Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Madaqaskar

| Madaqaskar |
| --- |
| Madagaskar Respublikası Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb[d] |

 |
| Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana*(Malgaşça)* Patrie, liberté, progrès*(Fransızca) "Anavətən, Azadlıq, irəlləmə"* |
| **Himn:Ry Tanindrazanay malala ô!* *Ah, sevgili Vətən*Müddəti: 1 dəqiqə və 3 saniyə.1:03 |
|  |
| Rəsmi dili | Malaqasi dili , Fransız , İngilis  1 </ sup > |
| Paytaxt | Antananarivo |
| İdarəetmə forması | Yarı -prezident təmsil demokratiya respublika |
| Prezident |
Michael Randrianirina |
| Baş nazir |
Herintsalama Rajaonarivelo |
| Sahəsi |
|  • Ümumi |
587040 km² |
| Əhalisi |
|  • Əhali (2016) | 24,2 milyon nəfər (52-ci) |
|  • Sıxlıq |
41 nəf./km² |
| Valyuta | Ariari |
| İnternet domeni | .mg |
| ISO kodu | MG |
| Telefon kodu | 261 |
| Saat qurşaqları | * UTC+03:00
 |
| Nəqliyyatın yönü | sağ |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Vikimedia | © OpenStreetMapMadaqaskar
**Madaqaskar** — Hind okeanın qərbində və Afrikanın cənub-şərqində Madaqaskar və digər adaların üzərində yerləşən dövlətdir və paytaxtı Antananarivu şəhəridir. Antananarivu şəhəri hal-hazırda mühüm ticarət şəhərlərinin sırasındadır.

Madaqaskar
## Tarixi

Fransa parlamenti 1896-cı ilin avqustunda Afrikanın şərqindəki Madaqaskar adasını Fransanın müstəmləkəsi elan edərək adaya 15000 əsgər göndərdi. 1897-ci ilin sonlarında müqavimət hərəkatı tamamilə boğuldu. Adanı idarə etmək üçün general-qubernatorluq yaradıldı.

## Coğrafiyası

### Bitki örtüyü

Madaqaskarda bitki zonaları qərbdən şərqə bir-birini əvəz edir. Çox rütubətli şərq sahilboyunda və dağların şərq yamacında rütubətli tropik meşələr inkişaf etmişdir (səyahətçi ağacı, tamarind, müxtəlif palmalar), orta zonada otlu savanna, şərqdə isə tikanlı kolluqlar zonası yerləşir. Adanın şərq sahilində ensiz düzənlik sahənin dövrü rütubətlənən tropik meşələri altında əsasən qırmızı-laterit torpaqlar, dağların şərq yamacının daima rütubətli tropik meşələri altında humuslu dağ lateritləri inkişaf etmişdir. Şərq yamaclarda, yaylanın dövrü rütubətlənən tropik meşələrində və hündür otlu savannalarında dağ qırmızı torpaqlar, qərb və cənub sahil ovalıqlarında və dağətəyində kserofit tropik meşələrin qəhvəyi-qırmızı, quru savannaların qırmızı-qonur torpaqları inkişaf etmişdir. Madaqaskar ərazisində temperatur şəraitinin eyni olmasına baxmayaraq şərqdən qərbə yağıntıların miqdarının kəskin azalması coğrafi zonaların meridian istiqamətində uzanmasına səbəb olmuşdur. Burada coğrafi zonallıq eyni zamanda oroqrafik şəraitlə sıx əlaqədardır.

## Əhalisi

24 200 000 nəfər əhalisi var.

## Həmçinin bax

* Amparafaravola

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# İran yaylası

Avrasiya, Afrika və Hindistan platformalarının sərhədlərinin yaxınlaşmasını göstərən xəritə.
**İran yaylası** (fars. فلات ایران‎) və ya Fars yaylası — Ön Asiyanın ən böyük və ən geniş yaylası.

## Coğrafi mövqeyi

İran yaylası Cənub-qərbi Asiyada yerləşən Ərəbistan və Hindistan yarımadası arasında qalan Avrasiya yaylalarının bir hissəsidir. Qərbdə Zaqros dağları, şimalda Xəzər dənizi və Kopetdağ, cənubda İran körfəzi, Ərəbistan dənizi və şərqdə Hinduquş dağları ilə əhatələnir

## Tarixi

Tarixi bir bölgə olaraq yayla Parfiya, Midiya, Əhəmənilər dövlətinin şərq hissələrini, Böyük İranın (müasir İran, İraq, Əfqanıstan və Pakistan ərazilərini əhatə edir) əsas bölgələrini ərazisi daxilinə almışdır. Zaqros dağları yaylanın qərb sərhədlərini formalaşdırmışdır və dağların cənuba doğru olan hissələri də buraya aid edilə bilər. Britaniya ensiklopediyası Xuzistan ovalığını İran yaylasının xaricində saxlayır və Elam dövləti Mesopotamiya ovalığını İran yaylasına bağlayan bölgəni(yəni Xuzistan ovalığını)əhatə edir deyə qeyd etmişdir.

## Həmçinin bax

* Ön Asiya
# Hind-Qanq ovalığı

Hind-Qanq ovalığının xəritəsi
**Hind-Qanq ovalığı** və ya **Hind-Qanq düzənliyi** (benq.  সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — Hindistan, Pakistan və Banqladeşin ərazisində ovalıq; şimalda Himalay dağları, cənubda Dekan yaylası ilə həmsərhəddir. Ovalığın uzunluğu təxminən 3 min kilometr, eni — 250 — 350 kilometrdir, dünya sivilizasiyasının ən qədim mərkəzlərindən biridir.

## Relyef və hidroqrafiya

Ovalığın səthi, 270 m hündürlüyündə yerləşmiş Hind və Qanq deltaları ilə əhatələnib. Relyefdə 60 m-ə qədər hündürlüyə malik kristallik səthin çıxıntıları və dərələrlə parçalanmış çay terraslarının çıxıntıları müşahidə olunur.

Ovalıqdan axan çaylar kifayət qədər çoxdur (xüsusilə şərq hissəsində) və bu çaylar bol suludur. Su sərfi böyükdür lakin mövsüm ilə tərəddüdlər olur. Musson və dağlarda qarlarının ərinməsi dağıdıcı daşqınlara səbəb olur və yayda axını artırır. Şərqdən qərbə hərəkət zamanı iqlim quraqlaşır.

## İqlim və bitki

Qanq və Brahmaputranın (düzənliyin şərq hissəsi) hövzəsində subekvatorial musson iqlimi hakimdir, Hind çayının (qərb hissəsi) hövzəsində isə — tropik iqlim hakimdir. Ovalığın çox hissəsində iyul ayının orta temperaturu 30-36 °C təşkil edir, yanvar ayında isə 20 °C, şimal-qərb hissəsində 12 °Cqədər düşür. Bəzən temperatur 0 °C qədər enir.

Ovalığın daxili 2 fiziki rayona ayrılır — quraq Hind vadisi və rütubətli Qanq ovalığı. Mərkəzi və şərq hissəsində demək olar ki təbii halda bitki örtüyü yoxdur. Qanq və Brahmaputranın deltası sıx və həmişəyaşıl meşələrlə örtülüb. Bir vaxtlar buranın qərb hissəsi şoranlıq və qumlu səhralarla örtülmüşdür.

Palma və meyvə ağaclarının və mədəni savanna bitkilərinin (düyü, buğda, darı, qarğıdalı, pambıq və başqa) landşaftı üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

* Böyük Sovet Ensiklopediyası Hind-Qanq ovalığı
* Müasir coğrafi terminlər lüğəti — Hind-Qanq ovalığı Arxivləşdirilib 2008-03-31 at the Wayback Machine
# Yanszı deltası

Yanszı deltası iqtisadi regionu
**Yanszı deltası** (çin. 長江三角洲) — Çinin şərqində, Cənubi Çin dənizi sahillərində, Yanszı çayının əmələ gətirdiyi delta. Deltaya Yansızı çayı il ərzində milyon tonlarla suxur gətirir. Region ərazisi üçbucağı xatırladır. Şanxay, Szyansu vilayətinin cənubu, Sjeszyan vilayətinin isə şimal hissəsini əhatə edir. Regionda U dialekti layılmışdır.

Hazırda Yanszı deltası regionu Çinin iqtisadi baxımdan ən inkişaf etmiş regionudur. Burada ÜDM 21 % cəmləşmişdir. Regionda inşa edilən tikililər sayəsinı 99 600 km² ərazisi olan şəhər aqlomerasiyası meydana gəlmişdir. Yanszı deltası regionunda ümumilikdə 80 liliyon insan yaşayır. Bunun 50 milyonu şəhərlərdə cəmləşmişdir.

## Tarixi

Yanszı deltası rayonu Çin siviliziyasiyasının təşəkkül tapdığı regionlardan biridir. 5000-3000 min il arası b.ə delta regionunda neolit dövrünə aid Maszyaban mədəniyyəti yayılmışdır. Üst neolit dönəmində isə Lyanmju mədəniyyəti hökm sürürdü (3400-2250 il b.e.ə). Bizim eradan əvvəl 334-cü ildə Yanszı deltası Çu çarlığı ərazisinə keçmişdir. 223-ci il b.e.ə Yanszı deltası birləşmiş Tsin sülaləsi imperiyasına birləşdirilmişdir
Tan sülaləsi dönəmində Yanszı deltası sıx məskunlaşılmış və kənd təsərrüfatı inkişaf etdirilmişdir. Cənub və şimal sülalələrinin dönəmində Yanszı deltası mədəni və iqtisadi baxımdan Çinin mərkəzinə çevrilir. Bu zaman regionun qədim şəhərləri formalaşır: Suçjou, Nankin, Xançjou, Şaosin.

Yuan sülaləsi və Min sülaləsi dönəmində bölgədə mühün ticarət limanı Lyuszyaqan olur. Ancaq çayın fəaliyyəti nəticəsində liman lillə dolur. Şanxay mühüm dəniz limanına çevrilir.

## Əhali

Hal-hazırda Yanszı deltası dünyanın ən sıx məskunlaşmış regionudur. Burada dünyanın ən böyük şəhərlərindən olan Şanxay yerləşir. Şanxayda hər km² 2700 nəfər düşür. Əhalinin doğma dili U dialektidir. Bu dialekri bəzən Şanxay çivəsidə belə adlandırırlar.

Yanszı deltasına inkişaf etmiş 20 şəhər daxildir. Bu şəhərlər ümumilikdə üç vilayətə aiddir. 2004-cü il məlumatına görə regionun ÜDM payı 21,6 % olmuşdur. Bölgə əhalisinin ümumi sayı isə 80 milyon nəfərdir.

### Şəhərləri

Əsas mərkəzlər: **Şanxay**, **Nankin**, **Xanjou**, Suçjou, Ninbo

Syansu regionu: Suçjou, Usi, Nantun, Çanjou, Çjenszyan, Yanjou, Tayçjou.

Çjeszyan vilayəti: Nindo, Şaosin, Szyasin, Xuçjou, Çjouşan, Tayçjou, Szinxua.

Ümumdünya vəhşi təbiət fondu Yanszı deltası regionunu Sakit okeanın ən çirklənmiş yeri olaraq elan etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Межпровинциальная туристическая зона создаётся в дельте Янцзы
* Tansızı deltası Çinin ən güçle iqrisadi regionlarından birinə çevriləcək
* PBS.org, Journey to Planet Earth, Yangtze River Delta, China Arxivləşdirilib 2014-07-27 at the Wayback Machine
* WWF - Threat of Pollution in the Yangtze
* Golden Triangle extending to become a parallelogram?
* Constructing the next world megacity: The Yangtze Delta Arxivləşdirilib 2015-09-23 at the Wayback Machine
# Tarixi linqvistika

**Tarixi linqvistika** və ya **tarixi dilçilik** tarix elmindən istifadə edərək dilin yaranması və qrammatika qaydalarının tarixi inkişafını izah etmək üçün yaradılmış elmi metoddur. Dil ailələrinin necə meydana gəldiyini də tədqiq edən bu metodun mövzuları arasında dillərin niyə dəyişdiyi, danışan cəmiyyətlərin necə doğulduğu və sözlərin mənşəyi kimi mövzular da mövcuddur.

## İstinadlar
# Çukot dili

| Çukot dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ |
| Ölkə | * Rusiya
 |
| Danışanların ümumi sayı | * 5.100 nəf. (2010)
 |
| Təsnifatı |
| Paleoasiya dilləri
Çukot-kamçat dilləri
Chukotkan
Çukot dili |
| Yazı | kiril əlifbası |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | чук 800 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 | ckt |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | chk |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 466 |
| Ethnologue | ckt |
| ELCat | 1730 |
| IETF | ckt |
| Glottolog | chuk1273 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Çukot dili** və ya **luoravetlan dili** (*ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) — Çukot-kamçat dilləri ailəsinə daxil olan çukçaların dilləri. Rusiyanın Çukot Muxtar Dairəsində, Koryak muxtar dairəsində, həmçinin Saxa (Yakut) Respublikasının Nijne-Kolım rayonunda yayılıb. 1989-cu il siyahıyalınmasına görə sayları 15 min nəfərdir, onlardan 70 % çukot dilini doğma dil sayırlar.

1920-ci illərdə çukot dili *luoravetlan dili* adlandırılsa da, termin işləmədi.

## Çukot dilinin gender xüsusiyyətləri

Çukot dilində kişi və qadınların danışığı üçün fərqli sözlər mövcuddur. Qadınlar ərinin qohumlarının adlarını və ona oxşar sözlərin tələffüzünə qadağa var.

## Həmçinin bax

* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Mənbə

* Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения: Чукотский язык Arxivləşdirilib 2008-03-05 at the Wayback Machine
* "Шарль Венстен. Чукотский язык, чукотская литература (грамматика, тематический словарь, литература)". 2 may 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 iyun 2014.
* Русско-чукотский разговорник Arxivləşdirilib 2007-11-02 at the Wayback Machine
* Володин А. П., Скорик П. Я. Чукотский язык
* Чукотские сказки с английским подстрочником Arxivləşdirilib 2010-03-15 at the Wayback Machine
* Евангелие от Луки на чукотском языке Arxivləşdirilib 2012-03-04 at the Wayback Machine
* Приложение к газете «Крайний Север» на чукотском языке Arxivləşdirilib 2009-09-16 at the Wayback Machine

## İstinadlar
# İttifaq dövlətləri

İttifaq dövlətləri qəhvəyi rənglə işarələniblər.
**İttifaq dövlətləri, Dördlər İttifaqıMərkəzi dövlətlər** və ya **İttifaqi‐Mürəbbe** (az.-əski. اتفاقی‐مورببئ‎) — Birinci Dünya müharibəsi dövründə (1914–1918) "dostluq sazişi" (Antanta) dövlətlərinə qarşı olan hərbi-siyasi blok.

## Blok üzvləri

* Almaniya İmperiyası
* Avstriya-Macarıstan İmperiyası
* Osmanlı İmperiyası
* Bolqar Çarlığı (1915-ci ildən)

## Blokun yaranması

## İttifaq dövlətlərinin müttəfiqləri

İttifaq dövlətlərinin müttəfiqləri 1916-cı ildə Britaniya ağalığına qarşı üsyan qaldırmış İrlandiya azadlıq hərəkatı ("Pasxa Üsyanı"), eləcə də keçmiş Rusiya İmperiyasının ərazisində yaranmış bəzi dövlətlər idi.

* Polşa Krallığı (с 5 noyabr 1916)
* Ukrayna Xalq Respublikası (9 fevral-29 aprel 1918)
* Kurlyand Hersoqluğu (8 mart 1918)
* Birləşmiş Baltik Hersoqluğu (8 mart 1918)
* Ukrayna dövləti (29 aprel 1918)
* Şimali Qafqaz Dağlılar Respublikası (11 may 1918)
* Böyük Don Ordusu (18 may 1918)
* Gürcüstan Demokratik Respublikası (26 may 1918)
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (28 may 1918)
* Litva Krallığı (11 iyul 1918)
* (29.05.1918:  Finlandiya - 7 mart 1918-ci ildən Almaniya İmperiyasının müttəfiqi)

## Blokun süqutu

İttifaq dövlətlərinin təslim tarixi| Adı | Təslim tarixi |
| --- | --- |
| Bolqarıstan | 29 sentyabr 1918 |
| Osmanlı İmperiyası | 30 oktyabr 1918 |
| Avstriya-Macarıstan İmperiyası | 4 noyabr 1918 |
| Almaniya İmperiyası | 11 noyabr 1918 |

## Həmçinin bax

* Antanta

## Qeydlər

## İstinadlar

Şablon:Birinci Dünya müharibəsi iştirakçıları
# archive.today

| Archive.today |
| --- |
|  |
|  |
| URL | archive.today |
| Tipi | Brauzer uzantısı |
| Dilləri | çoxdilli[d] |
| Açılma tarixi | 16 may 2012 |
| Alexa reytinqi | * 9.725 (2021, 2021, 2021, 2021, 2021, 2021, 2021)
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**archive.today** (və ya archive.is) 2012-ci ildə qurulmuş web-səhifələri arxivlə xidmətidir. Arxiv 2 hissədən ibarət olur: Biri səhifənin həmin andakı kopiyası, ikincisi səhifənin həmin andakı skrinşotu

## İstinadlar
# Axtarış botu

Axtarış botunun arxitekturası
**Axtarış botu** — Ümumdünya hörümçək torunu sistematik şəkildə analiz edən və adətən veb indeksləşdirmə məqsədilə axtarış motorları tərəfindən idarə olunan internet botu.

Veb axtarış mühərrikləri və bəzi digər veb-saytlar öz veb məzmununu və ya digər saytların veb məzmununun indekslərini yeniləmək üçün axtarış botundan istifadə edirlər. Axtarış botu axtarış mühərriki tərəfindən emal edilməsi üçün səhifələri kopyalayır. Bu da istifadəçilərə daha səmərəli axtarış edə bilmə imkanı verir.

Axtarış botları ziyarət edilən sistemlərdə resursları istehlak edir və tez-tez saytları xəbərsiz ziyarət edirlər. Böyük səhifə kolleksiyasına rast gəldikdə planlama, yüklənmə və "nəzakət" problemləri gündəmə gəlir. Bunu axtarış botuna bildirmək üçün indekslənmək istəməyən ictimai saytlar üçün mexanizmlər mövcuddur. Məsələn, `robots.txt` faylı botlardan veb-saytın yalnız müxtəlif hissələrini indeksləşdirməyi və ya ümumiyyətlə indeksləşdirməməyi tələb edə bilər.

İnternet səhifələrinin sayı olduqca çoxdur; hətta ən böyük botlar belə tam indeks yaratmaqda çətinlik çəkirlər. Bu səbəbdən, axtarış sistemləri Ümumdünya hörümçək torunun ilk illərində, 2000-ci ildən əvvəl müvafiq axtarış nəticələrini vermək üçün mübarizə aparırdılar. Bu gün müvafiq nəticələr demək olar ki, dərhal verilir.

Axtarış botları hiperlinkləri və HTML kodunu təsdiqləyə bilər. Onlar həmçinin veb skreypinq və məlumatlara əsaslanan proqramlaşdırma üçün istifadə edilə bilər.

## Həmçinin bax

* Avtomatik indeksləmə
* Gnutella
* Veb arxivləşdirmə
* Webgraph
* Oflayn oxucu
* Axtarış mühərriki skreypinqi
* Veb skreypinq

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Cho, Junghoo, "Web Crawling Project", UCLA Computer Science Department.
* A History of Search Engines, from Wiley
* WIVET is a benchmarking project by OWASP, which aims to measure if a web crawler can identify all the hyperlinks in a target website.
* Shestakov, Denis, "Current Challenges in Web Crawling" and "Intelligent Web Crawling", slides for tutorials given at ICWE'13 and WI-IAT'13.

## Xarici keçidlər
# Wired

| *Wired* |
| --- |
|  |
| Baş redaktor | Skott Dadiç |
| Dövrilik |
aylıq |
| Format |
IT, biznes, həyat tərzi, innovasiya |
| Nəşriyyat |
Condé Nast Publications |
| Ümumi tiraj | 870.101 |
| Təsis tarixi | mart 1993 |
| Ölkə |  ABŞ |
| Qərargah | * San-Fransisko
 |
| Dil | ingilis dili |
| ISSN | 1059-1028 |
| OCLC nömrəsi | 24479723, 31042626 |
| wired.com |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

''Wired'' («Ethernet ilə bağlıdır») — San-Fransisko (ABŞ) və Londonda (Birləşmiş Krallıq) nəşr olunan aylıq jurnal.

Kompüter texnologiyalarının mədəniyyətə, iqtisadiyyata və siyasətə təsiri barədə yazır. İngilis dili versiyası istifadəyə verildikdən daha sonra 14 il müddətinə dayandırıldı. 2020-ci ildə buraxılmağa davam edir.

Jurnalın ilkin maliyyə investorlarından biri Nicholas Nikolas Neqroponte olmuşdur. 1993-cü ildən 1998-ci ilə qədər həm də «Move bits, not atoms» sütununa rəhbərlik etmişdir.

1993-cü ilin yanvar ayından etibarən buraxılmışdır. 1998-2006-cı illərdə Wired jurnalının və Wired News veb saytının (wired.com) fərqli sahibləri var idi, lakin wired.com hazırda jurnalın – onlayn versiyasıdır.

Bu beynəlxalq bir nəşrdir, aşağıdakı regional versiyalar verilir: *Wired UK*, *Wired Italia*, *Wired Japan* və *Wired Germany* (2011-ci ilin sentyabr ayından).

Öz növbəsində Advance Publications media konqlomeratına daxil olan Condé Nast nəşriyyat evinə aiddir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Wired.com
* John Perry Barlow. «The Economy of Ideas»
* John Perry Barlow. Selling Wine Without Bottles Arxivləşdirilib 2007-09-30 at the Wayback Machine (rus.)
# DuckDuckGo

| DuckDuckGo |
| --- |
|  |
|  |
| Tipi | İnternetdə axtarış sistemləri |
| Repozitoriya | github.com/duckduckgo/du… |
| Proqramlaşdırma dili | Perl, JavaScript, C |
| İnterfeysin dili | çoxdilli[d] |
| Yayımlanma tarixi | 25 sentyabr 2008 |
| Sonuncu versiya | * 1018
 |
| Sayt | duckduckgo.com |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**DuckDuckGo** — axtarışların gizliliyini qorunmağı və fərdi axtarış nəticələrinin süzgəc qabarlığından qaçınmağı vurğulayan bir internet axtarış mühərrikidir. DuckDuckGo istifadəçilərini profilləşdirməməklə və bütün istifadəçilərə verilən axtarış müddətində eyni axtarış nəticələrini göstərməklə özünü digər axtarış motorlarından fərqləndirir.

Şirkət, Pensilvaniya, Fladefiya ştatının Paoli şəhərində yerləşir və 2020-ci ilin may ayına qədər 93 işçisi var.

## İstinadlar
# Topoqrafiya

**Topoqrafiya** (q.yun. Τοπογραφία) — ərazinin səthinin quruluşunu, yüksəkliklərini və relyef xüsusiyyətlərini öyrənən elm sahəsi. Geodeziya elminin bir hissəsidir.

Bir kəndin xəritəsi
## Topoqrafiya və xəritə

Topoqrafiya bir elmdır ki əməli riyaziyyatı ölçüm texniklər və rəssamlıq hünəri ilə birləşdirir və yer sahəsinin bir qismini cizgi şəklində səhifə üzərində çəkir.
eləcə demək olar ki xəritə bir səhifənin üzərində yerin bir sahəsinin üfüqi və kiçilmiş şəkilidir.

## Geomorfoloji termin

**Topoqrafiya** – (rus. топография, ing. topography) /yun.topos-yer, məhəl və grapho- yazıram/- topoqrafik xəritədə məhəlli göstərmək üçün onun xəritələşdirmə üsulunu işləyən – hazırlayan, elm. Aerofotoplanalma, eləcə də kosmik planalma müasir topoqrafiyanın əsas üsullarıdır.

## Topoqrafiya iş bölmələri

Bir sahənin alçaq-ucasın səhifə üzərində çəkilməsinə gərək bir neçə işlər görülə ki bu işlər üç yerə bölünür:

1 — Çöl işləri:

* Sahəni ayarlamq, dayanacaqların yerin seçmək və ölçüm işlərini görmək.

2 — Mühasibat

3 — Xəritənləri yaratmaq:

* İstənilmiş miqyas ilə Çöldə görülmüş işlər dəqiq Mühasibat işlərindən sonra bir səhifə üzərində çəkilir.

## Topoqrafiyanın bütün bölmələri

Topoqrafiya elmi iki əsas bölməyə bölünür:

1 — Topolojiya, ki yerın necə düzəlməsini ayarlayır.

2-Topometriya, ki ölçüm sənəti və yerın zahiri şəklini ayarlayır.

## Topoqrafiyanin önəmi və işlənən sahələri

Topoqrafiya qədim texniklərindən biridir ki yerlərin bölməsində istifadə edilirdi.
İndilikdə Topoqrafiya Mühəndislik sahəsində böyük bir rolu var.
O rollardan neçəsin aşağıda ad aparırıq:

* Tikinti işləri
* Yol və dəmir yol işləri
* Körpü işləri
* Tunellər
* Sədd işləri
* Su qaynaqları
* Gəmiçilik işələri
* Əkinçilik
* mədən mühəndislik işləri

və daha ayrıları…

## Topoqrafik planalma

Topoqrafik xəritələrin orijinalını yaratmaq üçün aparılan kompleks işlər. Topoqrafik planalma yerüstü və aerofototopoqrafik üsullarla aparılır. Yerüstü Topoqrafik planalma menzula, taxeometrik və fototeodalit planlama üsullarına bölünür. Bu üsullar çox vaxt və xərc tələb etdiyindən, hazırda topoqrafik xəritələr, əsasən aerofototopoqrafik planalma ilə yaradılır.

## Xarici keçidlər

* Kompleks Geoloji Kəşfiyyat və Topoqrafiya İdarəsi Arxivləşdirilib 2007-10-27 at the Wayback Machine
* Topography--enviki Arxivləşdirilib 2015-02-08 at the Wayback Machine
* World Guide--en

## Həmçinin bax

* Yer ölçmə işləri
* Autodesk
* Miqyas (xəritə)
* Bucaq ölçümü standartları

## İstinadlar
# Qaspar Monj

| Qaspar Monj |
| --- |
|  |
| Doğum tarixi | 9 may 1746(1746-05-09)[…] |
| Doğum yeri | * Bon[d], Fransa krallığı
 |
| Vəfat tarixi | 28 iyul 1818(1818-07-28)[…] (72 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Paris, Burbon restavrasiyası
 |
| Dəfn yeri | * Panteon[d]
* Per-Laşez qəbiristanlığı
 |
| Elm sahəsi | differensial həndəsə |
| İş yerləri | * Fransa Politexnik Məktəbi (1794–1809)
 |
| Tanınmış yetirmələri | Şarl Jülen Brianşon |
| Üzvlüyü | * masonluq,
* Turin Elmlər Akademiyası (1770-ci ildən),
* Fransa Elmlər Akademiyası (1772–1816),
* Prussiya Elmlər Akademiyası (1812-ci ildən)
 |
| Mükafatları |       |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Qaspar Monj** (fr. Gaspard Monge; 9 may 1746[…], Bon[d], Fransa krallığı – 28 iyul 1818[…], Paris, Burbon restavrasiyası) — Fransa riyaziyyatçısı, mühəndis, ictimai xadim. O, 1780-ci ildə Paris Elmlər Akademiyası üzvü, 1792–1793-cü illərdə dəniz naziri olmuşdur.

## Həyatı

Qaspar Monj 9 may 1746-cı ildə Fransanın Bon kommunasında anadan olmuşdur. O, 1780-ci ildə Paris Elmlər Akademiyasına üzv olmuşdur. Monjun əsas əsərləri həndəsəyə aiddir. O, əşyanın qarşılıqlı iki perpendikulyar müstəviyə proyeksiyalanmasına əsasən fəza fiqurunun müstəvi üzərinə təsviri üçün ümumi üsul və xüsusi törəməli tənliyin həndəsi şərhini vermişdir. Monj səthin əyriliyi anlayışını elmə daxil etmişdir. O, riyazi analiz, kimya, optika, meteorologiya və praktiki mexaniki sahəsində də tədqiqat aparmışdır. Monj Fransa inqilabı dövründə ölçü və çəki sistemini müəyyənləşdirən komissiyanın üzvü, 1792–1793-cü illərdə dəniz naziri olmuşdur. O, Parisdə Ali Normal Məktəbin və Politexnik Məktəbin banilərindəndir. Restavrasiya dövründə onun bütün hüquqları əlindən alınmış, politexnik məktəbdən və Elmlər Akademiyasından xaric edilmişdir. Monj 28 iyul 1818-ci ildə, 72 yaşında Fransanın paytaxtı Paris şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* *An Elementary Treatise on Statics with a Biographical Notice of the Author* (Biddle, Philadelphia, 1851).
* *An elementary treatise on descriptive geometry, with a theory of shadows and of perspective* (Weale, London, 1851).
* *Géométrie descriptive. Leçons données aux Écoles normales, l'an 3 de la République; Par Gaspard Monge, de l'Institut national* (Baudouin, Paris, 1798)
* Portrait of Gaspard Monge from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections Arxivləşdirilib 2018-11-06 at the Wayback Machine
* Gaspard Monge (1789) "Mémoire sur quelques phenomenes de la vision." *Annales de Chimie. Ser. 1, bk. 3* p. 131–147 – digital facsimile from the Linda Hall Library
# Fəza koordinat sistemi

**Fəza koordinat sistemi** və ya plan koordinat sistemi

Göy sferasını qalaktika ekvatoruna ən yaxın olan böyük dairə boyunca kəsən müstəviyə nəzərən cismin vəziyyətini təyin edir.
Qalaktik uzunluq qalaktika ekvatoru ilə göy ekvatorunun kəsişmə nöqtəsindən göy ekvatoru ilə böyük dairənin kəsişmə nöqtəsinədək olan qövslə, qalaktik enlik isə göy cisminə doğru istiqamətlə qalaktika ekvatoru müstəvisi arasındakı bucaqla təyin olunur.