# İndoneziya

| Republik Indonesia |
| --- |
| İndoneziya Respublikası |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| *Bhinneka Tunqqal Ikaal Ika* (Kavi dilində) (Azərbaycanca: "Müxtəliflikdə Birlik") **Milli İdeologiya:Pançasila* |
| **Himn:**
"İndoneziya Raya" (Azərbaycanca: "Böyük İndoneziya") |
|  |
| Tarixi |
|  • Hindu və buddist krallıqları |
II əsr |
|  • Müsəlman sultanlıqlar |
XIII əsr |
|  • Niderland Ost-Hind Şirkəti |
20 mart 1602 |
|  • Niderland Ost-Hindi |
1 yanvar 1800 |
|  • Yapon işğalı |
9 mart 1942 |
| Rəsmi dili | İndoneziya dili |
| Regional dilləri |
700-dən çox |
| Etnik qrupları |
300-dən çox etnik qrup |
| Dini |
87,2% İslam 9,9% Xristianlıq —7,0 Protestantlıq —2,9% Roma-Katolik kilsəsi 1,7% Hinduizm 0,7% Buddizm 0,2% Konfutsiçilik və qeyriləri  |
| Paytaxt |  Cakarta 6°12′ c. e. 106°49′ ş. u. |
| Ən böyük şəhəri |
Cakarta, Surabaya, Bandunq, Bekasi, Medan, Tanqeranq, Depok, Semaranq, Palembanq, Makasar, Cənubi Tanqeranq, Malanq, Surakarta |
| İdarəetmə forması | Unitar prezident respublikası |
| Prezident |
Prabovo Subianto |
| Vitse – prezident |
Qibran Rakabuminq Raka |
| Xalq Nümayəndəsi Şurasının sədri |
Puan Maharani |
| Qanunverici orqanı |
Xalq Məşvərət Məclisi (MPR) |
|  • Yuxarı palatası |
Regional Nümayəndələr Şurası (DPD) |
|  • Aşağı palatası |
Xalq Nümayəndələr Şurası (DPR) |
| Sahəsi |
Dünyada 14-cü |
|  • Ümumi |
1.904.569 km² |
|  • Su sahəsi (%) | 4,85 |
| Əhalisi |
|  • Əhali (2023) | 277,749,853 nəfər (4-cü) |
|  • Siyahıyaalma (2020) |
270,203,917 nəf. |
|  • Sıxlıq |
143 nəf./km² (90-cı) |
| ÜDM (AQP) |
|  • Ümumi (2023) |
$4,398 trilyon dollar  (7-ci) |
|  • Adambaşına |
$15,837 dollar  (98-ci) |
| ÜDM (nominal) |
|  • Ümumi (2023) |
$1,391 trilyon dollar  (16-cı) |
|  • Adambaşına |
$5,011 dollar  (112-ci) |
| İİİ **(2021)** |
0.705 (azalma; 114-cü) |
| Demonim |
İndoneziyalı |
| Valyuta | İndoneziya rupiyası (Rp) (IDR) |
| İnternet domeni | .id |
| ISO kodu | ID |
| Telefon kodu | 62 |
| Saat qurşağı | +7…+9 |
| Nəqliyyatın yönü | sol |
| Tarix formatı |
DD/MM/YYYY |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

İndoneziya
**İndoneziya** — Cənub-Şərqi Asiyada ən böyük dövlət. Rəsmi adı **İndoneziya Respublikası** (ind. Republik Indonesia) bəzən, **İndoneziya Respublikası Unitar Dövləti** (*Negara Kesatuan Republik Indonesia*) milli adı istifadə olunur. Cənub-Şərqi Asiyada, Hind və Sakit okeanları arasında olan bir ölkədir. Dünyanın ən böyük ada ölkəsidir, on yeddi mindən çox adaya malikdir. Sahəsi 1.904.569 kvadrat kilometr (735.358 kvadrat mil), torpaq sahəsi ilə dünyada 14-cü, dəniz və quru ərazisi ilə birgə 7-ci sıradadır. 261 milyondan çox əhalisi olan bu ölkə dünyanın ən çox əhalisi olan dördüncü ölkəsi və ən çox müsəlman əhalisi olan ölkədir. Dünyanın ən sıx məskunlaşmış adası olan Yavada ölkə əhalisinin yarıdan çoxu yaşayır.

Bu suveren dövlət seçilmiş qanunverici orqanı olan prezident və konstitusiyalı bir respublikadır. Onun 34 əyaləti var, onlardan beşinin xüsusi statusu var. Ölkənin paytaxtı Cakarta dünyada ikinci ən sıx məskunlaşmış şəhər ərazisidir. Ölkə quru sərhədlərini Papua-Yeni Qvineya, Şərqi Timor və Malayziyanın şərq hissəsi ilə bölüşür. Digər qonşu ölkələrə Sinqapur, Vyetnam, Filippin, Avstraliya, Palau, Hindistanın Andaman və Nikobar adaları daxildir. Çoxlu əhalisi və sıx məskunlaşdığı bölgələrə baxmayaraq, İndoneziya geniş səhralara malikdir, yüksək bioloji müxtəlifliyi dəstəkləyir. Ölkədə neft və təbii qaz, kömür, qalay, mis, qızıl, nikel kimi zəngin təbii ehtiyatlar vardır, kənd təsərrüfatı əsasən düyü, xurma yağı, çay, qəhvə, kakao, dərman bitkiləri, ədviyyat və rezin istehsal edir. Çin, ABŞ, Yaponiya, Sinqapur və Hindistan İndoneziyanın əsas ticarət tərəfdaşlarıdır.

İndoneziya arxipelaqının tarixi öz təbii sərvətlərinə çəkilən xarici güclərin təsirinə məruz qalmışdır. Ən azı VII əsrdən etibarən Srivicaya və daha sonra Macapahit materik Çin və Hindistan yarımadasının subyektləri ilə əlaqəli olduğu dövrdən bəri ticarət üçün dəyərli bir bölgə olmuşdur. Yerli hökmdarlar erkən əsrlərdən tədricən xarici təsiri özündə cəmləşdirdilər və Hind və Buddist krallıqları çiçəkləndi. Müsəlman ticarətçilər və sufi alimləri İslamı gətirdilər, Avropa işğal gücləri xristianlığı gətirdilər və kəşf əsrində Maluku ədviyyat ticarətində inhisar etmək üçün bir-birlərinə qarşı mübarizə apardılar. Bəzən portuqal, fransız və ingilislər tərəfindən müdaxilə edilsə də, Hollandiya arxipelaqdakı 350 illik mövcudluğunun çoxuna görə Avropanın ən öndə gedən güclərindən idi. 20-ci əsrin əvvəllərində bir millət dövləti kimi "İndoneziya" anlayışı yarandı və müstəqillik hərəkatları formalaşmağa başladı. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Asiyanın müstəmləkə koloniyalarından çıxılan dövründə İndoneziya Hollandiya ilə silahlı və diplomatik qarşıdurmadan sonra 1949-cu ildə müstəqillik əldə etdi.

İndoneziya yüzlərlə fərqli yerli etnik və dil qruplarından ibarətdir, ən böyük və siyasi baxımdan dominant olan etnik qrupu yavalılardır. Müsəlman əksəriyyəti olan əhali arasında milli dil, etnik müxtəliflik, dini plüralizm və müstəmləkəçilik və ona qarşı üsyan tarixi ilə müəyyən edilən ortaq bir şəxsiyyət meydana gəldi. İndoneziyanın milli şüarı olan *Bhinneka Tunggal Ika* ("Müxtəliflikdə Birlik" sözün həqiqi mənasında "hələ də birdir") ölkəni formalaşdıran müxtəlifliyi ifadə edir. İndoneziya iqtisadiyyatı nominal ÜDM-ə görə dünyada 16-cı, AQP-də ÜDM-ə görə 7-ci yerdədir. Ölkə bir çox çoxtərəfli təşkilatların üzvüdür, bunlar arasında BMT, ÜTT, BVF, G20 və Qoşulmama Hərəkatının, Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyasının, Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı, Şərqi Asiya Sammiti, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatıdır.

## Etimologiya

İndoneziya adı Yunanca "Hind adaları" mənasını verən İndos (Ἰνδός) və nesos (νῆσος) sözündən yaranmışdır. Ad müstəqil İndoneziyanın yaranmasından çox əvvəl, yəni 18-ci əsrə aiddir. 1850-ci ildə bir ingilis etnoloq Corc Vindsor Erl "Hind arxipelaqı və ya Malay arxipelaqı" nın sakinləri üçün İnduneziyalılar və üstünlük verdikləri Malayzyanlar termlərini təklif etdi. Eyni nəşrdə tələbələrindən biri Ceyms Riçardson Loqan İndoneziyadan Hind arxipelağının sinonimi kimi istifadə etdi. Lakin, Niderland Ost-Hindinin nəşrlərində yazan holland akademiklər *İndoneziya*dan istifadə etmək istəmirdilər; *Malay arxipelağına (*Maleische Archipel*);* Niderland Ost-Hindi*nə (*Nederlandsch Oost Indië':), ümumi olaraq *İndië*yə; *Şərq* (*de Oost*); və ya *İnsulinde*yə üstünlük verirdilər.

1900-cü ildən sonra *İndoneziya* Hollandiya xaricindəki akademik dairələrdə daha çox yayıldı və yerli millətçi qruplar bunu siyasi ifadə üçün qəbul etdilər. Berlin Universitetindən Adolf Bastian İndoneziyanın *İnseln des Malayischen Archipels,1884–1894* adlı kitabı ilə populyarlaşdı. Bu addan istifadə edən ilk yerli alim Ki Hacar Devantara idi, 1913-cü ildə Hollandiyada *Indonesisch Pers-bureau* adlı bir mətbuat bürosunu qurdu.

## Tarixi

İndoneziya ərazisində Aşağı, Yuxarı Paleolit və Mezolit dövrlərinə aid abidələr aşkar edilmişdir. II – V əsrdən başlayaraq İndoneziyada məhsuldar qüvvələr inkişaf etməyə Tarum, Kalinq, Malayya, Şirvicayya kimi erkən dövlətlər formalaşmağa başladı. XIII əsrdə arxipelaqın əksər hissəsini əhatə edən böyük imperiya möhkəmləndi, Yavadakı, Macapani dövləti ilə birləşdi, lakin XVI əsrdə İndoneziya müsəlman sülalələrinin başçılıq etdiyi kiçik dövlətlərə bölündü. Avropalılar isə İndoneziyanı XIX əsrin sonu- XX əsrin əvvəllərində, demək olar ki, işğal etdilər. 1941–1942-ci illərdə İndoneziyanı Yaponlar işğal etdi. 1945-ci il avqustun 17-də İndoneziya müstəqillik əldə etdi, unitar İndoneziya Respublikası elan olundu.

194cicil də ingilislər ilə toqquşmalar oldu . İndoneziya SSRİ ilə yaxınlıq siyasəti aparırdı. 50-ci illərin sonlarında sosialist metodların tətbiqi, SSRİ ilə yaxınlıq xalqda narazılıq ilə qarşılandı. 1960-cı ildə Qərb dövlətləri sukarnonun SSRİ ilə yaxınlaşdıgı üçün münasibətlər pisləşdi. 1965-ci ildə kommunistlər çevriliş etmək istədilər. 1967-ci ildə Sukarno bütün səlahiyyətləri general Suxartoya verdi. Və 1968-ci ildə Suxarto prezident seçildi. Ölkənin rəsmi xətti — anti kommunizm elan edildi.

## Coğrafiya

İndoneziya – dünyada ən böyük arxipelaqdır. Rəsmən statistikaya görə arxipelaq 17,804 adadan ibarətdir, onlardan 7,870 – adlı, 9,634 – adsız, 6000-də əhalisi var: 5 əsas və 30 kiçik arxipelaqlarda yerləşənlər adalar. İndoneziya 13 mindən çox adadan ibarətdir.

Dünyanın ən böyük ada dövlətidir . 17 mindən çox adaya sahibdir . Və sakit okeanı və hind okeanı arasında yerləşir

Papua adasında yerləşən, 4,884 metr hündürlüyü olan Pancak Caya zirvəsi ölkənin ən hündür yeri, Sumatra adasında yerləşən Toba gölü isə sahəsinə görə (1,145 m²) İndoneziyanın ən böyük gölüdür. Ən uzun çayı isə Kalimantan adasında olan Mahakam və Barito çaylarıdır.

İndoneziya tektonik cəhətdən fəal ərazidə yerləşdiyinə görə, ərazisində Krakatua və Tambora vulkanları da daxil olmaqla, 150-dən çox aktiv vulkan var.

## Mədəniyyəti

İndoneziya aqrar ölkə idi, 1940-cı ildə aparılan hesablamalara görə əhalinin yalnız 6%-i savadlı idi. Yalnız 1961-ci ildən etibarən ibtidai təhsil məcburi oldu. 1977-ci ildə ölkədə 28 dövlət universiteti, 23 özəl universitet fəaliyyət göstərirdi. Məsələn, Cakarta şəhərində İndoneziya Universiteti, Cokyakartada Qaca – Mada Universitetləri, Banqdunda Pacacaran Universiteti, Texnoloji Universitetlər fəaliyyət göstərir. Ölkədə həmçinin böyük mədəniyyət və incəsənət mərkəzləri də mövcuddur: Boqorda təbiət elmləri kitabxanası, Cakartada Parlament kitabxanası, Mədəniyyət muzeyi, Zoologiya muzeyi (Cakartada) və s.

#### Mətbuat

İndoneziyada 100-dən çox gündəlik qəzet çıxır. İndoneziya dilində "Merdeka", "Sinar xarapan", "Kompas", "Anqkatan bersencata", "Brita Buana", "Suara Kaya", "Pelita", ingilis dilində "İndonezian observer" (1950) və başqa adda qəzetlər nəşr edilir. Cakartada həmçinin dövlət radio və televiziya şirkətləri də fəaliyyət göstərir.

#### Ədəbiyyat

İndoneziya ərazisində VII əsrin sonu- VIII əsrin əvvəllərinə aid olan daş kitabələr, yazılı abidələr mövcuddur. Bu kitabələr, əsasən, Malayya və Yava dillərində yazılmışdır. Yava dilində ədəbiyyat da IX–XI əsrlərdə daha yüksək şəkildə inkişaf etmişdir. "Ramyana" (Hind şairi Bhattinin "Ravana vadha" eposu əsasında), "Arcunanın toyu" poemalarını misal gətirmək olar. Bu dövrdə İndoneziyada ədəbiyyatın inkişafına Hind ədəbiyyatı güclü təsir göstərmişdir. Lakin bununla belə mifologiyaya əsaslanan və tarixi inkişafı əks etdirən əsərlər də yazılmışdır. Məsələn, "Tantu Pangelaran", "Pararaton" kimi mifologiyaya istinad edən nəsr əsərlərini, Prapançanın "Naqarakertaqama" poemasını göstərmək olar. Həmzah Fansuri, Nurəddin ər – Raniri, Əbd ür – Rauf və başqalarının tarixi, didaktik və islamın təbliğinə xidmət edən əsərləri meydana gəldi. Ədəbi dil inkişaf etməyə başladı. Bu işdə Abdullah bin Əbdülqadir Münşinin rolu daha böyük olmuşdur. Onun əsərləri o dövr üçün ədəbi dil nümunələrinə çevrilmişdir.

XVI – XVIII əsrlərdə yaşayıb yaratmış ədiblərin əsərlərində maarifçilik ideyaları da təbliğ edilirdi. Məhəmməd Musa, Viləm İsgəndər Mud və başqalarının yaradıcılığında bu daha qabarıq verilmişdir. Bu dövrdə həm də İndoneziya dili də dövlət dili kimi formalaşdı. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində daha zəngin və ziddiyyətli əsərlər yazılmağa başladı. M. Rusei, Nur Sultan İsgəndər məişət romanları, S. T. Əlişahbana maarifçi romanlar, R. Əfəndi və M. Yəmin vətənpərvər ruhlu şerlər yazdılar. Əbd ül– Muis, Asmar Hadi və başqalarının yaradıcılığında müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə mövzusu əsas yer tuturdu. 30-cu illərin sonunda Armayn Pane, X. B. Yasin, X. Bandaharonun əsərlərində realist ideyalar daha üstünlük təşkil edirdi. İndoneziyada mütərəqqi ədəbiyyat ancaq o müstəqillik qazandıqdan sonra daha yüksək şəkildə inkişaf etməyə başladı.

#### Musiqi

İndoneziyada xalq musiqisi yüksək professionallıqla inkişaf etmişdi. Slendro (pentatonika növü) və peloq (tonları qeyri – bərabər olan 7 pərdəli lad) İndoneziya musiqisinin lad əsasını təşkil edir. İnkişaf etmiş heterofoniya və çoxsəslilik İndoneziya musiqisinin xarakterik cəhətlərindəndir. Orta əsrlərdə mövcud olan qamilan xalq çalğı alətləri orkestri İndoneziyanın klassik musiqisinin yüksək nümunəsidir.

Musiqi alətlərindən bonanq, qambanq, gendanq, müxtəlif sinclər (zərb alətləri), sulinq (nəfəs aləti) geniş yayılmışdır. İndoneziyanın professional musiqisinə XX əsrdə Avropanın dini musiqisinin (Qriqori xorları) müəyyən dərəcədə təsiri olmuşdur. Ölkədə respublika yarandıqdan sonra bir sıra həvəskar və professional musiqi kollektivləri, Cokyakarta, Cakarta radioları nəzdində kamera orkestrləri yaradılmışdır. Surakarta şəhərində konservatoriya və İndoneziyada klassik musiqi məktəbi açılmışdır. Həmin dövrdə Sucasmina, A. Pasaribu, Susbini kimi məşhur bəstəkarlar fəaliyyət göstərmişlər.

### Dini vəziyyət

İndoneziya əhalisinin böyük əksəriyyəti (87,5 %) müsəlmanlardır. Müsəlmanlar əsasən sünniliyin şafii məzhəbinə etiqad edirlər. Şiələr Hindistan və Pakistandan gələnlərin bir hissəsidir. İslam İndoneziyanın yerli xalqları arasında çox geniş yayılıb. Xristianlar əhalinin 7 faizini təşkil edir. Protestantlar (6 mln. nəfər), katoliklər (3 mln. yaxın), eyni zamanda bir sıra müstəqil kilsələr mövcuddur: Xristian batak protestant kilsəsi (1 mln-dan artıq), Timor kilsəsi (650 min nəfər), Maluku protestant kilsəsi (275 min nəfər), minaxasların xristian evanqelist kilsəsi (500 min nəfər) və başqaları.

İndoneziyada induizm dini faktiki olaraq İslam tərəfindən sıxışdırılmışdır. Burada əhalinin çox az hissəsi (2%) induizmə ibadət edir. Buddizm isə əvvəllər Sumatra adasında geniş yayılmışdı. Zaman keçdikcə İslam dini daha üstün mövqeyə çıxır və buddistlərin sayı tədricən azalmağa başlayır. Ölkədəki çinlilər konfusialıq və daosizmə etiqad edirlər. Bununla yanaşı burada az sayda iudaistlər də vardır. Bir sıra rayonlarda əhali arasında qəbilə inancları qorunub saxlanılmaqdadır.

### Bayramlar

## Qeydlər

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* *Earl, George SW.* "On the Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations". Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA). 4. 1850.
* Frederick, William H.; Worden, Robert L., redaktorlar Indonesia: A Country Study (6). Washington, D.C.: Library of Congress, Federal Research Division. 2011. ISBN 978-0-8444-0790-6.
* *Friend, T.* Indonesian Destinies. Harvard University Press. 2003. ISBN 0-674-01137-6.
* *Ricklefs, Merle Calvin.* A history of modern Indonesia since c. 1200 (3). Basingstoke; Stanford, CA: Palgrave; Stanford University Press. 2001. ISBN 978-0-8047-4480-5. 13 yanvar 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 avqust 2019.
* *Schwarz, A.* A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. Westview Press. 1994. ISBN 1-86373-635-2.
* *İsmayılov R. İ., Axundova N. Ç.* Asiya və Afrika ölkələrinin çağdaş tarixi (1945-2000-ci illər). I kitab. Bakı: “Çaşıoğlu” Eİ-MMC. 2001. s. 187-212.
* *Taylor, Jean Gelman.* Indonesia: Peoples and Histories. New Haven and London: Yale University Press. 2003. ISBN 0-300-10518-5.
* *Vickers, Adrian.* A History of Modern Indonesia. Cambridge University Press. 2005. ISBN 0-521-54262-6.
* *Witton, Patrick.* Indonesia. Melbourne: Lonely Planet. 2003. ISBN 978-1-74059-154-6.
* *Nuruzadə Ş. C.* Asiya və Afrika ölkələrinin yeni tarixi. I cild. Sumqayıt: “Azəri” nəşriyyatı. 2017. s. 192-208. ISBN 9789952453119.

## Həmçinin bax

* Banyak

## Xarici linklər

* Indonesia *The World Factbook*-da
* Indonesia BBC Newsdan
* Key Development Forecasts for Indonesia Beynəlxalq əməliyyatlardan

**Hökumət Minister of The State Secretary  (indon.)
* Statistics Indonesia
* Chief of State and Cabinet Members Arxivləşdirilib 2014-10-12 at the Wayback Machine

**Ümumi Indonesia *UCB İctimai Hökumət Kitabxanaları*
* DMOZ-da İndoneziya
* Indonesia *Encyclopædia Britannica*
* Vikimedia Atlasda Indonesia
* Official Site of Indonesian Tourism