |
Avrasiya dilləri |
| Avstrotay dilləri
Avstroneziya dilləri
Malay-Polineziya dilləri
Malayic
Malayan
Malay dili
İndoneziya dili |
| Yazı | latın əlifbası |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | инд 210 |
| ISO 639-1 | id |
| ISO 639-2 | ind |
| ISO 639-3 | ind |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | ind |
| Ethnologue | ind |
| ABS ASCL | 6504 |
| IETF | id |
| Glottolog | stin1234 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**İndoneziya dili** — İndoneziyanın rəsmi dili. İndoneziyanın rəsmi dilidir və Şərqi Timorda rəsmi statusa malikdir. Əslində, İndoneziya 1945-ci ildə müstəqilliyini elan etdikdən sonra standartlaşdırılmış Malay dialektidir. Bu gün Malay və İndoneziya fərqli dillər hesab edilsə də, demək olar ki, eynidir.

İndoneziyada yaşayan insanların əksəriyyətinin ana dili yerli ləhcədir, lakin hamı İndoneziya dilini ikinci dil kimi də bilir. Ölkədə rəsmi yazışmaların, təhsilin və mətbuatın dili İndoneziya dilidir.

İndoneziya dünyanın dördüncü ən çox əhalisi olan ölkəsidir. Əhalisinin çoxluğuna görə İndoneziya dili dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir. İndoneziyalıların əksəriyyəti İndoneziya dilini ana dilləri ilə yanaşı yerli dillər (Yava və Sundan dilləri kimi) kimi istifadə edirlər. Ölkə daxilində təhsil, ünsiyyət və media dili əsasən İndoneziya dilidir. 1975-ci ildən 1999-cu ilə qədər İndoneziyanın bir hissəsi olan Şərqi Timorda ingilis dili ilə yanaşı İndoneziya dili də işçi dili kimi qəbul edilib․

Təkcə İndoneziya dilində danışan indoneziyalıların sayı İndoneziyanın 272 milyondan çox əhalisinin 250 milyonunu keçib. İndoneziya dili, həmçinin 33 milyon əhalisi olan Malayziya, Cənubi Tayland, Bruney, Sinqapur, Cənubi Filippin, Surinam və Amerika, Kanada, Yaponiya, Koreya kimi dünyanın müxtəlif İndoneziya diasporları kimi xaricdə dialekt variasiyasıdır. Yaxın Şərq və s. Buna görə də, İndoneziya dilinin İndoneziyada milli dil və ASEAN regionunda beynəlxalq dil kimi funksiyası və rolu üçün əks-səda və inkişafda davam etmək məqsədəuyğundur. İndoneziya dilinin geniş yayılması İndoneziyanın iqtisadiyyat, siyasət, mədəni diplomatiya rolunun güclənməsi ilə bağlıdır․

## Həmçinin bax

* İndoneziyaca Vikipediya
* Abadi (qəzet)

## İstinadlar
# Türkiyədə uyğurlar

**Türkiyədə uyğurlar** — Türkiyədə yaşayan və ya Türkiyə vətəndaşı olan uyğur əsilli şəxslər.

## Tarixi

Anadolu türkləri ilə uyğurlar arasında əlaqənin uzun bir tarixi var. Uyğurlar tarixən Türkiyə ərazisində məskunlaşmışdılar. Ərətna bəy əslən uyğurdur, Ərətna bəyliyinin əsasını qoymuş və eyni zamanda uyğurları bəyliyin ərazisinə köçürmüşdür. Həmçinin, 1980-ci illərdən ÇXR-da Şərqi Türküstan münaqişəsi səbəbilə uyğurlar Türkiyəyə köçmək üçün Şərqi Türküstanı kütləvi şəkildə tərk etməyə başlamışdılar. 2000-ci ildə Türkiyədə 10,000 uyğur var idi, 2009-cu ildə bu rəqəm 50 minə çatmışdır. 2018-ci ildə Mərkəzi Asiyadan uyğurların axını olmuş və onların sayı 150 minə qədər artmışdır. 2022-ci ilin məlumatına görə, Türkiyədə 200 mindən çox uyğur yaşayır.

## Demoqrafiya və məskunlaşma

* İstanbul – 120,000
* Antalya – 40,000
* Ankara – 20,000
* Alanya – 10,000
* Kayseri – 5,000
* Bursa – 1,000
* Digər şəhərlər – 4,000

## İstinadlar
# Spiritizm

**Spiritizm** (lat. spiritus “can, ruh”) — XIX əsrin ortalarında Fransada Allan Kardek tərəfindən işlənmiş dini-fəlsəfi doktrina.

Rusiyada "spiritizm" termini daha ümumi məna kəsb edərək, bir tərəfdən spiritizmin dini fəlsəfəsi ilə, digər tərəfdən isə sözdə "masaçevirmə", avtomatik yazı və sözün geniş mənasında spiritizm (spiritik seanslar) təcrübəsi ilə sinonimləşdi.

Kardek "Ruhlar Kitabı"nın girişində bildirmişdir ki, o, öz doktrinasını təyin etmək üçün yeni “spiritizm” termini təqdim edir, çünki “yeni anlayışlar yeni adlar tələb edir” . Bununla belə, bu söz dərhal çoxsaylı mənalar qazandı, adətən alçaldıcı və bir çox dini və gizli cərəyanlara, o cümlədən: kandomble, umbande, kaoday, santeriya, eləcə də Afrikadakı animizm ənənələrinə tətbiq olunmağa başladı. Spiritizmin ardıcılları sonradan iki anlayışın sferalarını bir-birindən ayırmağa bir neçə dəfə cəhd etdilər. A. Konan Doylun “ Spiritualizm tarixi ”ndə o, aydınlaşdırır: “spiritizm spiritualizmin bir hissəsidir, lakin əksinə deyil” .

## İstinadlar
# Jetuliu Varqas

| **Getúlio Dornelles Vargas** |
| --- |
| port. Getúlio Dornelles Vargas |
|  |
|  |
| Braziliya prezidenti |
| 3 noyabr 1930 – 29 oktyabr 1945 |
| Əvvəlki | Augusto Tasso Fragoso |
| Sonrakı | José Linhares |
| Braziliya prezidenti |
| 31 yanvar 1951 – 24 avqust 1954 |
| Əvvəlki | Eurico Gaspar Dutra |
| Sonrakı | Café Filho |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 19 aprel 1882(1882-04-19) |
| Vəfat tarixi | 24 avqust 1954(1954-08-24)[…] (72 yaşında) |
| Vəfat səbəbi | güllə yarası[d] |
| Fəaliyyəti | vəkil, siyasətçi |
| Dini | aqnostisizm |
| Hərbi xidmət |
| Qoşun növü | Braziliya ordusu[d] |
| Rütbəsi | * çavuş
 |
| Elmi fəaliyyəti |
| Elm sahəsi | siyasət, hüquq |
|

---

 |
| Təltifləri |             |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Getúlio Dornelles Vargas** (19 aprel 1882 – 24 avqust 1954[…]) — İki dəfə Braziliya prezidenti seçilən siyasi xadim. Bəziləri üçün güclü bir diktator olan Vargas, iri torpaq sahiblərinə qarşı apardığı ədalətli siyasətlə *"Yoxsulların atası"* ləqəbini almışdır.

## Həyatı

Rio Grande do Sul əyalətinin nüfuzlu ailələrindən birinin oğluydu. 1908 tarixində Porto Alleqre Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdi və dərhal siyasətə atıldı. 1922 tarixində Milli Konqresə daxil oldu və 4 il burda vəzifədə qaldı. 1926 tarixində Luis Pereira rəhbərliyində maliyyə naziri oldu. 1928 tarixində Rio Grande do Sul əyalətinin icra başçısı seçildi. 1930-cu ildə keçirilən seçim kompanyasında qalib gəlmədi. Buna baxmayaraq siyasətdən çəkilmədi və oktyabr üsyanlarına qatıldı. 3 noyabr 1930 – 17 iyul 1934 tarixlərində müvəqqəti hökumətin başına keçdi. 17 noyabr 1934 tarixində qurucu məclis tərəfindən prezident seçildi. 10 noyabr 1937 tarixində inqilabın lideri olaraq totalitar rejimli Estado Novo dövlətini qurdu.

1930-cu illərdə Braziliya böyük torpaq sahibkarlarının rəhbərlik etdiyi əyalətlər federasiyası tərəfindən idarə edilirdi. Vargas dönəmində bu federal sistem aradan qaldırıldı. Vergi siyasəti dəyişdirildi və əyalət rəhbərləri mərkəzi hakimiyyətə tabe edildi. Seçici sayı 4 dəfə artdı və gizli səsvermə üsulu tətbiq edildi. Qadınlara səsvermə hüququ verildi və geniş təhsil islahatları aparıldı. İnvestisiyalar sürətli sənayeləşməylə canlandırıldı. Ancaq Vargas özəl sektora müdaxilə edə bilmirdi və apardığı islahatlar ölkənin ucqar yerlərində tətbiq edilmirdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Braziliyada dəyişən siyasi vəziyyətin təsiriylə 29 oktyabr 1945 tarixində baş verən çevrilişlə Vargas devrildi. 1945-ci ilin dekabr ayında Rio Grande do Sul əyalətindən senator seçilsə də, 1950-ci illərə qədər passiv siyasi fəaliyyətlə məşğul oldu. Ancaq 1950 prezident seçimlərində qalib gəldi və yenidən siyasi fəaliyyətə başladı. 31 yanvar 1951 tarixində vəzifəsinə başladı.

Ancaq bu dəfə onu prezident seçənləri qane edə bilmədi. Bu səbəbdən xalqın dəstəyini almaq üçün milliyətçi siyasət yürütdü. 1954-cü ildə hökumətə qarşı müxalifət gücləndi. Nəticədə silahlı qüvvələr də Vargasın vəzifədən geri çəkilməsini tələb etdi. Çətin vəziyyətdə qalan Vargas intihar etdi.

## Həmçinin bax

* Jetuliu (film, 2014)

## İstinadlar
# Katarantus

| Katarantus |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:EvdikotlarKlad:Bazal evdikotlarKlad:SuperasteridlərKlad:AsteridlərKlad:LamidlərDəstə:AcıçiçəklilərFəsilə:KəndirkimilərYarımfəsilə:*Rauvolfioideae*Triba:*Vinceae*Yarımtriba:*Catharanthinae*Cins:**Katarantus** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Catharanthus G.Don, 1837
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 30167 |
| NCBI   | 4057 |

 |

 |

**Katarantus** (lat. Catharanthus) — bitkilər aləminin acıçiçəklilər dəstəsinin kəndirkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

* *Ammocallis* Small
* *Lochnera* Rchb. ex Endl.

## Növləri

* *Catharanthus coriaceus* Markgr.
* *Catharanthus lanceus* (Bojer ex A.DC.) Pichon
* *Catharanthus longifolius* (Pichon) Pichon
* *Catharanthus makayensis* L.Allorge, Phillipson & Razakamal.
* *Catharanthus ovalis* Markgr.
* *Catharanthus pusillus* (Murray) G.Don
* Çəhrayı katarantus (*Catharanthus roseus* (L.) G.Don)
* *Catharanthus scitulus* (Pichon) Pichon
* *Catharanthus trichophyllus* (Baker) Pichon

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Əbdüləziz Buteflika

| Əbdüləziz Buteflika |
| --- |
| ərəb. عبد العزيز بوتفليقة‎ |
|  |
|  |
| Əlzəcair Prezidenti |
| 27 aprel 1999 – 2 aprel 2019 |
| Əlcəzairin xarici işlər naziri |
| 4 sentyabr 1963 – 8 mart 1979 |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 2 mart 1937(1937-03-02)[…] |
| Doğum yeri | * Ucda, Mərakeşdəki Fransa protektoratı[d]
 |
| Vəfat tarixi | 17 sentyabr 2021(2021-09-17) (84 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Zeralda[d], Əlcəzair vilayəti[d], Əlcəzair
 |
| Vəfat səbəbi | ürək dayanması[d] |
| Dəfn yeri | * Əl-Aliyə qəbiristanlığı[d]
 |
| Partiya | * Milli Qurtuluş Cəbhəsi
 |
| Təhsili | * Əlcəzair Universiteti
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, diplomat, inqilabçı, respublika prezidenti |
| Dini | İslam, sufilik |
| Elmi fəaliyyəti |
| Elm sahəsi | siyasət |
| Təltifləri |                    |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Əbdüləziz Buteflika** (2 mart 1937[…], Ucda, Mərakeşdəki Fransa protektoratı[d] – 17 sentyabr 2021, Zeralda[d], Əlcəzair vilayəti[d]) – Əlcəzair siyasi və dövlət xadimi, Əlcəzair prezidenti (28 aprel 1999 – 2 aprel 2019).

## Həyatı

1956-cı ildən Əlcəzair Milli Azadlıq Cəbhəsinin (1964–1981 və 1989-cu il-dən onun Mərkəzi komitəsinin üzvü) fəal iştirakçısı idi. Müstəqil Əlcəzairin ilk hökumətində turizm və idman naziri, (1962–1963), xarici işlər naziri (1963–79), Əlcəzair prezidenti H. Bumedyenin ardıcıl tərəfdarı, BMT Baş Assambleyası sessiyasının sədri (1974–1975) olmuşdur.Qoşulmamaq hərəkatında Asiya və Afrikanın ən radikal əhvali-ruhiyyəli xadimlərindən biri kimi nüfuza malik olan Buteflika sənaye cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlər və "üçüncü dünya" ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin yenidən qurulmasının tərəfdarı idi. 1980-ci ildə siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşmış və ona qarşı irəli sürülən korrupsiya ittihamları ilə əlaqədar olaraq mühacirət etmişdir (BƏƏ, Fransa və İsveçrədə yaşamışdır). Əlcəzairə qayıtdıqdan (1989) sonra bəraət almışdır.

## Fəaliyyəti

1994-cü ildə vətəndaş müharibəsinin qızğın vaxtında hərbi dairələrin seçkilərə getmədən dövlətə başçılıq etmək təklifini rədd etmişdir. 1999-cu ilin aprel ayında Əlcəzair prezidenti seçilmişdir. Əlcəzairdə vətəndaş müharibəsinin faktiki dayandırılmasına nail olmuşdur. 2004-cü ilin aprelində yenidən prezident seçilmişdir.2009-cu ilin sentyabrında keçirilən prezident seçkilərində seçicilərin 90,2%-inin səsini toplayaraq növbəti 5 il müddətinə Əlcəzairin prezidenti olmuşdur. 2014-cü ilin fevralında yenidən namizədliyini irəli sürmüş və aprel ayında keçirilən seçkilər də ilk turda 81,5% səs toplayaraq dördüncü dəfə prezident seçilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Buteflika // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 130–131. ISBN 978-9952-441-10-9.
# Valyuta məzənnəsi

Üç valyutadan əskinas seçimi: ABŞ dolları, Avro və Rumıniya leyi.
**Mübadilə məzənnəsi** və ya **valyuta məzənnəsi** (ing. Exchange rate) — bir ölkənin pul vahidinin digər ölkənin pul vahidinə nisbətən dəyəri. Valyuta məzənnəsi beynəlxalq ticarət, kapital axınları, investisiya və turizm kimi iqtisadi fəaliyyətlərdə mühüm rol oynayır. Bu məzənnə vasitəsilə ölkələrarası mal və xidmətlərin mübadiləsi aparılır.

Valyuta məzənnələri iki əsas sistemdə fəaliyyət göstərə bilər: **sərbəst dəyişən məzənnə sistemi** və **sabit məzənnə sistemi**. Sərbəst dəyişən sistemdə məzənnələr bazar qüvvələri — yəni tələb və təklif əsasında formalaşır. Sabit sistemdə isə mərkəzi bank valyutanın müəyyən səviyyədə qalması üçün müdaxilə edir.

Valyuta məzənnələri adətən ikitərəfli məzənnə (məsələn, 1 ABŞ dolları = 1.70 Azərbaycan manatı) və ya effektiv məzənnə şəklində göstərilə bilər. Effektiv məzənnə, bir valyutanın bir neçə əsas xarici valyutaya qarşı orta çəkili dəyərini ifadə edir.

Valyuta məzənnəsində baş verən dəyişikliklər inflyasiya, faiz dərəcələri, ticarət balansı, iqtisadi artım, geosiyasi hadisələr və spekulyativ amillər kimi bir sıra daxili və xarici faktorların təsiri ilə baş verir.

Məzənnə dəyişiklikləri ölkənin ixrac və idxal imkanlarına, həmçinin ümumi iqtisadi sabitlik və rəqabət qabiliyyətinə mühüm təsir göstərir. Bu səbəbdən valyuta məzənnəsi makroiqtisadi siyasətin mühüm elementlərindən biri sayılır.

## Valyuta kotirovkası

İki müxtəlif valyutanın qiymət nisbəti kimi xarakterizə olunan m.m. aşağıdakı üsullarla müəyyən olunur:

1. Birbaşa kotirovka – 1 vahid milli valyutanın müəyyən həcmdə xarici valyuta ilə ifadə olunması. Məsələn, 1 Azərbaycan manatı = 1,18 ABŞ dolları;

2. Dolayı kotirovka – müəyyən həcmdə milli valyutanın 1 vahid xarici valyuta ilə ifadə olunması. Məsələn, 1 ABŞ dolları = 0,85 Azərbaycan manatı;

3. Çarpaz kotirovka – iki valyutanın hər birinin 3-cü valyutaya nəzərən məzənnəsi vasitəsilə bir-birində ifadəsi. Məsələn, 1 ABŞ dolları = 0,85 Azərbaycan manatı; 1 ABŞ dolları = 1,65 gürcü larisi təşkil edirsə, onda 1 Azərbaycan manatı = 1,65/0,85 = 1,94 gürcü larisi

## Mübadilə məzənnəsinin növləri

a. Nominal valyuta məzənnəsi – valyuta bazarında 2 müxtəlif valyutanın bir-birinə mübadilə edildiyi məzənnə;

b. Real valyuta məzənnəsi – valyutaları müqayisə olunan ölkələrdə nisbi inflyasiya səviyyəsi də nəzərə alınmaqla hesablanmış cari məzənnə:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

burada,

Er – real məzənnə,

En – real məzənnə,

Pf – tərəfdaş ölkədəki qiymət səviyyəsi (inflyasiya),

Pd – ölkədə qiymət səviyyəsi (inflyasiya)

c. Nominal effektiv valyuta məzənnəsi – milli valyutanın bir neçə xarici valyutaya nəzərən dəyişməsi indeksi. Bu zaman həmin valyutaların milli valyuta bazarında iştirak səviyyəsi də nəzərə alınır.

d. Real effektiv valyuta məzənnəsi – milli valyutanın bir neçə valyutaya nəzərən orta çəkili dəyişmə indeksi

## İstinadlar
# Dəniz quldurluğu

Ən məşhur dəniz quldurlarından biri olan Amaro Parqo.
**Dəniz quldurluğu** və ya **piratlıq** — orta əsrlərdə dəniz quldurları tərəfindən okean və dənizlərdə, əsasən, ticarət gəmilərinə qarşı həyata keçirilən quldurluqdur. Dəniz quldurlarını, adətən, "flibustyer", "bukanyer", "kaper", "pirat" adlandırırdılar. Latınca "pirat" sözü "taleyini sınayan" deməkdir.

## İstinadlar