Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1978

| 1978 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1978 *MCMLXXVIII* |
| Yuli təqvimi | 1978 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7486-7487 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2730-2731 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5738-5739
ה'תשל"ח
 - ה'תשל"ט |
| Hicri təqvim | 1398-1399 |
| Erməni təqvimi | 4470-4471 (11 avqust)
ՌՋՀԸ |
| Çin təqvimi | 4674-4675 丁巳 - 戊午 qırmızı ilan
 - sarı at
 |
| Efiopiya təqvimi | 1970 - 1971 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 2034-2035 |
| - *Şaka sambat* | 1900—1901 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5079-5080 |
| İran təqvimi | 1356-1357 |
| Buddist təqvimi | 2521 |
| Holosen təqvimi | 11978 |
| Yapon xronologiyası | 53 Syova erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 186—187 |
| Çuçxe təqvimi | 67-ci çuçxe ili |
| Minqo təqvimi | 67-ci Tayvan ili |

## Hadisələr

* yanvar - İranın Qum şəhərində nümayişçilərə qarşı silah işlədilməsinin İran inqilabının başlanması üçün siqnala çevrilməsi.
* 20 fevral — Leonid Brejnev özünün SSRİ-nin ən yüksək hərbi təltifi, "Qələbə" ordeninə layiq görülməsi barədə fərman imzalayıb. Fərman müvafiq qanunvericilik pozulmaqla imzalanmışdı. Çünki "Qələbə" ordeni yalnız ali hərbi rütbəsi (general, marşal) olan şəxslərə verilirdi. 1989-cu ildə M. Qorbaçov Brejnevin (ölümündən sonra) bu təltifini ləğv etdi.
* sentyabr - ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə Kemp-Deviddə Misir-İsrail sazişinin imzalanması.
* Sakit okeanda yerləşən Solomon adalarının öz müstəqilliyini elan etməsi.
* 21 aprel - Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyasında Azərbaycanın yeni Konstitusiyasın qəbul edilməsi.
* 18 may — Azərbaycan müəllimlərinin IX qurultayının keçirilməsi.
* Ağgöl qoruğunun yaradılması.
* Lənkəran və Masallı rayonları ərazisində Kişik Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun yaradılması.
* Ağdam-Xankəndi dəmiryol xəttinin istifadəyə verilməsi.

## Doğumlar

* Corc Fen — ABŞ videooyun dizayneri.
* 23 fevral – Lalə Məmmədova — Azərbaycan müğənnisi
* 23 avqust – Vüsal Məmmədov — əməkdar jurnalist
* 8 noyabr - Namiq Qaraçuxurlu — Azərbaycanlı meyxanaçı, müğənni
* 18 dekabr - Nigar İbrahimova (stilist)
* 21 dekabr - Murad Dadaşov — Azərbaycan aktyoru, şoumen

## Ölümlər

* 18 sentyabr — Adil İsgəndərov – Azərbaycanın teatr və kino rejissoru, aktyor.
* Huari Bumedyen — Əlcəzair siyasi, dövlət və hərbi xadimi, polkovnik (1957).
* 2 avqust –  Karlos Çaves, Meksika bəstəkarı, dirijor, pianoçu, pedaqoq və ictimai xadim.
# Yer ellipsoidi

2003-cü il IERS istinad ellipsoidinin şişkinliyinin miqyaslı diaqramı. Tünd mavi xəttin xarici kənarı Yerlə eyni ekssentrikliyə malik, yuxarıda şimal olan bir ellipsdir . Müqayisə üçün qeyd edək ki, içindəki açıq mavi dairənin diametri ellipsin kiçik oxuna bərabərdir. Qırmızı xətt Karman xətti 100 kilometr (62 mil) təmsil edir km (62 mi) dəniz səviyyəsindən yuxarı, sarı sahə isə aşağı Yer orbitində ISS- in hündürlük diapazonunu ifadə edir.
**Yer ellipsoidi** və ya **Yer sferoidi** Yerin formasına yaxınlaşan riyazi fiqurdur, geodeziya, astronomiya və geoelmlərdə hesablamalar üçün istinad çərçivəsi kimi istifadə olunur. Təxminlər kimi müxtəlif müxtəlif ellipsoidlərdən istifadə edilmişdir.

Bu, coğrafi Şimal Qütbü və Cənub Qütbünü birləşdirən kiçik oxu (daha qısa diametr) təxminən Yerin fırlanma oxuna uyğunlaşdırılmış sferoiddir ( inqilab ellipsoidi). Ellipsoid *ekvator oxu* ( *a* ) və *qütb oxu* ( *b* ) ilə müəyyən edilir; onların radial fərqi 21-dən bir qədər çoxdur km və ya *a-* nın 0,335%-i (bu 6400 km deyil).

Yer ellipsoidinin oxlarının təyini üçün meridian qövslərindən tutmuş müasir peyk geodeziyasına və ya kontinental geodeziya şəbəkələrinin təhlili və qarşılıqlı əlaqəsinə qədər bir çox üsullar mövcuddur. Milli sorğularda istifadə edilən müxtəlif məlumat dəsti arasında bir neçə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: 1841-ci il Bessel ellipsoidi, 1924-cü il beynəlxalq Hayford ellipsoidi və ( GPS yerləşdirmə üçün) WGS84 ellipsoidi.
# Hündürlük

Hündürlük
**Hündürlük** — obyektin vertikal istiqamətdə ölçülməsi.

Üçbucağın hündürlükləri bir nöqtədə kəsişir və aşağıdakı bərabərliklər doğrudur : CH2 × AB = BH1×AC= AH3 ×BC

Üçbucaq iti bucaqlıdırsa , hündürlüklərin kəsişmə nöqtəsi üçbucağın daxilinə , düzbucaqlıdırsa , düz bucaq təpəsinə ; kor bucaqlıdırsa , xaricinə düşür .

## Mənbə

* Vikianbarda Башни ilə əlaqəli mediafayllar var.
# Giroskop

Üç sərbəstlik dərəcəsinə malik giroskopun modeli
**Giroskop** (yun. γυρο "*fırlanmaq*" və yun. σκοπεω "*baxmaq*" sözlərindəndir) — ətalət hesablama sisteminə əsasən oriyentasiya bucağını dəyişmə qabiliyyətinə malik qurğudur. Giroskopun ən sadə forması uşaqlar üçün oyuncaq olan *fırfıradır*.

Onların növləri sərbəstlik dərəcəsindən asılı olaraq 2 və 3 dərəcəliyə bölünürlər. Bundan əlavə giroskoplar bölünürlər:

* Mexaniki və
* Optik

İşləmə prinsipinə görə olurlar:

* Bucaq sürətini ölçən vericilər,
* İstiqamət göstəriciləri.

## Xassələri

Hərəkətdə olan giroskopa əgər xarici qüvvə təsir edərsə onda, o öz istiqamətini bu qüvvəyə uyğun deyil ona perpendikulyar istiqamətdə dəyişir. Nəticədə giroskop təsir edən momentin oxuna perpendikulyar olan, belə adlanan ölçü oxu istiqamətində fırlanır. Bu xassə koriolis qüvvəsinin yaranması ilə bağlıdır.

Fırlanan hissələrin giroskopik effekti materiyanın ətalətliyinə əsaslanır.

Giroskopun hərəkətinin sadə formada tənliyi belədir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,
burada WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 və WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 vektorları uyğun olaraq, giroskopa təsir edən qüvvənin momenti və onun moment impulsudur, **I** skalyar kəmiyyəti — onun ətalət momentidir, WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 və WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 vektorları bucaq sürəti və bucaq təcilidir.

Buradan alınır ki, giroskopun fırlanma oxuna və eyni zamanda WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ə perpendikulyar təsir edən moment qüvvəsi WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 həm WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ə həm də WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ə perpendikulyar olaraq presesiyya halını yaradır. Bucaq sürəti WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 onun moment impulsu və təsir edən qüvvənin momenti ilə hesablanır:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 ,

yəni WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 giroskopun fırlanması ilə əks mütənasibdir.

## Tətbiq sahələri

Giroskop avtomobillərdə və naviqasiya sistemlərində geniş tətbiq olunur.

Təyyarələrdə giroskoplardan istifadə etməklə üfüqün vəziyyəti düzgün qiymətləndirmək üçün istifadə edilir. Bu təyyarənin vəziyyətindən asılı olmayaraq həmişə düzgün vəziyyəti göstərir.

Ballistik raketlərdə giroskopun tətbiqi uçuş zamanı xarici təsirlərdən uçuş trayektoriyasından meyillənməsini ölçmək və onu korrektə etmək mümkün olur. İlk dəfə olaraq Verner fon Braun tərəfindən düzəltdilmiş V2 raketində tətbiq olunmuşdur.

Kosmosda aparatların vəziyyətini tənzim etmək üçün tətbiq olunur. Burada ətalət və reaktiv qüvvələrin təsirindən o özü tənzimlənir. Ən dəqiq giroskipik cihaz 2004-cü ildə *Gravity* peyki üçün düzəldilmişdir.

## Mənbə

* W. Fabeck: *Kreiselgeräte*. 1. Auflage. Vogel-Verlag, Würzburg 1980, Kap.1, 3 und 8
* H. Simon: *Instrumentenflugkunde und Navigation*, Teil I. *Bücher der Luftfahrtpraxis* Band 8. Hanns Reich-Verlag, München 1961
# Bill Klinton

| Bill Klinton |
| --- |
| ing. Bill Clinton |
|  |
|  |
| ABŞ-nin 42-ci prezidenti |
| 20 yanvar 1993 – 20 yanvar 2001 |
| Vitse-prezident | Albert Qor |
| Əvvəlki | Corc Herbert Uoker Buş |
| Sonrakı | Corc Uoker Buş |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum adı | William Jefferson Blythe III |
| Doğum tarixi | 19 avqust 1946(1946-08-19)[…] (79 yaş) |
| Partiya | * ABŞ Demokratlar Partiyası
 |
| Təhsili | * Universitet kolleci (Oksford)[d] (1968–1970),
* Yel Hüquq Məktəbi (1970–1973)
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, vəkil, diplomat, avtobioqraf[d], yazıçı, müəllim, dövlət xadimi, saksofonçu[d], qubernator, hüquqşünas |
| Həyat yoldaşı | * Hillari Klinton (1975-ci ildən)
 |
| Dini | metodizm |
| Elmi fəaliyyəti |
| Elm sahəsi | siyasət, hüquqşünaslıq |
|

---

 |
| Təltifləri |                      |
|  |
| Müddəti: 14 dəqiqə və 14 saniyə.14:14 |
| clintonlibrary.gov |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Bill Klinton** (ing. William Jefferson "Bill" Clinton; 19 avqust 1946[…]) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 42-ci prezidenti (1993–2001). O, Franklin Delano Ruzveltdən sonra Demokratlar partiyasından iki dəfə ard-arda seçilmiş ilk prezidentdir. Onun prezidentliyi dövründə ABŞ öz tarixinin ən sülhsevər ve parlaq iqtisadi dövrlərindən birini yaşamışdır. Bununla yanaşı, onun hakimiyyəti dövründə ABŞ Yuqoslaviyaya qarşı (1999) genişmiqyaslı hərbi kampaniya təşkil etmişdir.

1998-ci ildə mətbuatda Bill Klintonun öz katibəsi Monika Levinski ilə 1996-cı ildə olan intim əlaqələri barədə məlumatlar yayıldı. Bu xəbərlər prezidentin qeyd olunan məsələ ilə bağlı yalan danışdığı iddialarına səbəb oldu və ona qarşı impiçment prosedurunun başlanması ilə nəticələndi, lakin sonda ABŞ Senatı impiçment tələbini rədd edən qərar qəbul etdi. Bununla da Bill Klinton ABŞ tarixində məsuliyyətə cəlb olunan 3-cü ABŞ Prezidenti oldu. Belə ki, 1868-ci ildə Endrü Conson impiçmentə məruz qalsa da vəzifəsini saxlaya bilmiş, 1974-cü ildə isə Riçard Nikson impiçment prosedurunu gözləmədən istefa vermişdi.

## Həyatı

Klinton,19 avqust 1946-cı ildə Arkanzasın Hop şəhərində dünyaya gəlib. Doğumundan 3 ay sonra atası nəqliyyat qəzasında ölüb.4 yaşında olarkən anası Billin ögey atası Rocer Klinton ilə evlənir. Uillam Ceferson öz istəyi ilə ögey atasının soyadını qəbul edir. 1968-ci ildə Corctaun Universitetindən məzun olduqdan sonra Oksford universitetində təhsilini davam etdirib.1973-cü ildə Yale universitetinin hüquq dipmlomunu aldıqdan sonra siyasətə atılıb. İlk dəfə seçimlərə Arkanzasda girdi və uğursuz oldu. Bir il sonra Hillari Rodham ilə evləndi və Çelsi adlı qızları oldu. 1992-ci ildə prezidentlik müddəti bitmək üzrə olan Corc. H. U. Buşu məğlub edərək ABŞ-nin 42-ci prezidenti oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Amerika Birləşmiş Ştatları prezidentlərinin siyahısı
# Çinin Aya ekspedisiya proqramı

Chang'e 1
**Çinin Aya ekspedisiya proqramı** — Çin Milli Kosmos Administriyasının idarəçiliyində Aya edilən robotlaşdırılmış ekspedisiyalardır.
Chang'e 1 gəmisinin fəaliyyəti 24 oktyabr 2007-ci ildə, Chang'e 2 gəmisinin fəaliyyəti isə 1 oktyabr 2010-cu ildə başladılıb. Chang'e 3 gəmisi 1 dekabr 2013-cü ildə fəaliyyətə başladı və 14 dekabr 2013-cü ildə Aya endi.

Çinin Aya missiyalarının insanın Aya göndərilməsinə hazırlığı olaraq hesab edilir. Belə bir səyahət 2025–2030-cu illərdə baş verə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Çinin kosmik proqramı

## Xarici keçidlər
# Rubidium

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 37 | kripton ← rubidium → stronsium |
| K ↑ Rb ↓ Cs |

|  |
| --- |
| dövri cədvəl |

 |

 |
| Ümumi |
| Ad, İşarə, Nömrə | rubidium, Rb, 37 |
| Qrup, Dövr, Blok | 1, 5, s |
| Xarici görünüşü |  |
| Atom kütləsi | 85.4678 q/mol |
| Elektron formulu | [Kr] 5s1 |
| Fiziki xassələr |
| Halı |  |
| Sıxlığı (0 °C, 101,325 kPa) | q/L |
| Ərimə temperaturu | 39.31 °C (312.46 K, 102.76 °F) |
| Qaynama temperaturu | 688 °C (961 K, 1270 °F) |
| Elektromənfiliyi | 1 |
| Oksidləşmə dərəcəsi |  |
| Spektr = |
| İonlaşma enerjisi | kCmol-1 |

**Rubidium** (**Rb**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 37-ci element. Çox asan ionlaşması səbəbiylə, seziuma alternativ olaraq, kosmos vasitələrindəki "ion mühərriklərində" istifadə edilməkdədir. Vakuum balonlarının və fotosel də quruluşuna qatılan əhəmiyyətli bir komponentidir. Xüsusi şüşələrin istehsalında və ürək araşdırmalarında da istifadə edilir. Bundan əlavə katalizator olaraq istifadəsi mümkündür.
# Naviqasiya

**Naviqasiya** – nəqliyyat vasitəsinin bir yerdən başqa yerə hərəkətini idarə və müşahidə edərək öyrənmək. Naviqasiyanın 4 kateqoriyası var: quru naviqasiyası, dəniz naviqasiyası, aeronavtika naviqasiyası və kosmos naviqasiyası. Geniş mənada isə naviqasiya termini vəziyyəti və ya mövqeyi müəyyən etməyi əhatə edən istənilən bacarığı əhatə edə bilər.

## Ədəbiyyat

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

* General Concepts about Marine Navigation Arxivləşdirilib 2017-07-03 at the Wayback Machine
* *Lectures in Navigation* by Ernest Gallaudet Draper
* How to navigate with less than a compass or GPS Arxivləşdirilib 2012-12-08 at Archive.today
# Sinus (riyaziyyat)

Triqonometrik funksiyaların təyini
Sinusun period göstəricisi
Koordinat başlanğıcından verilmiş bucaq istiqamətində buraxılmış şüanın, mərkəzi koordinat başlanğıcında yerləşmiş vahid çevrəni kəsdiyi nöqtənin kordinatına həmin bucağın **Sinusu** deyilir.
**Sinus** eyni zamanda, ədədi qiymətcə qarşı katetin hipotenuza nisbətinə bərabərdir: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Vahid çevrə üçün WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 olduğunu nəzərə alsaq: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 funksiyası 1-ci və 2-ci rüblərdə musbət, 3-cü və 4-c rüblərdə isə mənfi qiymət alır.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 funksiyası 1-ci və 4-cü rüblərdə artır, 2-ci və 3-cü rüblərdə isə azalır.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 funksiyasının periodu WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 -dir.

## Sinusun toplama düsturları

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20

## Sinusun arqument düsturları

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24

## Sinusun dərərcəni aşağı salma düsturları

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28

## Sinusun cəmi hasilə çevirmə düsturları

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32

## Sinusun hasili cəmə çevirmə düsturları

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34

## Həmçinin bax

Sinuslar teoremi

## Mənbə

* "Лексикон Математика", Георги Симитчиев, Георги Чобанов, Иван Чобанов, Абагар Холдинг, София, 1995
* "Математически термини", Н. В. Александрова, ДИ "Наука и изкуство", София, 1989
* "Математически енциклопедичен речник", Валтер Гелерт, Херберт Кестнер, Зигфрид Нойбер, ДИ "Наука и изкуство", София, 1983

## Xarici keçidlər

* *Wolfram Mathworld* saytında sinus səhifəsi
* Onlayn triganometrik funksiyalar kalkulyatoru