Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ÇXR-in dövlət sərhədi

Çin
Çin 14 suveren dövlətlə **beynəlxalq sərhədləri** bölüşür. Əlavə olaraq 1997-ci ilə qədər İngilis asılılığı olan Honkonqun xüsusi inzibati bölgəsi ilə 30 kilometr (19 mil) və 1999-cu ilə qədər Portuqaliya ərazisi olan Makao ilə 3 kilometr (1.9 mil) sərhədi vardır. 22,117 kilometr (13,743 mil) quru sərhədi ilə digər ölkələr arasında ən uzun quru sərhədinə malik ölkədir.

## Çin ilə sərhədi bölüşən ölkələr

Aşağıdakı cədvəldə Çin ilə quru sərhədi bölüşən ölkələr və şəhərlər verilmişdir:

| Ölkə | Uzunluğu(km) |
| --- | --- |
|  Əfqanıstan | 76 kilometr (47 mil) |
|  Butan | 470 kilometr (290 mil) |
|  Hindistan | 3,380 kilometr (2,100 mil) |
|  Qazaxıstan | 1,533 kilometr (953 mil) |
|  Qırğızıstan | 858 kilometr (533 mil) |
|  Laos | 423 kilometr (263 mil) |
|  Monqolustan | 4,677 kilometr (2,906 mil) |
|  Myanma | 2,185 kilometr (1,358 mil) |
|  Nepal | 1.440 kilometr (0.895 mil) |
|  Şimali Koreya | 1,416 kilometr (880 mil) |
|  Pakistan | 523 kilometr (325 mil) |
|  Rusiya | 3.645 kilometr (2.265 mil) |
|  Tacikistan | 414 kilometr (257 mil) |
|  Vyetnam | 1,283 kilometr (797 mil) |
|  Honkonq | 30 kilometr (19 mil) |
|  Makao | 3 kilometr (1.9 mil) |

## Ortaq nöqtələri olan ölkələr

| Ölkələr | Ortaq nöqtə |
| --- | --- |
| Vyetnam-Laos-Ç.X.R | 22°23′58″ şm. e. 102°08′40″ ş. u. |
| Laos-Myanma-Ç.X.R | 21°33′41″ şm. e. 101°08′45″ ş. u. |
| Myanma-Hindistan-Ç.X.R | 28°12′55″ şm. e. 97°20′41″ ş. u. |
| Hindistan-Butan-Ç.X.R | 29°45′40″ şm. e. 91°38′33″ ş. u. |
| Butan-Hindistan-Ç.X.R | 27°19′38″ şm. e. 88°55′14″ ş. u. |
| Hindistan-Nepal-Ç.X.R | 27°52′54″ şm. e. 88°08′03″ ş. u. |
| Nepal-Hindistan-Ç.X.R | 30°13′59″ şm. e. 81°01′42″ ş. u. |
| Hindistan-Pakistan-Ç.X.R | 35°29′49″ şm. e. 77°55′27″ ş. u. |
| Əfqanıstan-Pakistan-Ç.X.R | 37°01′53″ şm. e. 74°33′50″ ş. u. |
| Tacikistan-Əfqanıstan-Ç.X.R | 37°14′05″ şm. e. 74°53′18″ ş. u. |
| Tacikistan-Qırğızıstan-Ç.X.R | 39°27′35″ şm. e. 73°36′01″ ş. u. |
| Qazaxıstan-Qırğızıstan-Ç.X.R | 42°12′35″ şm. e. 73°36′01″ ş. u. |
| Rusiya-Qazaxıstan-Ç.X.R | 49°07′05″ şm. e. 87°16′41″ ş. u. |
| Monqolustan-Rusiya-Ç.X.R | 49°10′03″ şm. e. 87°48′45″ ş. u. |
| Rusiya-Monqolustan-Ç.X.R | 49°50′44″ şm. e. 116°42′51″ ş. u. |
| Rusiya-Şimali Koreya-Ç.X.R | 42°25′01″ şm. e. 130°38′20″ ş. u. |
# Çində turizm

Böyük Çin səddi.
**Çin** XXI əsrdə dünyada ən yüksək artım tempinə malik iri turizm xidməti bazarına çevrilmişdir. Çin ölkəyə gələn xarici turistlərin sayına görə (56 mln., 2015; 22,2 mln., 2006; 10,2 mln., 2000) dünyada 4-cü (Fransa, İspaniya və ABŞ-dən sonra) yeri tutur. Koreya Respublikasından (3,9 mln.), Yaponiya (3,8 mln.), Rusiya (2,4 mln.), ABŞ (1,7 mln.), Malayziya (0,9 mln.) və Sinqapurdan (0,8 mln.) gələnlərin sayı daha çoxdur. Çinə səfərlərin 60 %-ni işgüzar məqsədlərlə turizm təşkil edir. Çin statistikası Syanqan və Aomın xüsusi inzibati rayonlarından ölkənin kontinental hissəsinə səfər edən həmvətənlərini (98,3 mln., 2006), həmçinin Tayvan əyalətindən (4,4 mln. insan) olan müsafirləri də xarici turistlərə aid edir. 2010-cu ildə xarici turizmdən (Syanqan, Aomın və Tayvan sakinlərinin səfərləri də daxil olmaqla) əldə olunan gəlir təqribən 45 mlrd. dollar təşkil etmişdir (16,2 mlrd. dollar, 2000; 2,2 mlrd. dollar, 1990). Xaricə (Syanqan, Aomın və Tayvana səfərlər daxil olmaqla) gedən Çin vətəndaşlarının sayı daim artmaqdadır (34,5 mln. 2006 ildə; onların 73%-i Syanqan və Aomına səfər etmişdir)..

## Daxili turizm

Daxili turistlərin sayı 2006-cı ildə 1394 milyon olmuşdur (744 mln., 2000). Kənd sakinlərindən ibarət turistlərin üstünlük təşkil etməsi (415 mln., 2000; 818 mln., 2006) Çin üçün səciyyəvidir. 2006-cı ildə daxili turizmdən əldə olunan gəlir 623 milyard yuan və ya təqribən 83 mlrd. dollar idi (2000-ci ildə 317,5 mlrd. yuan).

## Turizm şirkətləri

Turistlərin sevimli məkanı - Bunda (Şanxay)
Cində 18,5 min turizm agentliyi fəaliyyət göstərir (293,3 min işçi çalışır, 2006); 16,8 min agentlik daxili, 1,7 mini isə beynəlxalq və daxili turizmlə məşğuldur. Ümumilikdə 22,5 mindən çox mehmanxana və mehmanxana kompleksi (o cümlədən 10,2 min korporativ və 12,3 min fərdi mülkiyyətdə) var (2006). Mehmanxana xidməti sahəsində 1,6 milyondan çox insan çalışır (2006). Çində turizmin (o cümlədən turizm infrastrukturunun) inkişafında əsas rol dövlətə məxsusdur. Beynəlxalq və daxili turizmin inkişafına ÇXR Dövlət şurası nəzdindəki Turizm İşləri üzrə Dövlət İdarəsi (*State Bureau of Tourism*) nəzarət edir; İdarənin filialları ölkənin bütün regionlarında fəaliyyət göstərir, nümayəndəlikləri isə Tokioda (Yaponiya), Nyu-Yorkda (ABŞ), Parisdə (Fransa), Londonda (B.Britaniya), Frankfurt-Maynda (Almaniya), həmçinin Syanqanda yerləşir. Xarici turistlərin qəbulu ilə baş ofisi Pekində, filialları isə bütün əyalətlərin və muxtar rayonların mərkəzində, mərkəz tabeliyində olan şəhərlərdə, eləcə də səfər üçün açıq bəzi dəniz yanı rayonlarda yerləşən Çin Beynəlxalq Turizm Bürosu (*China International Travel Service, CITS*) məşğul olur. Xarici və təndaşların qəbulunu həmçinin Çin Gənclər Turizmi Bürosu, Çin İdman Turizmi Beynəlxalq Şirkəti, Çin Mədəni Turizm Cəmiyyəti və s. dövlət və qeyri-hökumət təşkilatları həyata keçirir.

## Mənbə

Çin // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 6-cı cild: Çin – Dərk (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2015. səh. 66–67. ISBN 978-9952-441-11-6.

## İstinadlar
# Əl barmağı

**Əl barmağı** — əksər dördəyaqlı onurğalı heyvanların, xüsusilə də insan və digər primatların əllərində olan barmaqdır. Əksər dördəyaqlıların beş barmağı olur (pentadaktiliya).

İnsanlarda barmaqlar çevik şəkildə oynaqlı və əks istiqamətdə hərəkət edir, toxunma hissi və incə hərəkətlərin vacib bir orqanı kimi xidmət edir ki, bu da əllərin çevikliyi, əşyalara toxunmaq və onları idarə etmək qabiliyyəti üçün çox vacibdir.

## İstinadlar
# Çində çay mədəniyyəti

Çində çay dəsgahı
Çin çayı
**Çində çay mədəniyyəti** — Çin mədəniyyətinin bir hissəsi hesab olunan çay mərasimi.

Çay agacının vətəni Çin hesab edilir. Məhz çinlilər yarpaqdan hazırlanmış həlimin insan orqanizmi üçün tonlaşdırıcı təsirinə diqqət yetirmiş və bu bitkinin becərilməsinə başlamışlar.

## Tarixi

Çayla baglı ilk xatirələrə təxminən 5000 il bundan əvvəl Çin əlyazmalarında rast gəlinir.

VIII əsrdə məşhur Çay haqqında traktatı yaradılmışdır. Traktatın müəllifi Lu Yuy hesab edir ki, çay yarpagının xüsusiyyətlərini ilk dəfə lazımınca qiymətləndirən Çinlilərin əcdadı Sen Nun olmuşdur. O, bir çox bitkiləri öyrənmiş, çoxlu zəhər qəbul etmiş, çaydan isə zəhər əleyhinə vasitə kimi istifadə etmişdir. Onun istifadə etdiyi acı cövhəri yaşıl çay adlandırdılar. Qədimdə çinlilər onu 72 zəhərə qarşı dərman hesab edir və yalnız xəstələrin müalicəsi üçün istifadə edirdilər. Daha sonra çay yarpagını dini mərasimlərdə istifadə etməyə başladılar. Buddizmin çiçəklənmə dövründə çay sadə insanlar arasında məşhurlaşdı. Onu buddist rahibləri öz şagirdləri ilə söhbət əsnasında süfrəyə ənənəvi şərabla birlikdə verməklə yaymışdırlar. Müdriklər Daonun bütöv bir çay fəlsəfəsini yaratdılar. Daoslar inanırdılar ki, çay dəmi insanın iç dünyasına daxil olmaga, yerlə göy, zaman və məkan arasında qarşılıqlı əlaqədə bəşəriyyətin yerini öyrənməyə kömək edir.

## Çində çayın dəmlənməsi mədəniyyəti

Çin qanunları VIII əsrdə çayın dəmlənməsinə qəti tələblər qoydular. Bununla baglı olaraq çayın dəmlənməsi üçün içərisi şirli olan ag çini qab kəşf etdilər. Bu fincanda içkinin rəngini yaxşı görmək, dadın və ətrin cövhərin rəngindən asılılıgını asanlıqla seçmək olar. Çinlilər istehsal zamanı çay yarpagının rənginin dəyişməsinə diqqət yetirməyə başladılar. XVIII əsrdə çayın yüzdən çox növü məlum idi və o Çində ən məşhur içkiyə çevrildi. Dövrümüzdə çay qonaqlıgı zamanı çinlilər qonaqlara deyirlər: " Əsl çayı dadmaqla siz həyatın ləzzətini dadmış olursunuz" .

## Mənbə

## Həmçinin bax

* Çində milli çay muzeyi
* Beynəlxalq çay günü
* Yaşıl çay

## Xarici keçidlər

* Çyı necə dəmləməli, foto Arxivləşdirilib 2010-10-02 at the Wayback Machine
* çay mədəniyyəti klubu
# Fermentasiya

Fermentasiya prosesi: karbon qazı köpük yaradır
**Fermentasiya** və ya **qıcqırdılma** — fermentlərin hərəkəti nəticəsində orqanik substratlarda kimyavi dəyişikləri yaradan proses. Fermentasiya haqqında elm zimologiya adlanır.

İnsanslar fermentasiyanı yemək və içki hazırlamaq üçün neolitdən bəri iştədir. Məsələn süd türşusunu yaradan fermentasiya prosesi xiyar turşusu, kombuça, kimçi, qatıq və yoğurt kimi məhsulların hazırlamasında işlənilir. Alkoqolu yaradan fermentasiya isə şərab və pivə kimi içkilərin hazırlaması ilə nəticələnir.

## Tarixi

Təbii qıcqırdılma insan tarixindən əvvəl dövrlərdə də mövcud idi. Fermentasiya olunmuş məhsullar, özəlliklə içkilər neolit dövründən bəri insanlar tərəfindən istifadə olunurdu. Ən erkən nümunüləri İsrailin Hayfa şəhərinin yanında yerləşən mağarada aşkar olunan 13 min il yaşda olan, sayıq konsistensiyalı pivə qalıqları; və Çinin Tsiahu bölgəsində aşkar olunan, Neolit dövründən (e.ə. 7000–6600) meyvədən, düyüdən və xurmadan olan spirtli içkidir.

1837-ci ildə Şarl Kanyar De Latur, Şvann Teodor və Fridrix Kützing bir-biridən müstəqil şəkildə çap etdikləri işlərində mikroskopik arşaşdırmalarının maya göbələyinin calama yolu ilə çoxalan, yaşayan orqanizm olduğunu götərdiklərindən yazıblar. 1850-ci və 1860-cı illərində Lui Paster Şvannın eksperimentlərini təkrar edib, fermentasiyanın yaşayan orqanizmlərin başladığı prosesi olduğunu göstərib.

## İstinadlar
# Naan

**Naan** (farsca نان‎, hindce नान, urduca نان‎, kürdce nan, çin dilinde ise 馕) — buğdadan hazırlanmış çörəkdir. Təndir çörəyinə də həmçinin naan deyilir. Mərkəzi Asiya, Cənubi Asiya, Cənub-Şərqi Asiya və Karib hövzəsi ölkələrin mətbəxlərinə aiddir.

## Ümumi məlumat

Hindistanla yanaşı Əfqanıstan, İran, Nepal, Pakistan, Tacikistan, Özbekistan və digər Orta Asiya ölkələrində məşhur yeməkdir. Türk dilində (misal üçün qazax, qırğız, özbək, uyqur və s.) çörək “nan” adlanır.

Esas erişteni buğda unundan hazırlanmış xemşr teşkilr edir. Ancaq zövqdən asılı olaraq lobya, tərəvəz, pendir və ya kartofda əlavə edilir.

Naan sup, çay və ya müxtəlif sulu yeməklə yeyilir.

## Etimologiyası

Naan sözü ingilis dilinə 1810-cu ilde Villiyam Tokko gətirib. Fars dilində “nan” çörək deməkdir. İllər ərzində Orta və Mərkəzi Asiyada nan sözü müxtəlif mənalar bildirmiş və sonda düz yeni lavaş çörək naan adlandırılmışdır. 1978-cu ildə ilk dəfə naan öz mənasını tapmış və ingilis dilinə daxil olmuşdur.

## Ədəbiyyat

1. id=FZBZXBCWgxgC&pg=PA632&dq=naan+central+asia&lr=&as\_brr=3&client=firefox-a *Bernard Clayton's New Complete Book of Breads* by Bernard Clayton, Donnie Cameron
2. *Qmin* by Anil Ashokan, Greg Elms
3. *The Science of Cooking*, Peter Barham, Springer: 2001. ISBN 978-3-540-67466-5. p. 118.
4. *The Bread Lover's Bread Machine Cookbook* by Beth Hensperger
5. *Russia, or a Complete Historical Account of all the Nations which compose that Empire*, London, p. 168: "The most common dishes are *onoschi*, or vermicelli; *plav*, or boiled rice; *nan*, pancakes, and the meats which the law permits." (referring to the eating habits of the central Turks). Other attestations in English can be found in the Oxford English Dictionary, *s.v.* naan.
6. Manfred Mayrhofer, *Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen*, Heidelberg 1996, vol. 2, p. 6,
7. Harold McGee. On Food and Cooking. Scribner. 2nd Ed, 2004.
8. Recipes - Wegmans" Arxivləşdirilib 2014-05-01 at the Wayback Machine. *wegmans.com*. Retrieved 6 September 2015.

## İstinadlar
# Yapon stifnolobiumu

| Yapon stifnolobiumu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:EvdikotlarKlad:Bazal evdikotlarKlad:SuperrozidlərKlad:RozidlərKlad:FabidlərDəstə:PaxlaçiçəklilərFəsilə:PaxlakimilərYarımfəsilə:PaxlakimilərKlad:*Cladrastis clade*Cins:StifnolobiumNöv:**Yapon stifnolobiumu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Styphnolobium japonicum Schott, 1830
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 820265 |
| NCBI   | 3897 |
| EOL   | 702857 |

 |

 |

**Yapon stifnolobiumu** (lat. Styphnolobium japonicum) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinin stifnolobium cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri

### Homotipik sinonimləri

* *Sophora japonica* L.

### Heterotipik sinonimləri

* *Anagyris chinensis* Spreng.
* *Anagyris foetida* Lour.
* *Anagyris sinensis* Steud.
* *Macrotropis foetida* DC.
* *Ormosia esquirolii* H.Lév.
* *Pongamia chinensis* DC.
* *Radiusia chinensis* (Spreng.) Heynh.
* *Robinia mitis* Lour.
* *Sophora angustifoliola* Q.Q.Liu & H.Y.Ye
* *Sophora japonica f. columnaris* Schwer.
* *Sophora japonica f. oligophylla* Franch.
* *Sophora japonica f. oligophylla* Spach
* *Sophora japonica f. pendula* (Lodd. ex Sweet) Zabel
* *Sophora japonica var. pendula* Lodd. ex Sweet
* *Sophora japonica f. praecox* Schwer.
* *Sophora japonica var. pubescens* (Tausch) Bosse
* *Sophora japonica var. vestita* Rehder
* *Sophora japonica f. violacea* (Carrière) Zabel
* *Sophora japonica var. violacea* Carrière
* *Sophora korolkowii* Dieck ex Koehne
* *Sophora mairei* H.Lév.
* *Sophora pendula* (Lodd. ex Sweet) d'Ounous
* *Sophora pubescens* Tausch
* *Sophora sinensis* Forrest
* *Sophora sinica* Rosier
* *Sophora vaniotii* H.Lév.
* *Sophora vestita* Nakai
* *Styphnolobium japonicum f. oligophyllum* (Spach) H.Ohashi
* *Styphnolobium japonicum var. pendulum* (Lodd. ex Sweet) G.Kirchn.
* *Styphnolobium japonicum f. pendulum* (Lodd. ex Sweet) H.Ohashi
* *Styphnolobium japonicum var. pubescens* (Tausch) G.Kirchn.
* *Styphnolobium japonicum f. vestitum* (Rehder) H.Ohashi
* *Styphnolobium japonicum f. violaceum* (Carrière) H.Ohashi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Dəmiryol stansiyası

Beyker Strit Stansiyası, London, 1863-cü ildə açılıb.
**Dəmiryol stansiyası** — qatarların qəbulu, yola salınması və ötməsi üçün yol ayrıcına malik olan dəmiryol nəqliyyatı obyekti. Burada həmçinin sərnişinlər və yüklər qatarla qəbul edilir və yola salınır. Yol şəbəkəsi geniş olduqda qatarlar tərtib edilir və onlara texniki xidmət də göstərilir. Sadə dildə qatrarla əməliyyat edilən istənilən obyekt dəmiryol stansiyası adlanır.

## Həmçinin bax

* Qatar
* Azərbaycan Dəmir Yolları
* Enniskorti (stansiya)

## İstinadlar
# 1932 Qış Olimpiya Oyunları

|  1932 Qış Olimpiya Oyunları |
| --- |
|  |
| İdmançıların sayı | 17, 252 |
| Rəsmən açılışı edib | Franklin Delano Ruzvelt |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**1932 Qış Olimpiya Oyunları** — III Qış Olimpiya Oyunları. 1932-cü ildə ABŞ-nin Leyk-Plesid şəhərində keçirilmişdir.

## Olimpiadanın açılışı

## Ölkələrin göstərdiyi nəticələrı

|  |  |
| --- | --- |
| **Medalların ümumi sayı** |  |
| **№** | **Ölkə** |  **Qızıl** |  **Gümüş** |  **Bürünc** | **Ümumi** |
| 1 |  ABŞ | 6 | 4 | 2 | 12 |
| 2 |  Norveç | 3 | 4 | 3 | 10 |
| 3 |  Kanada | 1 | 1 | 5 | 7 |
| 4 |  İsveç | 1 | 2 | 0 | 3 |
| 5 |  Finlandiya | 1 | 1 | 1 | 3 |
| 6 |  Avstriya | 1 | 1 | 0 | 2 |
| 7 |  Fransa | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 8 |  İsveçrə | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 9 |  Almaniya | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 10 |  Macarıstan | 0 | 0 | 1 | 1 |

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Türkiyə gerbi

| Türkiyə gerbi |
| --- |
| Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal arması |
|  |
| Detallar |
| Armiger |  Türkiyə |
| Təsdiq edilib |
1925 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Türkiyə Respublikasının (Emblemi)** (türk. Türkiye Cumhuriyeti arması) — Türkiyənin emblemi. Türkiyənin rəsmi gerbi olmadığı üçün pasportlarda və digər dövlət səviyyəli yerlərdə qırmızı rəngli aypara və ulduz istifadə edilir.

# Qalereya

**Digər gerblər Prezidentlik gerbi
* TBMM gerbi

**Gerb variantları Namiq İsmayılın variantı

**İstifadəsi Pasport

# Yaranma tarixi

1925-ci ildə Türkiyə üçün təklif edilən gerb.
1922-ci ildə monarxiyanın ləğvi ilə Osmanlı gerbinin istifadəsi ləğv edildi və bayraqdakı aypara və ulduz qəbul edildi.

1925-ci ildə Təhsil Nazirliyi fərqli bir dövlət gerbini müəyyən etmək üçün müsabiqə təşkil etdi və rəssam Namık İsmayılın dizayn etdiyi gerb birinci yeri qazandı. Türklərin simvolu hesab edilən canavar fiqurunun təsvir olunduğu bu gerb heç vaxt rəsmi olaraq qeydiyyata alınmadı və heç vaxt istifadə edilmədi. Bunun əvəzinə, yalnız aypara və ulduz gerb kimi istifadə edilməyə davam edildi və şəxsiyyət vəsiqələri və pasportlar müvafiq olaraq dizayn edildi.

2014-cü ilin avqust ayında hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasını (AKP) təmsil edən Şanlıurfa millət vəkili Zeynep Karahan Uslu, 30 digər millət vəkili ilə birlikdə, yeni gerbi rəsmi olaraq dizayn etmək üçün partiyasının parlament qrup rəhbərliyinə "Türkiyə Respublikasının Rəsmi Gerbinin Təyin Edilməsi Haqqında Qanun Layihəsi" təqdim etdi.
# İrandilli xalqlar

İran xalqları|  |
| İran dillərinin yayılması |
| Ümumi sayı |
| 210-230 milyon |
| Dili |
|
İran dilləri |
| Dini |
|
İslam (Şiə İslamı, və Sünni İslamı) |

**İran xalqları**, **İrandilli xalqlar** və ya **İrani xalqları** — əsasən Hind-Avropa dil ailəsindəki Hind-İran dillərinin bir qolu olan İran dillərindən hər hansı birinin yerli istifadəsi ilə müəyyən edilən müxtəlif etnolinqvistik qruplar.

Proto-iranlıların eramızdan əvvəl II minilliyin ortalarında Mərkəzi Asiyada hind-iranlıların ayrıca bir qolu kimi meydana çıxdıqları güman edilir. Eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarında genişlənmənin zirvəsində İran xalqlarının ərazisi qərbdə Dunay düzənliyindən şərqdə Ordos yaylasına və cənubda İran yaylasına qədər bütün Avrasiya çölünü əhatə edirdi.

İran dili danışan xalqarın ümumi əhali sayı təxminən 210-230 milyondur.

## Ad

"İran" termini birbaşa Orta Farsca Ērān (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭‎) və Parfiyaca Aryān (𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍‎) sözlərindən əmələ gəlib. Orta İranca ērān və aryān terminləri qəbilə mənşəli ēr- (Orta Farsca) və ary- (Parfiyaca) sözlərinin əyri cəm formalarıdır və hər ikisi qədim farsca ariya- (𐎠𐎼𐎡𐎹), Avestaca airiia- (𐬀𐬌𐬭𐬌𐬀) və Proto-İranca \*arya- sözlərindən törəyib.

Dna və Dse-də Darius və Kserks özlərini "Əhəməni, fars, farsın oğlu və ari soyundan olan ari" kimi təsvir edirlər. Böyük Darius öz dilini arya- ("İran") adlandırsa da, müasir alimlər onu Qədim Fars adlandırırlar, çünki bu, müasir fars dilinin əcdadıdır.

I Şapurun əmri ilə ucaldılmış üçdilli kitabə daha aydın təsvir verir. İstifadə olunan dillər Parfiya, Orta Fars və Yunan dilləridir. Yunan dilindəki kitabədə "ego ... tou Arianon ethnous despotes eimi" yazılıb ki, bu da "Mən İranlıların krallığının (millətinin) kralıyam" deməkdir. Orta fars dilində Şapur "ērānšahr xwadāy hēm", Parfiya dilində isə "aryānšahr xwadāy ahēm" deyir.

Bütün bu dəlillər göstərir ki, Arya adı kollektiv tərif olub, vahid etnik qrupa mənsub olduqlarının fərqində olan, ortaq dildə danışan və Əhrməzd kultuna əsaslanan dini ənənəyə malik xalqları ifadə edirdi.

## Qədim İrandilli xalqlar

* Midiyalılar
* Parfiyalılar
* Baktriyalılar
* Xarəzmilər
* Kadusilər
* Soqdiylar

## Müasir İrandilli xalqlar

* Farslar
* Taciklər
* Farsivanlar
* Sistani xalqı
* Aymaqlar
* Həzaralar
* Qumari
* Puştunlar
* Bəluclar
* Kürdlər
* Zazalar
* Yezidilər
* Ləklər
* Lurlar
* Bəxtiyarilər
* Mazandaranlılar (Təbərilər)
* Giləklər
* Talışlar
* İran tatları
* Tatlar
* Osetinlər
* Pamir xalqları
* Yaqnoblular
* Başkardi
* Qebrlər

## Qalereya

* İrandilli xalqlar
* Pakistandan olan Pamiri qızı
* Tacik kişi
* Tacik qadın və uşaq
* Türkiyənin Bismil vilayətindən olan üç Kürd uşaq
* Osmanlı imperiyasındakı Kürdlər
* I Hürmüz
* Osetin Kosta Xetaqurov
* Puştun Eyyub xan
* Talış qadınları
* Bir Midiya əsgəri və bir Fars əsgəri

## İstinadlar
# Klassik liberalizm

|  |
| --- |
| **Liberalizm** |
|  |
| **İdeyalar** |
| Siyasi azadlıq |
| Kapitalizm • Bazar iqtisadiyyatı |
| İnsan hüquqları |
| Hüquqi dövlət |
| İctimai müqavilə |
| Bərabərlik • Millət |
| Plüralizm • Demokratiya |
| **İdeyadaxili hərəkatlar** |
| Libertarianlıq |
| Neoliberalizm |
| Sosial liberalizm |
|

**Klassik liberalizm** — özəl mülkiyyəti, maneəsiz bazar iqtisadiyyatını, hüququn aliliyini, din və mətbuat azadlığının konstitusional qarantiyalarını, eləcə də azad bazara əsaslanan beynəlxalq sülhü dəstəkləyən ideologiyanı təyin etmək üçün istifadə edilən termin. Liberalizmin bir qoludur.

Klassik liberallar fərdi azadlığa əsaslanan və bu azadlıqların qorunması ilə məhdudlaşdırılmış, cəmiyyətə yüksək üstünlük təmin edəcək bəzi xidmətlər göstərən bir dövlətin olması, geriyə qalan bütün funksiyalar azaldılaraq sərbəst bazar tərəfindən qarşılanmalıdır.
İdeyaları klassik liberalizmə təsir edən insanlar arasında Con Lokk, Jan Batist Sey, Tomas Maltus və David Rikardo var. Onların fikirləri Adam Smitin Xalq Sərvətlərindən Biri Kitabında irəli sürülən klassik iqtisadi fikirlərə və təbii qanuna, utilitarizmə və tərəqqiyə inam üzərində quruldu.

XX əsrdə iqtisadçılar Fridrix fon Hayek və Milton Fridmenin rəhbərliyi ilə klassik liberalizmə marağın canlanması baş verdi. Bəziləri klassik liberalizmin müasir inkişafını "neoklassik liberalizm" adlandırır.

## Etimologiyası

Klassik liberalizm XIX əsrdə Avropa və ABŞ-də inkişaf etmişdir. XVIII əsrdə Klassik liberalizmin məlum ideyalar üzərində qurulmasına baxmayaraq, bu, yeni bir cəmiyyət tipinə, sənaye inqilabına və urbanizasiyaya cavab olaraq meydana gələn, hökumətə və ictimai münasibətlərə yönəlmişdir.

## Həmçinin bax

* Maarifçilik dövrü
* Kapitalizm

## İstinadlar
# Alma piroqu

| Alma piroqu |
| --- |
|  |
| Aid olduğu milli mətbəxlər |
|  İngiltərə mətbəxi |
| Tərkibi |
| Əsas | alma, Darçın, şəkər, kərə yağı, Kişmiş, un, yumurta |
| Təfərrüatları |
| Tipi | Çərəz |
|  Resepti Vikikitabda |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Alma piroqu** və ya **almalı piroq** – əsas inqredienti alma olan piroq növü.

## Tarix

Ən qədim alma piroqu reseptinə XIV əsrdə İngiltərədə yazılmış "Bişirmə metodu" (*"Forme of Cury"*) kolleksiyasında rast gəlinmişdir. Holland stilində olan ən qədim alma piroqu resepti isə 1514-cü ilə aiddir.

## Hazırlanması

Alma piroqunun bişirilməsində un, kərə yağı, marqarin, qatıq, yumurta, qabartma tozu, vanil, alma, darçın, qoz ləpəsi, şəkər tozu və şəkər kirşanı kimi inqredientlərdən istifadə olunur.

Alma piroqunun hazırlanması zamanı əvvəlcə kərə yağı, qatıq, yumurta qarışdırılır və alınan qarışığa un əlavə olunaraq xəmir hazırlanır. Piroqun içliyi üçün almadan istifadə olunur. Alma soyularaq rəndələnir və bişirilir. Alma içliyi əvvəlcədən hazırlanan xəmir kütləsinin üzərinə əlavə olunur və sobaya yerləşdirilir.

Piroq bişdikdən sonra üzərinə şəkər kirşanı əlavə edilə və dilimlərə bölünə bilər.

## Populyar mədəniyyətdə

Alma piroqu ABŞ-nin qeyri-rəsmi simvollarından biridir. İngilis dilində "as American as apple pie" (azərb. alma piroqu qədər amerikalı‎) ifadəsi "tipik amerikalı" mənasında işlədilir.

ABŞ-nin Nyu-Meksiko ştatında yerləşən Pay-Taun (ing. Pie Town) yaşayış məntəqəsi alma piroqunun şərəfinə adlandırılmışdır.

## Qalereya

* Holland üslubunda alma piroqu.
* Fransız üslubunda alma piroqu.
* Veqan alma piroqu.
* Meyvələrlə bəzədilmiş alma piroqu.
* Alma piroqu dilimi.
* Qızılgül formasında alma piroqu.

## İstinadlar