Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Coğrafi mövqe

Coğrafi mövqelərinə görə ölkələr
**Coğrafi mövqe** — Yer səthində hər hansı bir məntəqənin və ya ərazinin bu məntəqədən və ərazidən kənarda yerləşən ərazi və ya obyektə nisbətən tutduğu mövqedir. Coğrafi mövqe hər şeydən əvvəl məntəqənin və ərazinin coğrafi enliyi və uzunluğu ilə müəyyən edilir ki, buna riyazi coğrafi mövqe deyilir. Coğrafi mövqe fiziki-coğrafi obyektlərə (materiklərə, dağlara, okeanlara, dənizlərə, çaylara, göllərə və s.yə) görə tutduğu mövqeyinə nisbətən götürülür. İqtisadi və siyasi coğrafiyada Coğrafi mövqe dedikdə ölkənin, rayonun, yaşayış məntəqəsinin və ya digər bir obyektin başqa iqtisadi-coğrafi ( o cümlədən nəqliyyat yollarında, təsərrüfat mərkəzlərinə və s.-yə) və fiziki-coğrafi obyektlərə, habelə bir ölkənin o biri ölkəyə və ya başqa ölkələrə görə tutduğu mövqe nəzərə alınır.

Coğrafi mövqe həmçinin də hər hansı bir obyektin (ölkə, şəhər, dağ və s.) yer kürəsi üzərindəki yerini müəyyən edən göstəricilərin məcmusudur. Coğrafi mövqe obyektin həm riyazi koordinatlarını (paralel və meridianlar), həm də ətraf mühitdəki digər coğrafi obyektlərə nəzərən yerini ifadə edir. Coğrafi mövqe iki əsas hissəyə ayrılır: **Riyazi (mütləq) mövqe** və **Nisbi (iqtisadi-coğrafi) mövqe**.

## Riyazi (mütləq) mövqe

Riyazi mövqe bir məntəqənin ekvatora və Baş (Qrinviç) meridianına görə dərəcə torundakı yeridir. Başqa sözlə, bu, məntəqənin coğrafi koordinatları ilə (enlik və uzunluq) ifadə olunan mövqeyidir.

Riyazi mövqe aşağıdakı amillərə birbaşa təsir göstərir:

* **İqlim qurşaqları:** Məntəqənin ekvatordan nə qədər uzaqda (hansı enlikdə) yerləşməsi günəş şüalarının düşmə bucağını və müvafiq olaraq iqlimi müəyyən edir.
* **Saat qurşaqları:** Məntəqənin hansı meridian üzərində yerləşməsi onun yerli və qurşaq vaxtını müəyyən edir.
* **İşıqlanma qurşaqları:** Tropiklər və qütb dairələrinə nəzərən mövqe fəsillərin dəyişməsini və gündüzün uzunluğunu tənzimləyir.

## Nisbi (Xüsusi) mövqe

Nisbi mövqe hər hansı bir yerin okean və dənizlərə, dağ silsilələrinə, mühüm nəqliyyat yollarına, qonşu ölkələrə, təbii ehtiyatlara və siyasi bloklara nəzərən yerləşməsidir.

Nisbi mövqe ölkələrin aşağıdakı xüsusiyyətlərinə təsir edir:

* Geosiyasi və geostrateji əhəmiyyəti;
* İqtisadi inkişaf səviyyəsi və xarici ticarət imkanları;
* Əhalinin məskunlaşma sıxlığı və urbanizasiya səviyyəsi;
* Turizm potensialı və nəqliyyat dəhlizləri (məsələn, İpək Yolu).

### Relyef və hündürlük amili

Nisbi mövqeyə həmçinin ərazinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü və relyef formaları da daxildir. Yüksəklik artdıqca temperaturun düşməsi, yağıntıların paylanması və bitki örtüyünün dəyişməsi birbaşa nisbi mövqe ilə bağlıdır.

## İqtisadi-coğrafi mövqe (İCM)

Bu, obyektin (ölkənin, rayonun, şəhərin) iqtisadiyyatın inkişafına təsir edən xarici iqtisadi elementlərə nəzərən mövqeyidir. Buraya bazarlara yaxınlıq, xammal mənbələrinə çıxış və beynəlxalq maliyyə mərkəzləri ilə əlaqələr daxildir. İCM zaman keçdikcə yeni [[yol[]ların çəkilməsi və ya siyasi dəyişikliklər nəticəsində dəyişə bilər.

## Həmçinin bax

* Yer səthi
* Materik
* Dağ
* Okean
* Dəniz
* Çay
* Göl
* Ölkə

## İstinadlar
# Həndəsə

**Həndəsə** (ing. geometry) — riyaziyyatın nöqtələr, xətlər, bucaqlar, səthlər, cisimlər və fəzanın xassələrini, eləcə də onların qarşılıqlı münasibətlərini öyrənən bölməsidir. Həndəsə həm elementar riyaziyyatın, həm də müasir riyaziyyatın əsas sahələrindən biridir.

## Tarixi

Həndəsənin mənşəyi qədim ölçmə, torpaq bölgüsü və tikinti kimi praktik ehtiyaclarla bağlıdır. Qədim Misir və Babilistanda uzunluq, sahə və həcm haqqında müxtəlif empirik biliklər toplanmışdı.

Həndəsə qədim Yunanıstanda sistemli elmi forma aldı. Evklidin *Əsaslar* əsəri həndəsənin aksiomatik quruluşunu təqdim etmiş və uzun əsrlər boyu əsas riyaziyyat mətnlərindən biri olmuşdur.

Orta əsrlərdə İslam dünyasında yunan həndəsə ənənəsi tərcümə, şərh və inkişaf etdirilmişdir. XVII əsrdə Dekart və Fermanın işləri ilə analitik həndəsə meydana gəldi. XIX əsrdə isə qeyri-Evklid həndəsəsinin inkişafı həndəsənin tarixində yeni mərhələ açdı.

## Həndəsənin əsas bölmələri

Həndəsə şərti olaraq bir neçə əsas bölməyə ayrılır:

* **Elementar həndəsə** — nöqtə, düz xətt, müstəvi, çoxbucaqlılar və çoxüzlüləri öyrənir.
* **Analitik həndəsə** — həndəsi fiqurları koordinatlar və cəbri tənliklər vasitəsilə tədqiq edir.
* **Proyektiv həndəsə** — proyektiv çevirmələr zamanı dəyişməyən xassələri araşdırır.
* **Differensial həndəsə** — əyrilər, səthlər və daha ümumi fəzaların diferensial və metrik xassələrini öyrənir.
* **Topologiya** — fiqurların fasiləsiz çevrilmələr altında dəyişməyən xassələrini tədqiq edir.
* **Sferik həndəsə** — sfera üzərində yerləşən fiqurların xassələrini öyrənir.

## Əhəmiyyəti

Həndəsə yalnız nəzəri riyaziyyatda deyil, həm də fizika, memarlıq, mühəndislik, coğrafiya, kompüter qrafikası və kompüter dəstəkli layihələndirmə kimi sahələrdə geniş tətbiq olunur.

## Həmçinin bax

* Riyaziyyat
* Elementar həndəsə
* Analitik həndəsə
* Qeyri-Evklid həndəsəsi
* Topologiya

## İstinadlar
# Abissal düzənlik

**Abissal düzənlik** — çökəkliyin dibində zəif maili, akkumulyativ, horizontal səthli, dərin dəniz düzənliyi. Onun yaranması suspenzion axınlar vasitəsilə dib çöküntülərinin yerdəyişməsi prosesi ilə əlaqədardır. Abisal düzənlikləri okean dibinin sahəsinin təqribən 40%-ni əhatə edir və 2,500–5,500 metr dərinlikdə yerləşir. Onlar qitənin ətəyi ilə Orta-Okean silsiləsi arasında yerləşirlər.

## İstinadlar
# Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası

| Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası |
| --- |
| * ing. National Oceanic and Atmospheric Administration
 |
|  |
|  Logo |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə |  ABŞ |
| Yurisdiksiya | Amerika Birləşmiş Ştatları |
| Yaradılma tarixi | 10 fevral 1807 |
| Əvvəlki qurum | ABŞ Sahil və Geodeziya Agentliyi |
| Tabelik | ABŞ Ticarət Departamenti,ABŞ Federal Hökuməti |
| Ştat sayı | * 12.000 nəf. (2018)
 |
| İllik büdcəsi | 5.6 milyard $ |
| Baş qərargah | * Silver-Sprinq[d]
 |
| Ünvan | Silver Sprinq,Merilend |
| Rəhbərlik |
| Rəhbər |
Ketrin D. Sullivan (Admistrator) |
|

---

 |
| Rəsmi saytı | noaa.gov |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası** — ABŞ-də dövlət idarəsi

## Tarixi

1807-ci ildə yaradılmış **ABŞ Sahil və Geodeziya Agentliyi**nin adı sonradan dəyişdirilərək **Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası** qoyulmuşdur. Ümumilikdə agentliydə 12000 mülki işçi və Milli Okean və Atmosfer Araşdırmaları İdarəsinin Hərbi Korpusunda 300-ə yaxın hərbçi fəaliyyət göstərir.

## Strukturları

* Ətraf Mühit Üzrə Milli Peyk Məlumatları və İnformasiya Xidməti
* Milli Dəniz Mədənlərinə Xidmət
* Milli Okean Xidməti
* Milli Hava Xidməti

## Xarici keçidlər

*
# Diaqonal

Çoxbucaqlının bir tərəfi üzərində olmayan ixtiyari iki təpə nöqtəsini birləşdirən düz xətt parçası onun diaqonalı adlanır.

Deməli, üçbucağın diaqonalı yoxdur, dördbucaqlınin isə 2 diaqonalı var. Qabarıq çoxbucaqlıların diaqonalı onun daxilində yerləşir.

Qabarıq n-bucaqlının WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 sayda diaqonalı var.
# Pifaqor teoremi

Pifaqor nəzəriyyəsi
**Pifaqor teoremi** – planimetriyada düzbucaqlı üçbucaqda tərəflər arasındakı münasibətləri ifadə edən teoremdir. Yunan riyaziyyatçısı Pifaqorun adı ilə adlandırılmışdır. Mənbələr Pifaqordan əvvəl bu teoremin başqa xalqlar tərəfindən bilindiyini göstərir. Nəzəriyyə belə ifadə olunur: *Düzbucaqlı üçbucaqda katetlərin kvadratları cəmi hipotenuzun kvadratına bərabərdir.*

Əgər **a** və **b** katetlər, **c** isə hipotenuz olarsa onda

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
vəya, **c**-ni tapmaq üçün:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Pifaqor teoremi sahə anlayışının köməyi ilə aşağıdakı kimi ifadə olunur: Düzbucaqlı üçbucaqda hipotenuz üzərində qurulmuş kvadratın sahəsi katetlər üzərində qurulmuş kvadratların cəminə bərabərdir. Pifaqor teoreminin tərs teoremi də doğrudur. Bu teoremdə düzbucaqlı üçbucağın iki tərəfi məlum, bir tərəfi isə naməlum olur.

Pifaqor ədədlərin artımı 2 dəfə çox olaraq kəşf edilib. Məsələn, 3 4 5 - 6 8 10: burada göründüyü kimi ədədlərin hər biri 2 dəfə artır.

Qeyd: Pifaqor teoriminə uyğun olan üçbucaqları tərəflərinə uyğun olaraq ardıcıl sıralasaq,Üçbucaqların sahəsinin 4 dəfə artdığı müşahidə olunur.
# Aeroblar

**Aeroblar** (yun. αηρ — hava və βιοζ — həyat) — enerjinin sintezi prosesində azad molekulyar oksigenə ehtiyacı olan orqanizmlər. Ona ehtiyacı olmayanlar anaeroblar adlanır. Aeroblara canlıların əksəriyyəti, bütün bitkilər, həmçinin mikroorqanizmlərin əksəriyyəti aiddir.

Molekulyar oksigenə münasibətdə aşağıdakılar təsnifat edilir:

* obliqat aeroblar
* mikroaerofillər (aşağı fazi oksigen mühit)
* fakültətiv anaeroblar
* obliqat anaeoroblar

## Ədəbiyyat

Л.Б.Борисов. Медицинская микробиология, вирусология и иммунология, МИА, 2005, 5-89481-278-X.
# Mezoarxey

|  |
| --- |
| Yerin geoloji tarixinin bir hissəsi |
| Mezoarxey  |
|  |
| ← PaleoarxeyNeoarxey → |

**Mezoarxey-** 3,200 - 2,800 milyon il əvvəli əhatə edən Arxey Eonu dövründəki geoloji dövrdür. Avstraliyadan gələn fosillər, stratolitlərin, ilkin dəniz yosunlarının Mezoarxeydən bəri yer üzündə böyüdüklərini göstərir. İlk superqitə Vaalbara təxminən 2800 milyon il əvvəl bu dövrdə dağılmışdır.

Ən erkən riflər bu dövrdə və yəqin ki, stromatolitlər tərəfindən əmələ gəlmişdir. Bu dövrə aid süxurlarda aparılan oksigen izotoplarının təhlili 55-85 °C ətrafında bir okean istiliyinin, digər hava dəyərləndirmələri isə 50 °C-dən aşağı olduğu nəticəsinə gətirib çıxardı. Atmosferdəki azot qazının günümüzə köklü şəkildə bənzədiyi və karbon qazının təxminitəzyiqinin, ehtimal ki, 0.7 bardan aşağı olduğu düşünülür.

## İstinadlar
# Piroksenlər

| Piroksenlər |
| --- |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Kateqoriya |
Mineral |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Piroksenlər** — minerallar, zəncirvari quruluşlu metasilikatlar.

## Haqqında

Piroksenlər ümumi formulu W(X, U)1+p[Z2O6], burada W=Ca, Na; X=Mg, Fe2+, Mn, Ni, Li; U=Al, Fe3+, Cr, Ti; Z=Si, Al. Rombik piroksenlər p»1, monoklinik piroksenlər p»0-1. Sərtliyi 5-6, Xüsusi çəkisi 3-3,5, çox nadir hallarda 4-dək. Rombik piroksenlər ayrılması {210} üzrə mükəmməl, monoklinik piroksenlər 87° bucaq altında {110} üzrə mükəmməl. Rombik piroksenlər enstatit-ferrosilit (Fs) fasiləsiz izomorf seriya əmələ gətirir. Fe komponentinin miqdarı - 0-12, bronzitdə - 12-30, hiperstendə - 30-50, evlitdə - 50-88 və ferrosilitdə - 88-100 mol. %. Fe miqdarı ilə elementar özəyin parametrləri arasında düz asılılıq müəyyən edilmişdir. Bir sıra rombik piroksenlər inversiyaya uğramış pijonitin səmtlənmiş lövhəcikvari, monoklinik piroksenlər cücərtiləri olur. Rombik piroksenlər kristallaşma temperaturu aşağı düşdükcə Ca qatışığının miqdarının azalmasına görə onun miqdarından geoloji termometr kimi istifadə edilir. Enstatit və bronzitin çox hissəsi əsasi və ultraəsasi, qismən az hissəsi isə regional metamorfizmin yüksək pilləsinə uyğun gələn süxurlarla əlaqədardır. Hipersten və ferrosilit xüsusilə norit və çarnokitlər üçün səciyyəvidir. Monoklinik piroksenlər diopsid, hedenbergit, yoxansenit, egirin, jadeit, avgit, pijonit, omfasit, fassait, spodumen aiddir. Bunların arasında diopsid-hedenbergit, egirin-avgit fasiləsiz və bir neçə natamam izomorf sıralar məlum­dur. Monoklinik piroksenlər maqmatik, metamorfik və metasomatik süxurlarda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
# Naska plitəsi

**Naska plitəsi** — Perunun cənubundakı regionun adıyla adlandırılıb və Sakit okeanın şərqində Cənubi Amerika sahilində yerləşir. Peru-Çili çökəkliyi boyunca baş verən subduksiya nəticəsində (Cənubi Amerika plitəsinin altına) And dağ əmələ gəlmə proseslərinin əsas səbəbidir. Naska plitəsi qərbdə Sakit okean plitəsi ilə, cənubda isə Antarktika plitəsi ilə (Şərqi-Asiya qalxması və Çili qalxması boyunca) həmsərhəddir. Naska plitəsinin bir neçə isti nöqtələr üzərində hərəkəti bir neçə vulkanik adanın əmələ gəlməsinə səbəb olub. Naska həm süxurların yaşı, həm də müstəqil plitə olmaq baxımından nisbətən cavan plitə hesab olunur. Şərq hissədə Cənubi Amerika plitəsinin altına subduksiya edir və bu ərazidə konvergent sərhədlərə sahibdir, Peru-Çili çökəkliyini əmələ gətirir. Cənubda Antarktik plitə ilə (Çili qalxması) divergent sərhədlərə sahibdir. Şimalda isə sərhədlər Kokos adasıyladır (Qalapaqos qalxması). Naska plitəsinin Çilinin cənubunda subduksiya etməsi tarixin ən böyük zəlzələlərindən bəzilərini əmələ gətirib. (məsələn, Valdivia zəlzələsi (1960) - 9.5 bal)

## Xarici keçidlər

* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.

## Həmçinin bax

* Plitələrin tektonikası
# Passat

Koriolis qüvvəsinin təsiri altında daimi küləklər Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində sola doğru istiqamətlənir.Passat küləyi yelkənli gəmilərin istiqamətində də dəyişiklik edə bilər. Odur ki, passatlar Şimal yarımkürəsində şimal-şərqdən cənub-qərbə, Cənub yarımkürəsində cənub-şərqdən şimal-qərbə doğru əsir. Bu proseslər 30º şimal enliyi ilə 30 cənub enliyi arasında baş verir və bu coğrafi enliklər passat zolağı adlandırılır. Okean üzərindən əsən passatlar rütubətli, materik üzərindən əsən passatlar isə quru olur. Passatların təsirinə daha çox məruz qalan materiklər Afrika, Cənubi Amerika və Avstraliyadır

Öz daimiliyinə və gücünə görə, yelkənli gəmilər dövründə bu küləklər Qərb küləkləri ilə birlikdə gəmilərin Avropa və Amerika arasındakı hərəkət marşrutlarının qurulmasında əsas rol oynayırdılar. Qurşaqda atmosferin aşağı qatları Günəş şüalarının təsiri ilə istidən genişlənərək yuxarı qalxır və qütblərə doğru istiqamətlənir, eyni zamanda şimaldan və cənubdan daha soyuq hava axınları gəlir.

## Xarici keçidlər
# Peyzaj

Albrext Altdorfer: Dunay, Qala Vert ilə mənzərə
**Peyzaj** (fr. Paysage, *pays* - ölkə) ya da **Mənzərə** (fars. منظره‌‎)— təsviri incəsənətdə landşaftın, təbii mənzərənin rəsmi.
Dənizin tabloda əks olunduğu mənzərələr isə "marina" adlanır, onu çəkənlər isə "marinist".

## İtalyan mənzərə simvolizminin öncüləri

İtalyan mənzərə simvolizminin erkən öncülərindən biri olaraq bu gün Francesco Filippini (1853–1895) tanınır. O, Brescia və Milan arasında fəaliyyət göstərmiş və əvvəlcə post-skapilyat natüralizmi ilə əlaqəli olmuşdur. Filippini rəsmi olaraq simvolist hərəkata qoşulmamış olsa da, 1882-ci ildən etibarən dərin atmosferli və konseptual yeni bir təsvir dili inkişaf etdirmişdir. Bu dil aşağıdakı elementlərə əsaslanır:

* insan fiqurunun mənzərəyə təkcə hekayəvi deyil, emosional və struktural bir element kimi daxil edilməsi;
* işığın təsviri vasitə kimi deyil, psixoloji agent kimi işlənməsi;
* mənzərənin görünən ilə zehni, maddə ilə yaddaş arasında bir *eşik* kimi qavranması;
* əsasən boz, gümüşü və tünd tonlarla məhdudlaşdırılmış soyuq bir palitra.

Bu xüsusiyyətlər, məsələn, *Verso sera* (1888) kimi əsərlərdə açıq şəkildə görünür və İtalyan simvolizminin əsas mövzularını qabaqlayır. Filippini, Umberto Boccioni’nin erkən pre-futurist dövrünə birbaşa təsir göstərmişdir.

Filippini bu gün İtalyan rəssamlığında mənzərəni artıq sadəcə təsvir deyil, daxili bir baxışın daşıyıcısı kimi təqdim edən ilk sənətkar kimi qiymətləndirilir; o, XIX əsr natüralizmi ilə XX əsr simvolist vizionu arasında bir körpü rolunu oynayır.

## Azərbaycanlı peyzajistlər və əsərləri:

* Səttar Bəhlulzadə (1909-1974) - "Suraxanının qədim odları" (1971), "Gülüstan" (1965), "Qızbənövşəyə gedən yol" (1953), "Göyçay" (1972), "Bilgəh" (1962), "Torpağın arzusu" (1963) və s.,
* Bəhruz Kəngərli (1892-1922) - "Türbə" (1919), "Naxçıvan, Sınıq minarəli məscid" (1920), "Nuhun məzarı" (1921), "Naxçıvanda rus kilsəsi" (1920), "Atabəyin türbəsi" (1919) və s.,
* Nəcəfqulu İsmayılov (1923-1990) və b.

## İstinadlar
# Havanın rütubətliyi

Rütubətli meşə mənzərəsi(Qana,Afrika)
**Havanın rütubəti** — havada olan su buxarının miqdarına deyilir. Su buxarı, əsasən atmosferin aşağı qatlarında cəmlənmişdir. Bütün qazlar kimi onun da təzyiqi var. Havada olan su buxarının limit qiyməti olaraq doymuş buxarın elastikliyi götürülür. Havanın temperaturu nə qədər çox olarsa, onun doymuş halda təzyiqi də bir o qədər çox olar. Məsələn, −20 °C temperaturda o, 1,0mm, +20 °C temperaturda isə 17,5mm təşkil edir. Havanın rütubətliyi mütləq və nisbi rütubət olaraq iki əsas göstərici ilə səciyyələnir.

### Mütləq rütubət

Mütləq rütubət(a) – 1m³ havadakı su buxarının kiloqramla miqdarıdır.

### Nisbi rütubət

Nisbi rütubət(f) – Su buxarının e elastikliyinin doymuş buxarın E elastikliyinə olan nisbətinin faizlə ifadəsidir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Su buxarının elastikliyi

Su buxarının elastikliyi meteoroloji budkadakı quru və yaş termometrlərin göstəricilərinə əsasən Psixrometrik cədvəldən tapılır. Havanın rütubətinin növbəti xarakteristikaları vardır: Su buxarının elastikliyi(e) – verilən temperaturda havadakı su buxarının parsial təzyiqidir. Hektopaskalla ifadə olunur. 1980-ci ilə qədər mm civə sütunu və yaxud millibarla ifadə olunurdu.

## Rütubət çatışmazlığı

Rütubət çatışmazlığı(d) – doymuş buxarın E elastikliyi ilə faktiki e elastikliyi arasındakı fərqdir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Nisbi rütubət artdıqca rütubət çatışmazlığı azalır.

## Şeh nöqtəsi

Şeh nöqtəsi(td) – havadakı su buxarının doymuş vəziyyətdə temperaturudur.

## Həmçinin bax

* Rütubət

8 == Xarici keçidlər ==
Rutubetli Havanın Sağlığa Zararı

## İstinadlar
# Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı

| Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı IAU |
| --- |
|  |
|  |
| Növü | qeyri-hökumət təşkilatı |
| Yaranma tarixi | 1919 |
| Rəsmi dili | * fransız dili,
* ingilis dili
 |
| Baş ofisin yerləşməsi | * Paris
 |
| iau.org |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı** (*BAİ, IAU*) — dünyanın astronomik təşkilatlarını birləşdirən beynəlxalq birlik. 1919-cu ilin iyulunda Brüsseldə yaradılıb (Belçika).

## Tərkibi və təşkilati strukturu

BAİ-nin paris şəhərində Baş assambleyasının açılışı, 2006-cı il
İAU üzv dövlətləri (milli akademiyalar və ya hansısa müvafiq dövlət təşkilatı ilə) və peşəkar astronomik təşkilatları birləşdirir. 7 dekabr 2012-ci ilə ittifaq 73 dövləti və 10886 fərdi təşkilatı birləşdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Uimbldon tennis turniri

Rəsmi emblemi
**Uimbledon Çempionatı** və ya sadəcə **Uimbledon**, dünyanın ən qədim tennis turnirlərindən biridir və ən nüfuzlu turnir sayılır. 1877-ci ildən keçirilir və bu dörd Böyük Dəbilqə seriyalı turnirlərdən biridir.

Turnir adətən iyunun sonlarından iyulun ortalarına qədər davam edir, turnirdə tək oyunlarda qadınlar və kişilər mübarizə aparır. Hər il keçirilən bu turnir yeniyetmələr arasında da təşkil edilir. Turnirin ümumi mükafatı 53 milyon 550 min £-dir(2025).

Böyük Dəbilqə seriyalı turnirlərdən olan və bərk kortlarda oynanılan Avstraliya Open və gil kortlarda oynanılan Roland Garros Uimbledon turnirindən əvvəl olur. Bərk kortda oynanılan US Open turniri isə Uimbledon turnirindən sonra başlayır.

Turnirin təklərdə ən çox qalibi olan kişi tennisçi Rocer Federerdir (8 dəfə).

## Əsas qaydalar

Uimbledon tennis turnirinin əsas 5, yeniyetmələr üçün 4 qayda vardır.

### Əsas qaydalar

* Tək kişilər
* Tək qadınlar
* İkili kişilər
* İkili qadınlar
* Miks oyunlar

### Yeniyetmə qaydaları

* Tək oğlanlar
* Tək qızlar
* İkili oğlanlar
* İkili qızlar

### Oyun formatı

Oyunlar tək və ikili kişilərin mübarizəsində beş setdən ibarət olur. Digər oyunlar isə üç setdən ibarət olur. Taybrek isə oyunda qeymlərin hesabı 6-6 olduqda oynanılır.

1922-ci ilədək qalib gələn oyunçu növbəti il artıq final mərhələsindən mübarizə aparmağı qarantiləyir. Yəni seçmə mərhələdə iştirak etməyərək birbaşa finala vəsiqə qazanır. 1922-ci ildən sonra isə qalib olan növbəti il finala vəsiqə qazanmır və bütün seçmə mərhələlərdən keçməyə başlayır.

## Xarici keçidlər
# Su saatı

**Su saatı** və ya **klepsydra** (yun. κλεψύδρα — *κλέπτειν* kleptein, 'oğurlamaq'; *ὕδωρ* hidor, 'su') — mayenin axın növü və ya daxil olan axın növü ilə zamanın ölçüldüyü saat növüdür.

Günəş saatından sonra **su saatı** yaranıb. Su saatının yaranması isə qədim yunan riyaziyyatçısı, mühəndisi və ixtiraçısı Ktesibiosun adı ilə bağlıdır. O, bizim eradan əvvəl II əsrdə qədim Misirdə yaşayıb. Su saatı düzəldilənədək insanların istifadə etdiyi günəş saatı ilə vaxtı yalnız gündüzlər ölçmək mümkün olurdu. Amma su saatı icad olunandan sonra vaxtı gecələr də ölçmək mümkün olub. Su saatları ilkin vaxtlarda dibində deşik olan qabdan ibarət idi. Qaba müəyyən miqdarda su tökülür, su axıb qurtardıqda vaxt ötüb keçirdi. Bu saatların çatışmayan cəhəti onlarda suyun sürətinin sabit olmaması səbəbindən vaxtın qeyri-dəqiq ölçülməsi idi. Belə ki, qabda suyun həcmi dəyişdikcə qabın dibindəki təzyiq də dəyişirdi ki, bu da suyun axın sürətinə birbaşa təsir edirdi. Digər tərəfdən deşiyin çirklənməsi də saatın dəqiqliyini aşağı salırdı.

## Həmçinin bax

* Qum saatı
* Günəş saatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Tüfəng

| Tüfəng |
| --- |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

M1 Garand
**Tüfəng** — odlu silah olub, uzun lüləyə malikdir. Lüləyinin uzunluğu ən azı 30 sm ölçüsündə olur. Onun ümumi uzunluğu isə ən azı 60 sm-dir (qundaq, çaxmaq, lülək).

Tüfəngdən hücum, müdafiə, siqnal vermək, ov, idman və ya oyunlarda istifadə edilə bilər.
Tüfənglər adətən atəş zamanı əldə tutulduğundan onlara əl silahı da deyirlər.

## Tarixi haqqında

Parker silahının çaxmaq hissəsi (1810).
XIX əsrə aid tüfəng Azərbaycan poçt markasında
Bu gün bizə məlum olan tüfəng hələ 1300-cü ildə məlum olan atəşli silahın əsasında inkişaf etdirilmişdir. İlk vaxtlarda bu tökmə yolu ilə hazırlanmış borudan ibarət idi. Bu boru kiçik deşikdən alovlandırılırdı.

İlk əl boruları çox qeyri dəqiq idi. XVI əsrin ortalarında hazırlama texnologiyasının inkişafı nəticəsində onların dəqiqliyi artır. Bu ərəfədə düzəldilmiş tüfənglər artıq bu gün məlum olanlar ilə oxşarlıqları vardır. Onların çoxunda mexaniki dartma sistemi var idi. Ağır çəkiyə malik olduğundan onlar çox vaxt dayaq üzərində qoyulurdular ki, bu, atəş zamanı yaranan təkanları səngidirdi.

XVI əsrdə dəmirçilik peşəsi inkişaf etdikdən sonra borular Muşketlərlə əvəz olunmağa başlayır. Muşketlər sürətlə inkişaf etdirilərək döyüş meydanlarında geniş tətbiq olunurlar. İplə alışqan getdikcə çaxmaq daşları (bu Filint də adlanır) ilə əvəz olunmağa başalyır. Bütün bunlar tüfəngin daha da geniş tətbiq edilməsinə imkan yaradır. XIX əsrdə istifadə edilən patronlarda yeni model — kapsulalar tətbiq olunmağa başlayır. Tüfəngin titəyi çəkildikdə çaxmaq başlığı kapsulanın uc hissəsinə dəyərək oradakı zərbəyə həssas partlayıcı maddəni alışdırır və bununla kapsuladakı barıt alovlanır. Əvvəlki modellərə nisbətən bu mexanzim rütubatə və hava durumuna qarşı həssas deyildi.

XIX əsrin ortalarına qədər yuxarıda təsvir olunan tüfəng modelləri qabaqdan doldurulurdular. Bundan sonra arxadan doldurulan silahlar meydana gəlir. Əvvəldə kağız patronlardan istifadə edilməyə başlayır. 1860-cı ildə sənaye üsulu ilə istehsal olunmuş metal gilzəli patronların tətbiqinə keçilir. Bununla tüfənglərin iç prinsipində də təkmilləşmə baş verir. Çoxdəfə yüklənən tüfənglər meydana gəlir.