# Aristarxus Samoslu

| Aristarxus Samoslu |
| --- |
| q.yun. Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος q.yun. Αρίσταρχος ο Σάμιος |
| Doğum tarixi | təq. e.ə. 310(-310) |
| Doğum yeri | * Samos, Şimali Egey adaları, Yunanıstan
 |
| Vəfat tarixi | təq. e.ə. 230(-230) (79–80 yaşında) |
| Vəfat yeri | * İsgəndəriyyə
 |
| Elm sahələri | astronomiya, riyaziyyat |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

|  |
| --- |
| **Antik fəlsəfə** |
|  |
| **Yunan fəlsəfəöncəsi dövrü** (e. ə. VII yüzilliyə qədər)
Orfizm  • Homer  • Hesiod  • Ferekid  • Yeddi yunan müdriki  • Epixarm |
| **Qədim yunan fəlsəfəsi** (e. ə. VII–IV yüzilliklər)
**Milet məktəbi**
Fales  • Anaksimandr  • Anaksimen
**Elea məktəbi**
Ksenofan  • Parmenid  • Eleyalı Zenon  • Melissus
**Müstəqil filosoflar**
Heraklit  • Anaksaqor  • Empedokl
**Pifaqorçular**
Pifaqor  • Filolaus  • Hippas  • Arxitas  • Alkmeon
**Qədim yunan atomçuları**
Levkipp  • Demokrit
**Sofistlər"Böyük" sofistlər* → Protaqor  • Prodikus  • Qorqias  • Hippias
*"Kiçik" sofistlər* → Trasimaxus  • Likofron  • Kritius  • Alkidamas
**Klassik yunan fəlsəfəsi**
1. Sokrat və sokratçılar:
*Kiniklər* → Antisfen  • Diogen  • Bion Boristenes  • Kerkidas  • Kratet və Hipparxia
*Kirenaçılar* → Aristipp  • Hegesias  • Annikeris  • Teodorus  • Evhemerus
*Meqaraçılar* → Evklides  • Stilpon  • Evbulides  • Diodorus Kronus
*Eretriyaçılar* → Elidalı Fedon  • Eretriyalı Menedem
2. Platon və erkən platonçular:
Spevsippus  • Ksenokrates  • Polemon  • Krates  • Heraklides  • Eudoksus  • Arkesilaus
3. Aristotel və erkən peripatetiklər:
Teofrastus  • Evdemus  • Straton  • Dikearxus  • Aristarxus  • Demetri  • Aristoksenus
 |
| **Ellinizm dövrünün fəlsəfəsi** (e. ə. IV–I yüzilliklər)
**Skeptisizm**
Pirron  • Enesidemus  • Aqrippa
**Epikürçülük**
Epikür  • Lukretius
**Peripatetizm**
Rodoslu Andronikus
**Platonizm**
Karneades  • Kliptomaxus  • Filon Larissalı
'Stoaçılıq'Erkən dövr* → Kitiyalı Zenon  • Xrisippus  • Kleantes
*Orta dövr* → Panetius  • Posidonius |
| **Qədim Roma dövrünün fəlsəfəsi** I–V yüzilliklər
**Skeptisizm**
Sekst Empirik
**Stoaçılıq**
Seneka  • Epiktet  • Mark Avreli  • Siseron
**Peripatetizm**
Afrodisialı Aleksandr
**Orta platonizm**
Alkinous  • Apuleyus  • Qalen  • Plutarx  • Maksim  • Filon  • Selsus  • Teon
**NeoplatonizmRoma məktəbi →*  Ammonius Sakkas  • Plotin  • Porfirius  • Amelius
*Apameya məktəbi →*  Yamblix  • Sopater
*Perqama məktəbi →* Sallustius  • Yulian Avqust
*Afina məktəbi →*  Afinalı Plutarx  • Proklus  • Marinus  • Simplikius  • Damaskius
*İskəndəriyyə məktəbi →*  Hierokles  • Hipatiya  • İoann Filoponus
**Antik dini təlimlər**
Qnostisizm  • Hermetizm  • Mitraizm
*Neopifaqorçuluq* → Apollonius  • Nikomaxus  • Numenius  • Moderatus
**Erkən Xristian fəlsəfəsi**
Klement  • Origen  • Avqustin Avrelius  • Boesius  • Saxta Dionisius Areopagit
 |

**Samoslu Aristarxus** (yun. *Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος*, təq. e.ə. 310, Samos, Şimali Egey adaları – təq. e.ə. 230, İsgəndəriyyə) — qədim yunan riyaziyyatçısısı, astronomu və filosofu. Peripatetik məktəbin təmsilçisi, Stratonun ən tanınmış öyrəncilərindən biri idi. İlk dəfə yerin günəşin ətrafında fırlandığını iddia etmiş, yerdən günəşlə aya qədər məsafəni ölçməyə cəhd etmişdir.

Aristarxus, İskəndəriyyədə yaşamışdır. O, astronomiya elmi ilə məşğul idi. "Günəş və ayın məsafələri və kəmiyyətləri" adlı kitabın müəllifi olmuşdur.

## Astronomik araşdırmaları

Aristarxusun metodu ilə aya qədər məsafənin ölçülməsini izah edən Bizans mətni. X yüzillik
Aristarxus həndəsi yolla yerdən aya və günəşə qədər məsafəni, eləcə də kosmik cisimlərin ölçülərini ölçməyə çalışmışdır. Bunun üçün o, tamamilə doğru düşünmüşdür ki, yerdən ayın yarısı görüldükdə, o günəş və yerlə düzbucaqlı üçbucaq təşkil edir. Beləliklə, yer-günəş-ay üçbucağını həndəsi yolla izah edərək, Aristarxus belə nəticəyə gəlmişdir ki, ayın radiusu yerin radiusundan üç dəfə kiçikdir; yerdən günəşə qədər məsafə isə aya qədər olan məsafədən 18 dəfə çoxdur.

Bu nəticələr onu Aristotelin *yermərkəzçi* (geosentrik) sisteminin inkar edilməsinə gətirib çıxartmışdır. Aristarxusun fikrincə planetlərin hərəkəti ilə bağlı bütün çətinliklər onların *günəş ətrafında fırlanması* nəzəriyyəsini qəbul edəndən sonra aradan qalxır. Beləliklə o, *günəşmərkəzçilik* (heliosentrik) sistemini əsaslandırmağa çalışmışdır. Yer isə günəş ətrafında fırlanaraq, həm də öz oxu ətrafında fırlanır. Ancaq onun bu fikirləri qədim zamanlarda qəbul olunmamışdır. Sonralar Kopernik bu nəzəriyyəni yenidən dirçəldə bilmişdir.

Bu kimi fikirlərin irəli sürməsinə görə Aristarxusu tanrılara qarşı çıxmaqda ittiham etmişlər, buna görə də o, Afinanı tərk etməyə məcbur olmuşdur.

## Mənbə

*Aydın Əlizadə.* Antik fəlsəfə tarixi (PDF). 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC. 2016. s. 116-120. ISBN 5-89968-061-X. 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 16 avqust 2016.

## Qaynaqlar

* *Аристарх Самосский*. О размерах и взаимных расстояниях Солнца и Луны (русский перевод включен в статью Веселовского, 1961) (рус.). Архивировано из первоисточника 18 августа 2011.

## Araşdırmalar

* *Боннар А.* Греческая цивилизация. Гл. XII. Александрийская наука. Астрономия. Аристарх Самосский  (рус.)
* Aristarchus of Samos (The MacTutor History of Mathematics archive) Arxivləşdirilib 2016-09-06 at the Wayback Machine  (англ.)
* The Moon’s Distance by Aristarchus  (англ.)
* Dennis Rawlins Contributions. Содержит краткое описание изысканий Денниса Роулинза о творчестве Аристарха Самосского  (англ.)
* Aristarchus and the Size of the Moon
* Gomez, A. G. (2013). Aristarchos of Samos, the Polymath. AuthorHouse. ISBN 9781496994233.
* Stahl, William (1970). "Aristarchus of Samos". Dictionary of Scientific Biography. 1. New York: Charles Scribner's Sons. pp. 246–250. ISBN 0-684-10114-9.

## Həmçinin bax:

* Peripatetizm

## İstinadlar